Tiso prezydentem Słowacji

26 października 1939 roku sejm Republiki Słowackiej zebrał się w Auli Maxima budynku Wydziału Prawa w Bratysławie i jednogłośnie wybrał na prezydenta państwa na siedem lat dotychczasowego premiera, katolickiego księdza Jozefa Tiso. Następnego dnia, 27 października, nowy prezydent mianował premierem swojego dotychczasowego zastępcę i rywala w partii, Vojtecha Tukę. Słowacja, która od marca była państwem pod opieką Rzeszy, a we wrześniu wzięła udział w napaści na Polskę, dostała tym samym ustrój zapisany w lipcowej konstytucji: prezydenta, rząd i jednopartyjny sejm. W tym samym dniu, w którym w Bratysławie wybierano prezydenta, na sąsiednich ziemiach polskich wchodziły w życie dekrety Hitlera o wcieleniu zachodniej Polski do Rzeszy i utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa, z którym Słowacja odtąd graniczyła.

Kalendaria podają obie decyzje pod dwoma kolejnymi dniami, choć stanowiły one jeden akt polityczny. W części źródeł także nominacja Tuki ma datę 26 października, gdyż z chwilą wyboru Tisy na prezydenta władza wykonawcza przeszła na wicepremiera. Rząd Tuki, według czeskich i słowackich zestawień, formalnie istniał od 27 października.

Państwo bez prezydenta

Państwo Słowackie powstało 14 marca 1939 roku, w dniu, w którym Hitler doprowadził do rozbicia Czecho-Słowacji. Kilka dni później Bratysława podpisała z Berlinem traktat ochronny, który oddał Niemcom kontrolę nad polityką zagraniczną i wojskiem nowego państwa i pozwolił Wehrmachtowi stacjonować w pasie zachodniej Słowacji. Przez pierwsze miesiące państwo nie miało głowy. Ustawa z 14 marca przekazywała jej uprawnienia rządowi, a na jego czele stał Tiso.

21 lipca 1939 roku sejm uchwalił konstytucję, która nadała państwu nazwę Republika Słowacka. Miała trzynaście rozdziałów i ponad sto paragrafów. Zapisywała zasadę wodzostwa i przewodnią rolę Słowackiej Partii Ludowej Hlinki, a obok niej dopuszczała tylko partie mniejszości niemieckiej i węgierskiej. Prawa obywateli podporządkowano obowiązkom wobec narodu i państwa. Część rozwiązań nawiązywała do katolickiej nauki społecznej i idei państwa stanowego, bliskiej Tisie, a część do wzorów faszystowskich. Prezydenta miał wybierać sejm na siedem lat. Był on zwierzchnikiem sił zbrojnych, mianował i odwoływał rząd, a jego władzę ograniczała przede wszystkim partia i, ponad nią, Berlin.

Wybory prezydenta odsunięto do jesieni. We wrześniu Słowacja była zajęta wojną: trzy jej dywizje pod dowództwem ministra obrony Ferdinanda Čatloša weszły razem z Wehrmachtem na Podhale, Sądecczyznę i w Bieszczady, a rząd uzasadniał to odzyskaniem ziem, które Słowacja straciła na rzecz Polski w latach 1920–1938. Po zakończeniu walk Tiso umocnił swoją pozycję w partii. 1 października został formalnie jej przewodniczącym, a wcześniej był wiceprzewodniczącym i od śmierci Andreja Hlinki w sierpniu 1938 roku jej faktycznym przywódcą.

Wybór i nowy rząd

Sejm, wyłoniony w grudniu 1938 roku w wyborach z jedną listą, nie miał innego kandydata. Tiso został wybrany bez głosu sprzeciwu. Według niemieckich i słowackich relacji jego wybór przyjęto w kraju życzliwie: dla wielu Słowaków ksiądz z Bánovców nad Bebravą, który jako prezydent pozostał proboszczem i wracał do parafii na niedzielne nabożeństwa, był symbolem nowej państwowości, a propagandyści porównywali go z władcami Wielkich Moraw. Jako prezydent stał się z urzędu zwierzchnikiem armii, która walczyła już raz u boku Niemiec.

Wybór Tisy oznaczał zarazem, że rząd przeszedł w ręce radykałów. Vojtech Tuka, urodzony w 1880 roku prawnik, przed 1918 rokiem wykładowca prawa na węgierskich uczelniach, a potem ideolog najbardziej radykalnego skrzydła ludowców, w 1929 roku został skazany w Czechosłowacji za zdradę stanu i szpiegostwo na rzecz Węgier na piętnaście lat więzienia. Wyszedł na wolność w 1937 roku i natychmiast wrócił do polityki. Na początku 1939 roku zabiegał w Berlinie o poparcie dla niepodległości, a w lutym oświadczył Hitlerowi, bez żadnego upoważnienia, że składa w jego ręce los narodu słowackiego. Od marca był wicepremierem, a Niemcy widzieli w nim pewniejszego partnera niż w ostrożnym Tisie.

W rządzie Tuki pozostał minister spraw zagranicznych i spraw wewnętrznych Ferdinand Ďurčanský, który próbował zachować Słowacji choć trochę swobody w polityce zagranicznej, minister obrony Čatloš i minister oświaty Jozef Sivák, człowiek Tisy. Ważną rolę spoza rządu odgrywał Alexander Mach, dowódca Gwardii Hlinki i szef urzędu propagandy. Tuka i Mach chcieli przebudować państwo na wzór narodowosocjalistyczny, Tiso dążył do autorytarnego państwa katolickiego i stanowego. Ten spór trwał przez całą wojnę, ale żadna ze stron nie kwestionowała sojuszu z Niemcami.

Miejsce w wojnie

Wybór Tisy zamknął okres budowania instytucji Słowacji jako sojusznika Rzeszy. W listopadzie 1939 roku Niemcy przekazały Słowacji około 770 kilometrów kwadratowych polskiego Spisza i Orawy, które jej wojska zajęły we wrześniu, co było nagrodą za udział w wojnie. Wielka Brytania i Francja już we wrześniu przestały uznawać państwo słowackie i traktowały je jako część okupowanej Czechosłowacji.

Tiso szybko przekonał się, gdzie zapadają decyzje. Gdy wiosną 1940 roku próbował ograniczyć wpływy radykałów i przyjął dymisję Macha z dowództwa Gwardii Hlinki, Hitler wezwał słowackich przywódców do Salzburga. 28 lipca 1940 roku wymusił tam dymisję Ďurčanský’ego. Tuka przejął sprawy zagraniczne, Mach sprawy wewnętrzne i ponownie Gwardię. Słowacja przystąpiła w listopadzie 1940 roku do paktu trzech, w czerwcu 1941 roku wysłała wojska przeciw ZSRR, a we wrześniu 1941 roku rząd Tuki wydał tzw. kodeks żydowski, wzorowany na ustawach norymberskich. Od marca do października 1942 roku władze słowackie wydały Niemcom około 58 tysięcy Żydów, wywiezionych do Auschwitz i na Lubelszczyznę, gdzie niemal wszyscy zginęli. Prezydent Tiso bronił tych deportacji publicznie.

W październiku 1942 roku sejm nadał Tisie tytuł wodza i rozszerzył jego władzę, a Tuka, schorowany i coraz słabszy, stracił pozycję w partii. W 1944 roku, gdy wybuchło słowackie powstanie narodowe, Tiso wezwał na pomoc wojska niemieckie. Obaj przywódcy wybrani i mianowani jesienią 1939 roku zginęli z wyroków czechosłowackiego Sądu Narodowego: Tuka został powieszony w sierpniu 1946 roku, Tiso w kwietniu 1947 roku.