Wielka Brytania rozszerza racjonowanie żywności

Pod koniec grudnia 1939 roku, gdy Brytyjczycy spędzali pierwsze wojenne święta, brytyjskie Ministerstwo Żywności ogłosiło ostateczne zasady racjonowania, które miało się zacząć w poniedziałek 8 stycznia 1940 roku. Od tego dnia każdy mieszkaniec kraju mógł kupić tygodniowo nie więcej niż 4 uncje (około 113 gramów) bekonu lub szynki, 4 uncje masła i 12 uncji (około 340 gramów) cukru – i tylko w sklepie, w którym się zarejestrował, za okazaniem książeczki kartkowej. Kalendaria łączą zapowiedź z ministrem żywności Williamem Morrisonem i datują ją na 28 grudnia. W rzeczywistości była ostatnim krokiem decyzji podejmowanych od początku listopada: bekon i masło Morrison zapowiadał już wtedy w Izbie Gmin, a nowością końca grudnia był przede wszystkim cukier, dotąd objęty tylko dobrowolnym ograniczeniem. Benzynę racjonowano już od września, toteż „rozszerzenie” racjonowania, o którym piszą kalendaria, oznacza w praktyce pierwsze kartki na żywność w Wielkiej Brytanii od czasów pierwszej wojny światowej.

Wyspa zależna od statków

Wielka Brytania była w 1939 roku największym importerem żywności na świecie. Sprowadzała z zagranicy około 20 milionów ton żywności rocznie: około 70 procent sera i cukru, blisko 80 procent owoców, około 70 procent zbóż i tłuszczów oraz ponad połowę mięsa. Krajowa hodowla też zależała od importowanych pasz. Wszystko to przypływało statkami, a w latach 1917–1918 niemieckie okręty podwodne już raz postawiły kraj na granicy głodu. Wtedy kartki wprowadzono późno i stopniowo, po miesiącach kolejek i niepokojów; obowiązkowe racjonowanie cukru, mięsa i tłuszczów objęło całą Wielką Brytanię dopiero w 1918 roku.

Tym razem rząd przygotował się zawczasu. Od końca 1936 roku w Ministerstwie Handlu działał departament planów żywnościowych na wypadek wojny, który zamówił druk książeczek kartkowych – według słów Morrisona wydrukowano je ponad rok przed wybuchem wojny, w liczbie około 50 milionów egzemplarzy. Gdy wybuchła wojna, departament stał się Ministerstwem Żywności, a jego szefem został Morrison, szkocki konserwatysta, dotąd minister rolnictwa. Rejestr ludności z 29 września dał państwu wiedzę o tym, ilu jest konsumentów i gdzie mieszkają, a jesienią książeczki rozesłała poczta. Od września działały też kontrole Admiralicji i system konwojów, ale pierwsze miesiące bitwy o Atlantyk pokazały, że straty statków będą bolesne. Niemcy od jesieni coraz bardziej zaostrzali wojnę podwodną, a tego samego dnia, 28 grudnia, U-30 storpedował pancernik HMS Barham.

Kartki odkładane trzykrotnie

1 listopada Morrison oznajmił w Izbie Gmin, że rząd wprowadzi racjonowanie bekonu i masła, „nie wcześniej niż w połowie przyszłego miesiąca”, po 4 uncje tygodniowo na osobę, „czyli funt bekonu i funt masła na czteroosobową rodzinę”. Tłumaczył, że oba produkty szybko się psują, rząd nie miał ich zapasów, a dostawy z Europy – m.in. z Danii – zmalały, zanim dalekie źródła, jak Nowa Zelandia i Kanada, zdążyły wypełnić lukę. Każdy konsument miał w tym czasie zarejestrować się u wybranego sprzedawcy.

Zapowiedź wywołała burzę. Prasa pisała o niepotrzebnej biurokracji i zamachu na swobody obywatelskie. Najgłośniej krzyczał „Daily Express” lorda Beaverbrooka, który nazwał racjonowanie „niepotrzebnym szaleństwem”. Opinia publiczna myślała jednak inaczej: według sondażu brytyjskiego instytutu Gallupa z listopada około 60 procent ankietowanych uznało kartki za potrzebne, 28 procent było przeciw. Ludzie widzieli bowiem, że bez kartek towaru i tak brakuje, a zamożniejsi wykupują go pierwsi. W wielu sklepach bekonu i masła po prostu nie było.

28 listopada Morrison ogłosił, że racjonowanie, planowane jeszcze przed Bożym Narodzeniem, zacznie się 8 stycznia 1940 roku. Uzasadnił to prośbami kupców, którzy nie chcieli wprowadzać nowego systemu w świątecznym tygodniu, i przekonaniem, że społeczeństwo woli w święta jak najmniej ograniczeń. Poprosił zarazem, by konsumenci zarejestrowali się także na cukier i dobrowolnie ograniczyli jego zakupy do funta (około 450 gramów) na osobę tygodniowo. 13 grudnia powtórzył ten apel i odmówił podania danych o zapasach, bo publikowanie ich nie leżało w interesie państwa. Ostateczny przydział cukru, ogłoszony pod koniec grudnia, był mniejszy, niż sugerował apel: 12 uncji.

Jak działały kartki

System, który ruszył 8 stycznia, był prosty. Każdy dostał książeczkę z kuponami. Klient był przypisany do konkretnego sklepu, a sklep dostawał od ministerstwa tyle towaru, ilu miał zarejestrowanych klientów. Przy zakupie sprzedawca odcinał lub kasował kupon, a klient normalnie płacił, po cenie kontrolowanej przez państwo. Kartki nie dawały więc niczego za darmo, lecz gwarantowały, że każdy, bogaty czy biedny, może kupić tyle samo. Taki był główny argument rządu, i to on przekonał większość społeczeństwa: racjonowanie miało oznaczać sprawiedliwy podział, a nie głód.

W grudniu 1939 roku dwoje naukowców z Cambridge, Elsie Widdowson i Robert McCance, zaczęło sprawdzać na sobie i ochotnikach, czy Wielka Brytania przeżyłaby, gdyby okręty podwodne całkowicie odcięły ją od importu. Przez kilka miesięcy jedli to, co dawała krajowa produkcja: jedno jajko, funt mięsa i 4 uncje ryby tygodniowo, ćwierć pinty mleka dziennie, trochę margaryny i dowolne ilości ziemniaków, warzyw i chleba pełnoziarnistego. Wyniki, utajnione do końca wojny, przekonały rząd, że nawet bardzo surowe kartki nie zrujnują zdrowia społeczeństwa.

Kolejne kartki

Styczeń 1940 roku był dopiero początkiem. 11 marca 1940 roku na kartki weszło mięso, racjonowane nie wagowo, ale według ceny: na osobę można było wydać tygodniowo 1 szyling i 10 pensów, co dawało przeciętnie około funta mięsa. 3 kwietnia Morrisona zastąpił przedsiębiorca Frederick Marquis, lord Woolton, który stał się twarzą brytyjskiej polityki żywnościowej do 1943 roku. W lipcu 1940 roku, po klęsce Francji, na kartki weszły herbata (2 uncje tygodniowo) i tłuszcze, a w następnym roku ser, dżemy i jajka. Od 1 czerwca 1941 roku racjonowano odzież, a od grudnia 1941 roku wiele produktów sprzedawano w systemie punktowym, w którym konsument sam wybierał, na co wyda przydział. Chleb i ziemniaki pozostały poza kartkami przez całą wojnę.

Racjonowanie trwało dłużej niż wojna. W latach 1946–1948 Brytyjczycy dostawali kartki nawet na chleb, czego w czasie wojny uniknięto, a ostatnie kartki – na mięso – zniesiono dopiero 4 lipca 1954 roku.

Znaczenie

Kartki z 8 stycznia 1940 roku były jednym z pierwszych namacalnych skutków wojny dla przeciętnego Brytyjczyka w czasie dziwnej wojny, gdy na froncie zachodnim prawie nic się nie działo, a bomby, których się bano, nie spadały. Pokazywały, że Wielka Brytania przygotowuje się do długiej wojny na wyczerpanie, w której los kraju zależy od statków przepływających przez Atlantyk. Przyjęte w końcu bez większego oporu, stały się w następnych latach symbolem brytyjskiego frontu domowego: „uczciwego udziału” w niedostatku, wspólnego dla wszystkich. Badania powojenne wykazały, że dzięki kartkom, dopłatom do żywności i darmowym przydziałom dla dzieci najbiedniejsza część społeczeństwa odżywiała się w czasie wojny lepiej niż przed nią, a śmiertelność niemowląt spadła.

Niemcy wprowadzili kartki już pod koniec sierpnia 1939 roku, przed napaścią na Polskę, a ich system przez pierwsze lata wojny opierał się w coraz większym stopniu na rabunku okupowanych krajów. Brytyjski opierał się na imporcie z imperium i obu Ameryk. Gdy w 1940 roku Niemcy zdobyli bazy we Francji i Norwegii, a ich okręty podwodne zaczęły zatapiać setki tysięcy ton statków miesięcznie, właśnie od racjonowania i od konwojów zależało, czy Wielka Brytania zdoła prowadzić wojnę dalej.