Wielki głód w Rosji

13 lipca 1921 roku pisarz Maksim Gorki, najbardziej znany na świecie rosyjski autor, wystosował odezwę „Do wszystkich uczciwych ludzi”. Pisał, że w żyznych stepach nad Wołgą susza zniszczyła zbiory, a milionom ludzi grozi śmierć głodowa, i prosił narody Europy i Ameryki o chleb i lekarstwa. Odezwa powstała za wiedzą Włodzimierza Lenina. Rząd, który od czterech lat zapowiadał upadek kapitalistycznego świata, prosił go teraz o pomoc. Dla świata był to pierwszy wyraźny sygnał, że w Rosji Radzieckiej zaczyna się jedna z największych klęsk głodu w historii Europy. Objęła Powołże, Ural, południe Ukrainy, Krym i Kazachstan. Według najczęściej przytaczanych szacunków zmarło z głodu i chorób około pięciu milionów ludzi. Miliony innych uratowała największa akcja pomocy humanitarnej tamtych czasów, prowadzona przez Amerykanina, który dziesięć lat później był prezydentem Stanów Zjednoczonych.

Wiosna czy lipiec

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii umieszczają początek głodu „wiosną 1921 roku”. To prawda w tym sensie, że już wiosną było jasne, że nadchodzi katastrofa: ozime zasiewy wymarzły albo wyschły, wiosenne nie wzeszły, a w niektórych powiatach głód panował już zimą 1920–1921 roku. Pod koniec kwietnia Rada Pracy i Obrony uchwaliła środki „walki z suszą”, a w maju i czerwcu Lenin kazał kupować zboże za granicą. Wiosna nie ma jednak jednej daty. Władze długo nie mówiły głośno o klęsce, a „Prawda” przyznała jej rozmiary dopiero 26 czerwca. Za wyraźny punkt zwrotny można więc uznać 13 lipca 1921 roku, dzień odezwy Gorkiego, od której zaczęła się międzynarodowa akcja pomocy. Najgorsze miesiące przyszły zresztą później: jesienią 1921 i wiosną 1922 roku.

Susza i rekwizycje

Rosja głodowała już wcześniej. W latach 1891–1892 klęska głodu na Powołżu zabiła kilkaset tysięcy ludzi. Susza z 1921 roku była dotkliwa, ale sama nie tłumaczy rozmiarów nieszczęścia. Wieś była wyniszczona przez siedem lat wojny: najpierw światowej, potem domowej, w której przez Powołże i Ural kilka razy przetaczały się fronty. Wszystkie strony, czerwoni, biali i zieloni, żywiły swoje armie zbożem zabieranym chłopom. Najdalej poszli jednak bolszewicy. W ramach komunizmu wojennego państwo zakazało wolnego handlu zbożem i wprowadziło przymusowe dostawy, tak zwaną prodrazwiorstkę. Oddziały aprowizacyjne zabierały wszystko, co uznały za nadwyżkę, często także ziarno siewne. Chłopi, którzy nie mogli sprzedać plonów, zaczęli siać tylko tyle, ile potrzebowali dla siebie. Kiedy przyszła susza, nie było zapasów ani w chłopskich spichrzach, ani w państwowych magazynach.

W 1921 roku zbiory wyniosły według radzieckich danych mniej niż połowę zbiorów z 1913 roku. Głód objął 35 guberni zamieszkanych przez około 90 milionów ludzi. Oficjalne dane mówiły o 28 milionach głodujących, niektóre szacunki o 40 milionach. Najciężej dotknięte były gubernie samarska, saratowska, carycyńska, kazańska i ufijska, Baszkiria i Tatarstan, a także osady Niemców nadwołżańskich. Transport, zniszczony wojną, nie był w stanie przewieźć żywności tam, gdzie była potrzebna.

Głód

Relacje z Powołża z jesieni i zimy 1921 roku przypominają opisy średniowiecznych klęsk. Ludzie zjadali psy, koty, szczury, padlinę, korę, trawę, mech, mąkę z żołędzi i lebiody, gotowali skóry i rzemienie. W niektórych wsiach jedzono glinę. Setki tysięcy chłopów ruszyło w drogę, by szukać chleba na Ukrainie, Syberii albo w Turkiestanie. Wielu umierało na dworcach i w wagonach. Głodowi towarzyszyły epidemie tyfusu plamistego, cholery i czerwonki. Najwięcej umierało dzieci. Na ulicach miast pojawiły się setki tysięcy bezdomnych sierot, tak zwanych bezprizornych.

Władze lokalne i obserwatorzy zagraniczni donosili o tysiącach przypadków ludożerstwa. W Samarze i Pugaczowie zdarzało się, że handlarze sprzedawali ludzkie mięso jako końskie. „Prawda” początkowo pisała o tym otwarcie, ale w styczniu 1922 roku ludowy komisarz zdrowia zaproponował, by prasa przestała publikować relacje o kanibalizmie.

Na Ukrainie klęska była mniej znana, choć dotkliwa. Susza objęła jej południowe gubernie, ale władze przez wiele miesięcy wywoziły z Ukrainy zboże na Powołże i do Rosji centralnej, a na samą Ukrainę pomoc zagraniczną wpuszczono dopiero na początku 1922 roku.

Komitet, który rozwiązano

Pod koniec czerwca 1921 roku grupa ekonomistów, agronomów i działaczy społecznych, w tym były minister aprowizacji Rządu Tymczasowego Siergiej Prokopowicz i jego żona Jekatierina Kuskowa, zaproponowała utworzenie społecznego komitetu pomocy głodującym. Pośredniczył Gorki. Bolszewicy zgodzili się, bo liczyli, że znane nazwiska ułatwią zdobycie pomocy z Zachodu. 21 lipca Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy zatwierdził Wszechrosyjski Komitet Pomocy Głodującym, zwany od skrótu Pomgołem. Przewodniczył mu Lew Kamieniew, a honorowym przewodniczącym był pisarz Władimir Korolenko. Obok przedstawicieli władzy zasiedli w nim profesorowie, lekarze, ekonomiści, ludzie teatru i literatury. Równolegle działała rządowa komisja pomocy głodującym przy WCIK, kierowana przez Michaiła Kalinina.

Społeczny komitet przetrwał kilka tygodni. Gdy porozumienie z Amerykanami było podpisane i pomoc z Zachodu ruszyła, Lenin uznał go za niepotrzebny i niebezpieczny. 26 sierpnia napisał do Józefa Stalina, że trzeba komitet rozwiązać, a jego działaczy aresztować lub zesłać, a prasa ma ich ośmieszać. 27 sierpnia komitet rozwiązano, a większość jego członków spoza partii trafiła do więzienia Czeka. Podobno groziły im wyroki śmierci. Uwolniono ich po protestach z zagranicy, ale wielu, w tym Prokopowicza i Kuskową, w 1922 roku wydalono z kraju.

Hoover i Nansen

Na odezwę Gorkiego najszybciej odpowiedział Herbert Hoover, sekretarz handlu w rządzie prezydenta Hardinga i szef Amerykańskiej Administracji Pomocy (American Relief Administration, ARA), która od 1919 roku żywiła dzieci w Europie Środkowej, także w Polsce. Hoover był zdecydowanym wrogiem bolszewizmu. Już w 1919 roku proponował pomoc dla Rosji, ale Lenin odrzucił jego warunki jako mieszanie się w sprawy wewnętrzne. Teraz postawił warunki: uwolnienie przetrzymywanych w Rosji Amerykanów, pełną swobodę działania amerykańskich pracowników i rozdział żywności bez względu na poglądy i pochodzenie. W Rydze, gdzie kilka miesięcy wcześniej Polska i Rosja Radziecka podpisały pokój kończący wojnę, zaczęły się rokowania. Lenin ostrzegał swojego negocjatora przed „szpiegami” Hoovera, ale ustąpił. 20 sierpnia 1921 roku dyrektor europejskiego oddziału ARA Walter Lyman Brown i zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych Maksim Litwinow podpisali porozumienie ryskie. Na początku września do Piotrogrodu przypłynęły pierwsze statki z żywnością, a ARA otworzyła pierwszą kuchnię dla dzieci w Piotrogrodzie. Wkrótce jej ludzie ruszyli na Powołże.

Akcja przerosła wszystkie plany. ARA zamierzała karmić milion dzieci. Latem 1922 roku żywiła codziennie około 10,5 miliona ludzi w kilkunastu, według innych danych ponad dwudziestu tysiącach punktów wydawania posiłków, zatrudniając około trzystu Amerykanów i ponad sto tysięcy Rosjan. Kongres USA przyznał na pomoc dla Rosji 20 milionów dolarów, armia przekazała nadwyżki zapasów, a rząd radziecki dołożył kilkanaście milionów dolarów w złocie. Wydział medyczny ARA zaopatrywał szpitale i pomagał zwalczać tyfus. Działaniami w Rosji kierował pułkownik William Haskell. Obok Amerykanów pracowali kwakrzy, brytyjski fundusz Save the Children, Czerwony Krzyż i organizacje kościelne, a pomoc europejską koordynował norweski polarnik Fridtjof Nansen, wysoki komisarz Ligi Narodów do spraw uchodźców. Jego organizacje żywiły w szczytowym okresie około dwóch milionów ludzi. W 1922 roku Nansen dostał Pokojową Nagrodę Nobla.

Kosztowności cerkiewne

Władza wykorzystała głód także do walki z Cerkwią. Latem 1921 roku patriarcha Tichon wezwał wiernych i Kościoły świata do pomocy głodującym, a parafie zaczęły zbierać pieniądze. Na legalną działalność charytatywną Cerkiew dostała jednak zgodę dopiero w grudniu, a zasady jej prowadzenia w lutym 1922 roku. 23 lutego 1922 roku WCIK nakazał zabranie z cerkwi wszystkich przedmiotów ze złota, srebra i kamieni szlachetnych, także naczyń liturgicznych, rzekomo na zakup żywności. Patriarcha zgodził się na oddanie przedmiotów niepoświęconych, ale nie liturgicznych. W wielu miejscach wierni bronili świątyń. Po starciu w Szui Lenin napisał 19 marca 1922 roku tajny list do członków Biura Politycznego, że głód daje jedyną okazję, by rozprawić się z duchowieństwem, i że im więcej jego przedstawicieli uda się rozstrzelać, tym lepiej. Odbyły się pokazowe procesy, rozstrzelano między innymi metropolitę piotrogrodzkiego Wieniamina, a patriarchę aresztowano. Według zestawień radzieckich zabrano kosztowności warte około 4,6 miliona rubli w złocie. Na żywność dla głodujących wydano z tego około miliona.

Koniec klęski

Wielki głód zbiegł się z największym zwrotem w polityce bolszewików od rewolucji. Jeszcze przed suszą, w marcu 1921 roku, pod wrażeniem powstań chłopskich i buntu w Kronsztadzie, partia zastąpiła rekwizycje podatkiem w naturze i rozpoczęła Nową Politykę Ekonomiczną. Pierwsze jej owoce przyszły jednak dopiero z lepszymi zbiorami 1922 roku. Głód słabł od lata 1922 roku, choć w niektórych regionach trwał do 1923 roku. W tym czasie rząd radziecki znów zaczął sprzedawać zboże za granicę, by zdobyć pieniądze na odbudowę przemysłu, co wywołało oburzenie na Zachodzie. ARA zakończyła działalność w Rosji w czerwcu 1923 roku. Kamieniew w imieniu rządu dziękował Amerykanom w liście do pułkownika Haskella i zapewniał, że naród rosyjski nigdy nie zapomni tej pomocy. W radzieckich podręcznikach szybko jednak o niej zapomniano, a działaczy ARA zaczęto przedstawiać jako szpiegów.

Liczba ofiar jest sporna. Oficjalna radziecka publikacja z początku lat dwudziestych mówiła o około pięciu milionach zmarłych w 1921 roku z głodu i chorób i tę liczbę najczęściej podają podręczniki. Ostrożniejsze szacunki mówią o jednym, dwóch milionach, inne o kilku milionach więcej. Do zmarłych trzeba doliczyć ofiary epidemii, spadek urodzeń i pokolenie sierot, które władza zamykała w domach dziecka i koloniach pracy.

Długi cień głodu

Wielki głód lat 1921–1922 zamknął okres wojny domowej i pokazał jej prawdziwą cenę: wojna domowa zabiła więcej ludzi głodem, tyfusem i rekwizycjami niż na polach bitew. Dla młodego państwa radzieckiego klęska była też lekcją, z której Stalin wyciągnął przerażające wnioski. Lenin w 1921 roku przyjął pomoc kapitalistów, uznał choć częściowo winę rekwizycji i ustąpił chłopom. Dziesięć lat później Stalin, kolektywizując rolnictwo, znów zabierał chłopom zboże do ostatniego ziarna, ale tym razem państwo głodu nie przyznało, pomocy z zewnątrz nie przyjęło, a zboże eksportowało nadal. W latach 1932–1933 zmarło z głodu kilka milionów ludzi, najwięcej na Ukrainie, gdzie ta klęska przeszła do historii jako Wielki Głód, i w Kazachstanie.

Ludzie, których losy splotły się z głodem, odegrali potem role w drodze do wojny. Hoover jako prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1929–1933 zmagał się z wielkim kryzysem. Nansen stworzył dla setek tysięcy rosyjskich emigrantów, pozbawionych obywatelstwa, paszport nansenowski, który w latach trzydziestych i czterdziestych ratował także uchodźców przed Hitlerem. Litwinow jako komisarz spraw zagranicznych w latach trzydziestych próbował budować system zbiorowego bezpieczeństwa przeciw Niemcom. Niemców nadwołżańskich, którzy w 1921 roku umierali z głodu razem z sąsiadami, Stalin w 1941 roku, po napaści Hitlera na ZSRR, deportował całymi wsiami na Syberię i do Kazachstanu. A głód jako broń wrócił w drugiej wojnie światowej w skali, jakiej Europa nie znała: w oblężonym Leningradzie i w niemieckich obozach dla jeńców radzieckich, w których zginęło około trzech milionów ludzi, w większości z głodu.