Japońskie przeciwnatarcie w Shanxi

1 stycznia 1940 roku w południowo-wschodniej części prowincji Shanxi, na płaskowyżu wokół miasta Changzhi, japońskie oddziały ruszyły do przeciwnatarcia na chińskie wojska, które od połowy grudnia nękały garnizony japońskiej 36 Dywizji. Według chińskiej historii oficjalnej Japończycy zebrali z okolicznych posterunków około 10 tysięcy żołnierzy piechoty, kawalerii i artylerii i przy wsparciu lotnictwa zaatakowali pozycje na południowy zachód od Changzhi. Przez dwa dni trwały ciężkie walki ze zmiennym szczęściem, a 3 stycznia chiński 40 Korpus uderzył Japończykom w bok i zmusił ich do cofnięcia się pod samo miasto. Było to jedno z wielu starć chińskiej ofensywy zimowej 1939–1940 roku, pierwszej od początku wojny próby przejęcia inicjatywy przez armię Czang Kaj-szeka jednocześnie na prawie całym froncie.

Wiadomość, która trafiła do anglojęzycznych kronik wojny, mówi o „dziesięciu tysiącach Japończyków, którzy próbowali przyjść z odsieczą niemal okrążonej 36 Dywizji”. Opiera się ona na chińskiej relacji. Dokumenty japońskie opisują te same tygodnie inaczej, o czym niżej.

Ofensywa zimowa

Jesienią 1939 roku chińskie dowództwo uznało, że nadszedł czas na kontrofensywę. Japończycy nie przełamali obrony pod Changsha, a ich armia w Chinach, rozciągnięta na ogromnym obszarze, wymieniała właśnie wielkie czteropułkowe dywizje na mniejsze, trzypułkowe, i na słabe samodzielne brygady mieszane, przeznaczone do pilnowania okupowanych terenów. W Europie trwała wojna, a Japonia, która ogłosiła, że nie będzie się do niej mieszać, nie dostawała posiłków z kraju. Na konferencji wojskowej w Nanyue pod koniec października 1939 roku Czang Kaj-szek zapowiedział przejście do działań zaczepnych. Plan zakładał uderzenia wszystkich stref wojennych naraz, tak by Japończycy nie mogli przerzucać sił z jednego odcinka na drugi. Główne natarcia miały wykonać 2, 3, 5 i 9 Strefa Wojenna, które dostały nowo wyszkolone i przezbrojone dywizje, pozostałe strefy miały wiązać nieprzyjaciela akcjami pomocniczymi i dywersją. Przygotowania miały się zakończyć 26 listopada, pierwsze natarcia ruszyły w ostatnich dniach listopada i na początku grudnia.

Najdłuższy odcinek przypadł 2 Strefie Wojennej w Shanxi, którą dowodził władca tej prowincji, generał Yan Xishan. Shanxi Japończycy zdobyli w latach 1937–1938, po bitwie o Taiyuan i marszu nad Żółtą Rzekę, ale panowali tylko nad miastami, koleją i głównymi drogami. Góry wokół nich były w rękach wojsk chińskich: oddziałów Yana, dywizji rządowych przysłanych przez Chongqing i komunistycznej 8 Armii Marszowej. Japońska 1 Armia generała porucznika Yoshia Shinozuki, podległa Armii Obszaru Chin Północnych generała porucznika Hayao Tady, trzymała prowincję trzema dywizjami, 36, 37 i 41, oraz kilkoma samodzielnymi brygadami. Główne uderzenie 2 Strefy miało przeciąć kolej Datong–Puzhou w południowo-zachodnim Shanxi i odciąć japońskie dywizje w dolinie rzeki Fen. Na wschodzie, w górach dawnej krainy Shangdang wokół Changzhi, 27 i 40 Korpus miały zaatakować 36 Dywizję i nie pozwolić jej pomóc sąsiadom.

Pod Changzhi

36 Dywizja generała porucznika Den’o Maia była jedną z nowych dywizji przeznaczonych do pilnowania okupowanych terenów, sformowaną w lutym 1939 roku w Hirosaki na północy Honsiu. Jej sztab stał w Lu’an, jak wtedy nazywano Changzhi, a bataliony obsadzały miasta i umocnione posterunki na płaskowyżu, aż po Gaoping i Jincheng na południu. Naprzeciw niej stały dwa chińskie korpusy spoza Shanxi. 27 Korpus generała Fan Hanjie, z 45 i 46 Dywizją oraz 8 Dywizją Rezerwową, ze sztabem w powiecie Lingchuan, należał do wojsk 1 Strefy Wojennej generała Wei Lihuanga i współdziałał z 8 Armią Marszową Zhu De. 40 Korpus był wojskiem weterana spod Taierzhuangu, generała Pang Bingxuna.

Według chińskiej historii oficjalnej natarcie zaczęło się 13 grudnia. 27 Korpus zajął posterunki na przedpolach Changzhi i Tunliu i otoczył stojące tam japońskie załogi. Właśnie to opisują późniejsze kroniki jako „niemal okrążoną” 36 Dywizję. 1 stycznia 1940 roku Japończycy odpowiedzieli przeciwnatarciem na południowy zachód od Changzhi. Chińska 46 Dywizja i 8 Dywizja Rezerwowa broniły się na linii kilku wsi i świątyni, które przechodziły z rąk do rąk, z ciężkimi stratami po obu stronach. Rano 3 stycznia główne siły 40 Korpusu przez cały dzień atakowały Japończyków, którzy znaleźli się między dwoma zgrupowaniami chińskimi, i zmusiły ich do odwrotu na przedmieścia Changzhi. 40 Korpus atakował potem japońskie posterunki między Huguanem a południowymi okolicami miasta. 20 i 24 stycznia oddziały chińskie przecięły szosę z Handanu do Changzhi na północny wschód od miasta i zajęły Licheng oraz przełęcz Dongyangguan, a 28 stycznia miasto Lucheng, choć na wschód od niego walki trwały dalej. Samego Changzhi Chińczycy nie zdobyli.

Co mówią źródła japońskie

W dostępnych dokumentach japońskich nie ma ani mowy o okrążeniu dywizji, ani o odsieczy w sile 10 tysięcy ludzi. Przedstawiają one te tygodnie jako ciąg własnych akcji. Według sprawozdania 36 Dywizji z sierpnia 1940 roku dywizja od 19 grudnia 1939 do 24 stycznia 1940 roku przeprowadziła kilka operacji „oczyszczających” przeciw chińskim 40 i 27 Korpusowi w rejonie Gaopingu, na południe od Changzhi. W każdej brały udział trzy lub cztery bataliony piechoty i dwa lub trzy dywizjony artylerii z innymi oddziałami, czyli po kilka tysięcy ludzi. Dywizja meldowała, że starła się z ponad 10 tysiącami chińskich żołnierzy, naliczyła 2977 porzuconych ciał, wzięła 53 jeńców i zdobyła 235 karabinów, a sama straciła 167 zabitych i 313 rannych. Chińskie dane dla obu korpusów za grudzień i styczeń są skromniejsze niż japońskie wyliczenia zabitych wrogów: 835 zabitych, 1419 rannych i 109 zaginionych. Obie strony liczyły więc straty przeciwnika hojniej niż własne, ale oba przekazy zgadzają się co do tego, że na przełomie roku pod Changzhi toczyły się zacięte walki, w których Japończycy nie zdołali odrzucić chińskich korpusów, a Chińczycy nie zdołali wyprzeć Japończyków z miast.

Podobnie działała japońska 37 Dywizja w południowo-zachodnim Shanxi. Już 3 grudnia, tuż przed chińskim natarciem, zaatakowała wojska chińskie w górach Zhongtiao nad Żółtą Rzeką (chińska relacja mówi o jej porażce, japońska o sukcesie), a od 31 grudnia do 7 stycznia przeprowadziła tam kolejną operację oczyszczającą. Japończycy nie czekali więc biernie w okrążonych garnizonach, lecz odpowiadali wypadami z miast, a 1 stycznia pod Changzhi był jednym z nich.

Bratobójcza walka w tle

Główne natarcie 2 Strefy Wojennej w południowo-zachodnim Shanxi nie osiągnęło celu. Chińczycy otoczyli kilka japońskich posterunków i miejscami zerwali kolej, ale nie zdobyli miast ani nie przecięli linii Datong–Puzhou na dłużej, z wyjątkiem odcinka między Wenxi a Anyi. Jedną z przyczyn była walka, która wybuchła w samej strefie. Od 1936 roku Yan Xishan współpracował z komunistami, a po wybuchu wojny pozwolił im zorganizować tak zwaną Nową Armię, ochotnicze oddziały, które do 1939 roku rozrosły się do kilkudziesięciu tysięcy ludzi i w dużej części słuchały nie jego, lecz partii komunistycznej. Wiosną 1939 roku Yan próbował odebrać im samodzielność. Na przełomie listopada i grudnia, akurat gdy zaczynała się ofensywa, w zachodnim Shanxi doszło do starć między „starą” armią Yana a oddziałami Nowej Armii, które w znacznej części przeszły na stronę komunistów. Chińscy komuniści nazywają te wydarzenia „incydentem grudniowym” i oskarżają Yana o atak na sojuszników w porozumieniu z Japończykami, rząd w Chongqingu i Yan mówili o buncie i podstępnym przejęciu jednostek przez komunistów. W styczniu 1940 roku na stronę komunistów przeszły kolejne pułki. Do lutego walki wygasły: Yan zachował południowo-zachodnie Shanxi, a północny zachód prowincji przypadł 8 Armii Marszowej. Historiografia Republiki Chińskiej uznaje ten konflikt i późniejsze starcia z komunistami za największą stratę ofensywy zimowej, bo zamiast nacierać na Japończyków, część wojsk w Shanxi walczyła ze sobą.

Na innych frontach

Na pozostałych odcinkach ofensywa przyniosła różne wyniki. 9 Strefa Wojenna generała Xue Yue już 12 grudnia odbiła Chongyang w południowym Hubei i przez kilka tygodni atakowała linię kolei Kanton–Hankou na południe od Wuhanu. 3 Strefa atakowała japońskie pozycje i żeglugę na dolnej Jangcy, 5 Strefa Li Zongrena nacierała w północnym Hubei, a 8 Strefa 20 grudnia wdarła się na krótko do Baotou w Suiyuanie. Na południu, w Kuangsi, gdzie Japończycy w listopadzie zajęli Nanning, wojska chińskie 31 grudnia odbiły przełęcz Kunlun, co w Chongqingu świętowano jako jedno z największych zwycięstw wojny. W pierwszych dniach stycznia 1940 roku 4 Strefa Wojenna odepchnęła Japończyków, którzy wyszli z Kantonu na północ, w głąb Guangdongu.

Japońska Ekspedycyjna Armia Chińska generała Toshizō Nishio, której szefem sztabu był generał Seishirō Itagaki, była zaskoczona siłą chińskiego uderzenia. Według japońskich meldunków miesięcznych w samym grudniu 1939 roku Armia Obszaru Chin Północnych straciła 766 zabitych i 1662 rannych, a 11 Armia w środkowych Chinach 1404 zabitych i 3847 rannych. Nigdzie jednak Chińczykom nie udało się zdobyć ważnego miasta ani rozbić dużego japońskiego zgrupowania. W styczniu i lutym Japończycy zaczęli kontrataki: w Kuangsi rozbili wojska chińskie pod Binyang, a w Suiyuanie pod koniec stycznia ruszyli na Wuyuan.

Miejsce w wojnie

Starcia pod Changzhi miały znaczenie lokalne, ale dobrze pokazują, czym była chińska ofensywa zimowa. Chiny po raz pierwszy od upadku Wuhanu udowodniły, że potrafią atakować jednocześnie na całym froncie, od Mongolii Wewnętrznej po Kuangsi, i zadać Japończykom straty, które zmusiły Tokio do przemyślenia sytuacji. Nie miały jednak artylerii, lotnictwa ani zaopatrzenia, by zdobywać umocnione miasta. Wojna w Chinach utknęła w martwym punkcie. Japonia szukała wyjścia, uderzając na drogi zaopatrzenia Chin: w czerwcu 1940 roku zdobyła Yichang nad Jangcy, skąd jej samoloty bombardowały Chongqing, a latem, po klęsce Francji, wymusiła zamknięcie granicy z Indochinami i na trzy miesiące Drogi Birmańskiej.

W Shanxi zima 1939–1940 roku przyniosła trwały rozłam w chińskim obozie. Spory między wojskami rządowymi a komunistami przeniosły się wiosną 1940 roku na pogranicze Shanxi, Hebei i Henanu i zapowiadały większe starcia, z rozbiciem komunistycznej Nowej 4 Armii w styczniu 1941 roku na czele. Latem 1940 roku 8 Armia Marszowa rozpoczęła własną wielką ofensywę przeciw japońskim kolejom w Chinach Północnych, znaną jako ofensywa stu pułków. Yan Xishan, skłócony z komunistami, zaczął w 1940 roku tajne rozmowy z Japończykami. W maju 1941 roku wojska japońskie rozbiły wojska rządowe w górach Zhongtiao i wyparły je za Żółtą Rzekę, a 27 Korpus Fan Hanjie, który na przełomie 1939 i 1940 roku walczył pod Changzhi, został wtedy okrążony w południowo-wschodnim Shanxi.