Jozef Tiso

Jozef Tiso był katolickim księdzem z małego miasteczka w północno-zachodniej Słowacji, który został pierwszym prezydentem pierwszego w dziejach państwa słowackiego. Przez większość życia był politykiem umiarkowanym, zwolennikiem autonomii Słowacji w Czechosłowacji, a nie jej rozbicia. W marcu 1939 roku, pod naciskiem Adolfa Hitlera, doprowadził do proklamowania niepodległej Słowacji, która od pierwszego dnia była państwem zależnym od III Rzeszy. Pod jego rządami Słowacja zaatakowała razem z Niemcami Polskę, a potem Związek Radziecki, ustanowiła dyktaturę jednej partii i jako pierwszy sojusznik Rzeszy zgodziła się wydać jej swoich Żydów. Po wojnie czechosłowacki sąd skazał go na śmierć. Dla jednych Słowaków jest do dziś twórcą państwowości i męczennikiem, dla historyków przede wszystkim kolaborantem współodpowiedzialnym za Zagładę.

Młodość i kapłaństwo

Urodził się 13 października 1887 roku w Veľkiej Bytčy (Bytča) w komitacie trenczyńskim Królestwa Węgier, w rodzinie rzeźnika. Był zdolnym uczniem z talentem do języków. Chodził do gimnazjum w Żylinie, gdzie uczono po węgiersku, a od 1902 roku do gimnazjum pijarów w Nitrze. Biskup nitrzański wysłał go do elitarnego seminarium Pazmaneum w Wiedniu. Tam zetknął się z katolicką nauką społeczną, z ideami chrześcijańskich socjalistów burmistrza Karla Luegera, a jego profesorem był przyszły kanclerz Austrii Ignaz Seipel. 14 lipca 1910 roku, jeszcze przed osiągnięciem wymaganego wieku, za zgodą Stolicy Apostolskiej został wyświęcony na księdza, a w 1911 roku uzyskał doktorat z teologii.

Był wikarym w kilku parafiach słowackich, zakładał stowarzyszenia rolnicze i walczył z alkoholizmem, a w swojej publicystyce już wtedy obwiniał żydowskich karczmarzy o nędzę wsi. Należał do węgierskiej Katolickiej Partii Ludowej i do 1918 roku był lojalnym poddanym monarchii habsburskiej, bez wyraźnej słowackiej tożsamości narodowej. W sierpniu 1914 roku poszedł na front jako kapelan 71 pułku piechoty z Trenczyna, walczącego w Galicji; po kilku miesiącach ciężka choroba nerek zakończyła jego służbę. Został ojcem duchownym seminarium w Nitrze i nauczycielem.

W Czechosłowacji

Jesienią 1918 roku, gdy rozpadały się Austro-Węgry, Tiso szybko pogodził się z nowym państwem. W grudniu 1918 roku negocjował w imieniu Nitry wejście wojsk czechosłowackich i wstąpił do odnowionej Słowackiej Partii Ludowej księdza Andreja Hlinki. W jej gazetach atakował socjaldemokratów i Żydów, w szkołach Nitry prowadził energiczną słowakizację. W 1924 roku, po dwóch wyrokach za podburzanie i konflikcie z biskupem, przeniesiono go na probostwo w Bánovcach nad Bebravą. Pozostał tam proboszczem do końca kariery i wracał do parafii na niedziele nawet jako minister i prezydent.

Od 1925 roku był posłem do parlamentu w Pradze. Uchodził za zręcznego negocjatora i to on wprowadził ludowców do rządu: w styczniu 1927 roku został ministrem zdrowia i wychowania fizycznego w gabinecie Antonína Švehli, najmłodszym w rządzie. W październiku 1929 roku ludowcy opuścili koalicję po skazaniu za zdradę stanu Vojtecha Tuki, radykała z ich szeregów. W 1930 roku Tiso został wiceprzewodniczącym partii i jej głównym ideologiem.

W latach trzydziestych jego poglądy stawały się coraz bardziej autorytarne. Głosił, że Partia Ludowa jest jedyną prawowitą reprezentacją narodu słowackiego, choć w wolnych wyborach dostawała około jednej trzeciej głosów na Słowacji, a na zjeździe w 1936 roku mówił o haśle „jeden naród, jedna partia, jeden wódz”. Wzorem był dla niego raczej katolicki autorytaryzm Engelberta Dollfussa niż nazizm, którego pogaństwo krytykował. W 1935 roku pomógł zapewnić głosy ludowców przy wyborze Edvarda Beneša na prezydenta, ale rywalizował o przywództwo w partii z bardziej radykalnym Karolem Sidorem i zaakceptował utworzenie Gwardii Hlinki, partyjnej formacji paramilitarnej na wzór faszystowski. Po śmierci Hlinki w sierpniu 1938 roku przejął faktyczne kierownictwo partii.

Premier autonomicznej Słowacji

Po układzie monachijskim ludowcy ogłosili 6 października 1938 roku w Żylinie autonomię Słowacji, a następnego dnia Tiso został premierem autonomicznego rządu. Prowadził rozmowy z Węgrami w Komárnie, a po ich fiasku zabiegał w Monachium u Joachima von Ribbentropa o poparcie przeciw roszczeniom węgierskim. Ribbentrop dał do zrozumienia, że Niemcy powitałyby niepodległość Słowacji; Tiso odpowiedział, że woli autonomię. Pierwszy arbitraż wiedeński z 2 listopada 1938 roku oddał jednak Węgrom południową Słowację z Koszycami, co Tiso przyjął jako osobistą klęskę.

Zaraz potem jego rząd, w którym był także ministrem spraw wewnętrznych, zwrócił się przeciw Żydom, obwinianym w propagandzie o utratę ziem. 4 listopada Tiso polecił wydalić Żydów „bez majątku” i bez obywatelstwa na tereny przyznane Węgrom; kilka tysięcy ludzi, w tym starców i dzieci, wypędzono na ziemię niczyją, zanim po kilku dniach akcję odwołano. Jednocześnie rząd zlikwidował demokrację: partie słowackie połączono z ludowcami lub zakazano, a w wyborach do sejmu 18 grudnia 1938 roku była tylko jedna lista.

Twórca państwa pod niemiecką opieką

Na początku 1939 roku radykałowie Tuka, Ferdinand Ďurčanský i Alexander Mach zabiegali o poparcie Hitlera dla pełnej niepodległości, a Tiso, ostrożniejszy, zaczął mówić o „budowaniu słowackiego państwa” w dłuższej perspektywie. W nocy z 9 na 10 marca 1939 roku prezydent Emil Hácha odwołał go i wprowadził na Słowacji stan wyjątkowy. 13 marca Tiso przyjął zaproszenie do Berlina, gdzie Hitler zażądał natychmiastowego ogłoszenia niepodległości i zagroził, że w przeciwnym razie pozostawi Słowację Węgrom. Tiso odmówił zrobienia tego z Berlina i doprowadził do zwołania sejmu, który 14 marca jednomyślnie ogłosił niepodległość Słowacji. Tiso został premierem. Kilka dni później podpisał układ o stosunku ochronnym, który oddał Niemcom pas zachodniej Słowacji i podporządkował im armię i politykę zagraniczną nowego państwa. Ochrona nie uchroniła Słowacji przed atakiem Węgier w „małej wojnie” w końcu marca.

Apologeci Tisy podkreślają, że działał pod przymusem i wybrał mniejsze zło: niepodległość pod opieką Niemiec zamiast rozbioru. Krytycy zwracają uwagę, że przymus był realny, ale Tiso i jego partia gorliwie wykorzystali sytuację do budowy własnej dyktatury i nigdy nie próbowali ograniczyć współpracy z Rzeszą, gdy nadarzała się okazja.

Wojna z Polską i prezydentura

Konstytucja z 21 lipca 1939 roku nadała państwu nazwę Republika Słowacka. 1 września 1939 roku Słowacja przyłączyła się do niemieckiej napaści na Polskę. Tiso uzasadniał to rzekomym zagrożeniem ze strony Polski i odzyskaniem ziem utraconych na jej rzecz w latach 1920–1938; armia słowacka wkroczyła na Podhale, Sądecczyznę i w Bieszczady, a w listopadzie Słowacja otrzymała od Niemiec około 770 kilometrów kwadratowych polskiego Spisza i Orawy. 1 października Tiso został formalnie przewodniczącym partii, a 26 października 1939 roku sejm jednomyślnie wybrał go na prezydenta; premierem został Tuka.

Na konferencji w Salzburgu w lipcu 1940 roku Hitler wymusił zmiany w rządzie: odsunięto Ďurčanský’ego, a większy wpływ zyskali Tuka i Mach, zwolennicy narodowego socjalizmu na wzór niemiecki. Tiso pozostał na stanowisku i przez kolejne lata rywalizował z radykałami o przywództwo, opierając się na partii, Kościele i armii. W listopadzie 1940 roku Słowacja przystąpiła do paktu trzech, w czerwcu 1941 roku jej wojska weszły z Niemcami do ZSRR, a w grudniu 1941 roku wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. W 1942 roku partia nadała Tisie tytuł „wodza” (vodca), na wzór niemieckiego Führera.

Deportacje Żydów

We wrześniu 1941 roku rząd wydał tak zwany kodeks żydowski, wzorowany na ustawach norymberskich: Żydzi musieli nosić gwiazdę Dawida, odebrano im majątki, zawody i prawo do nauki. Na początku 1942 roku władze słowackie zgodziły się wydać Niemcom najpierw 20 tysięcy młodych Żydów do pracy, a potem całe rodziny, płacąc Rzeszy po 500 marek za każdego deportowanego. Od 25 marca do 20 października 1942 roku z Słowacji wywieziono około 58 tysięcy ludzi, do Auschwitz i na Lubelszczyznę. Przeżyło kilkaset osób. Deportacje legalizowała ustawa konstytucyjna z maja 1942 roku, która zostawiła prezydentowi prawo udzielania wyjątków; Tiso z niego korzystał, czym później się bronił, ale wyjątki objęły niewielką część ofiar.

W sierpniu 1942 roku, gdy do Bratysławy docierały już wiadomości o losie wywiezionych, Tiso w przemówieniu w Holíču bronił deportacji jako zgodnych z moralnością chrześcijańską i nazwał Żydów pasożytem, którego Słowacy muszą się pozbyć. Watykan przez swojego przedstawiciela Giuseppe Burzio wielokrotnie protestował, a watykański dyplomata Domenico Tardini pisał z goryczą, że nikt nie zrozumie, dlaczego Stolica Apostolska nie potrafi powstrzymać nawet jednego księdza. Jesienią 1942 roku, pod wpływem protestów Kościoła, części społeczeństwa i wiadomości o masowych mordach, deportacje wstrzymano i mimo nacisków Hitlera, także w rozmowie z Tisą w kwietniu 1943 roku, nie wznowiono ich do 1944 roku.

Powstanie i upadek

29 sierpnia 1944 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Karpat, a Niemcy zaczęli zajmować kraj, wybuchło słowackie powstanie narodowe, w którym wzięła udział znaczna część armii. Tiso zgodził się na wkroczenie wojsk niemieckich i potępił powstańców. Po zdobyciu przez Niemców ośrodka powstania, Bańskiej Bystrzycy, w końcu października 1944 roku Tiso przyjechał tam, odprawił dziękczynne nabożeństwo i odznaczał niemieckich żołnierzy, w tym dowódcę sił okupacyjnych SS-Obergruppenführera Hermanna Höflego. Pod okupacją Niemcy i oddziały Gwardii Hlinki wymordowali tysiące ludzi, spalili dziesiątki wsi i wywieźli jeszcze około 13 tysięcy Żydów. Tiso pozostał prezydentem do końca, coraz bardziej figurantem.

W kwietniu 1945 roku, przed wkroczeniem Armii Czerwonej do Bratysławy, uciekł do Austrii, a następnie do klasztoru kapucynów w Altötting w Bawarii. W czerwcu 1945 roku aresztowali go Amerykanie, którzy wydali go Czechosłowacji. Proces przed Sądem Narodowym w Bratysławie trwał od 2 grudnia 1946 roku. 15 kwietnia 1947 roku Tiso został skazany na śmierć za zdradę państwa, zdradę powstania i kolaborację; sąd uznał go m.in. winnym rozbicia republiki, deportacji Żydów i pomocy okupantom w represjach po powstaniu. Nie okazał skruchy. Rząd Klementa Gottwalda większością głosów zarekomendował odrzucenie prośby o łaskę, a prezydent Beneš jej nie udzielił. Tiso został powieszony 18 kwietnia 1947 roku na dziedzińcu Pałacu Sprawiedliwości w Bratysławie, w sutannie. Pochowano go potajemnie, by grób nie stał się miejscem kultu. Spór o łaskę dla niego pogłębił konflikt między komunistami a słowacką Partią Demokratyczną przed przewrotem lutowym 1948 roku. W 2008 roku jego szczątki przeniesiono do krypty katedry w Nitrze.

Znaczenie

Tiso był postacią typową dla Europy Środkowej lat trzydziestych: konserwatywnym duchownym, który w imię narodu i wiary porzucił demokrację, a w rozgrywce wielkich mocarstw dał się użyć jako narzędzie Hitlera. Jego decyzja z 14 marca 1939 roku ułatwiła Niemcom likwidację Czecho-Słowacji bez formalnego zerwania z Monachium i dała Rzeszy przedpole na południowej granicy Polski, z którego we wrześniu 1939 roku uderzyły wojska niemieckie i słowackie. Państwo, któremu przewodził, przyniosło Słowakom doświadczenie własnej państwowości i kilka lat względnego dobrobytu, ale okupione było dyktaturą, udziałem w napaściach na sąsiadów i współudziałem w Zagładzie, w której zginęła większość słowackich Żydów. Po 1989 roku słowaccy nacjonaliści próbują przedstawiać go jako męczennika, a historycy, jak jego biograf James Mace Ward, jako księdza, polityka i kolaboranta zarazem, którego tragedia nie zdejmuje z niego odpowiedzialności.