Koniec wojny domowej w Rosji

25 października 1922 roku o czwartej po południu ostatnie oddziały japońskie odpłynęły z Władywostoku, a tuż za nimi do miasta weszły czołowe pododdziały 1 Zabajkalskiej Dywizji Strzeleckiej. Formalnie była to armia Republiki Dalekiego Wschodu, państwa buforowego nad Pacyfikiem, w rzeczywistości część Armii Czerwonej pod innym szyldem. Kilka dni wcześniej resztki białych wojsk generała Michaiła Diterichsa i tysiące cywilów uciekły statkami do Korei i Chin. Władywostok, port, przez który w czasie pierwszej wojny światowej płynęły do Rosji alianckie dostawy, a od 1918 roku baza interwencji obcych wojsk, był ostatnim dużym miastem dawnego imperium w rękach przeciwników bolszewików. Jego zajęcie uznaje się za koniec wojny domowej, która zaczęła się niemal dokładnie pięć lat wcześniej, gdy bolszewicy przejęli władzę w Piotrogrodzie. Dwa miesiące później powstał Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Ostatni biali nie na Syberii

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii piszą, że w październiku 1922 roku wojna domowa zakończyła się „pokonaniem ostatnich białych sił na Syberii”. Data jest właściwa, miejsce wymaga uściślenia. Ostatnie walki toczyły się nie na Syberii w ścisłym sensie, lecz w Kraju Nadmorskim, na wybrzeżu Pacyfiku, między Spasskiem a Władywostokiem. Nie był to też koniec wszystkich walk. W Jakucji biała ekspedycja generała Anatolija Piepielajewa, która we wrześniu 1922 roku wylądowała na wybrzeżu Morza Ochockiego, walczyła do czerwca 1923 roku, gdy skapitulowała w porcie Ajan. W Azji Środkowej partyzantka basmaczy trwała jeszcze wiele lat, a chłopskie bunty wybuchały i później. Północny Sachalin okupowali Japończycy aż do 1925 roku. Ale po upadku Władywostoku na terytorium dawnego imperium, które bolszewicy uważali za swoje, nie było już żadnego przeciwnego im rządu ani regularnej armii.

Daleki Wschód po Kołczaku

Wojna domowa w europejskiej Rosji rozstrzygnęła się w latach 1919–1920. Armie Antona Denikina zostały jesienią 1919 roku odrzucone spod Orła, Nikołaj Judenicz nie zdobył Piotrogrodu, a w listopadzie 1920 roku generał Piotr Wrangel ewakuował z Krymu do Konstantynopola blisko 150 tysięcy żołnierzy i cywilów. Na Syberii armie admirała Aleksandra Kołczaka rozpadły się zimą 1919–1920 roku. Sam Kołczak, wydany bolszewikom w Irkucku, został rozstrzelany 7 lutego 1920 roku.

Dalej na wschód Armia Czerwona się zatrzymała. Na rosyjskim Dalekim Wschodzie stały wojska japońskie, które przybyły tu w 1918 roku w ramach interwencji syberyjskiej, wysłanej przez rząd premiera Masatake Terauchiego, i w szczytowym okresie liczyły ponad 70 tysięcy żołnierzy. Amerykanie, Brytyjczycy i Francuzi wycofali się w 1920 roku. Japończycy zostali, bo część ich armii liczyła na stworzenie na rosyjskim wybrzeżu państwa zależnego od Tokio. Moskwa, która walczyła wtedy z Polską i Wranglem, nie chciała wojny z Japonią. Włodzimierz Lenin zgodził się więc na utworzenie formalnie niezależnego, demokratycznego państwa buforowego. Republikę Dalekiego Wschodu proklamowano 6 kwietnia 1920 roku w Wierchnieudinsku, dzisiejszym Ułan Ude, a jesienią jej stolicą została Czyta. Miała parlament, konstytucję wzorowaną na zachodnich i wielopartyjny rząd, ale kierowało nią Dalekowschodnie Biuro partii bolszewickiej, a jej Ludowo-Rewolucyjna Armia była w praktyce częścią Armii Czerwonej.

Wiosną 1920 roku w Nikołajewsku nad Amurem czerwoni partyzanci wymordowali japoński garnizon i kolonię cywilów, a także wielu Rosjan. Japonia w odwecie zajęła północny Sachalin. W lipcu 1920 roku Japończycy zgodzili się opuścić Zabajkale. Bez ich wsparcia upadł ataman Grigorij Siemionow, kozacki watażka, który przez dwa lata terroryzował okolice Czyty. Japońskie wojska pozostały jednak na wybrzeżu, wokół Władywostoku.

Czarny bufor

26 maja 1921 roku, pod osłoną wojsk japońskich, biali obalili we Władywostoku lewicowe władze lokalne. Nowy rząd, zwany Tymczasowym Rządem Nadamurskim, utworzyli dwaj miejscowi przedsiębiorcy, bracia Spiridon i Nikołaj Mierkułowowie. Na Kraj Nadmorski, nazywany przez bolszewików „czarnym buforem”, ściągnęły resztki armii Kołczaka i oddziałów Siemionowa. Latem 1921 roku wojska radzieckie i mongolscy rewolucjoniści rozbili w Mongolii dywizję barona Romana von Ungern-Sternberga, który próbował stamtąd uderzyć na Syberię. Schwytany Ungern został rozstrzelany we wrześniu 1921 roku.

Zimą 1921–1922 roku biali generała Wiktorina Mołczanowa ruszyli na północ i w grudniu zajęli Chabarowsk. Armia Republiki Dalekiego Wschodu pod dowództwem Wasilija Blüchera kontratakowała w czasie siarczystych mrozów i 12 lutego 1922 roku zdobyła umocnione pozycje białych pod stacją Wołoczajewka. 14 lutego wróciła do Chabarowska. Biali wycofali się na południe, pod osłonę Japończyków. „Szturmowe noce Spasska, wołoczajewskie dni” stały się potem słowami jednej z najbardziej znanych radzieckich pieśni.

Rozmowy Japonii z Republiką Dalekiego Wschodu, prowadzone od sierpnia 1921 roku w Dairenie, czyli Dalnim w Mandżurii, upadły, bo Tokio żądało w zamian za wycofanie wojsk między innymi rozbrojenia floty i umocnień, swobody żeglugi po Amurze i dzierżawy północnego Sachalinu na 80 lat.

Japonia wychodzi

O losie Władywostoku zdecydowały jednak nie bitwy, lecz polityka w Tokio. Interwencja syberyjska kosztowała Japonię ogromne sumy i życie około trzech tysięcy żołnierzy, z czego ponad połowa zmarła z powodu chorób. Nie przyniosła ani ziem, ani wdzięcznego rosyjskiego sojusznika, za to stała się celem ostrej krytyki w parlamencie i prasie. Japonia była też w izolacji dyplomatycznej. Na konferencji waszyngtońskiej, zakończonej w lutym 1922 roku traktatem o ograniczeniu zbrojeń morskich, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania naciskały na Tokio, by opuściło Syberię. W czerwcu 1922 roku premierem został admirał Tomosaburō Katō, który w Waszyngtonie przewodził japońskiej delegacji. 24 czerwca jego rząd ogłosił, że do końca października wycofa wszystkie wojska z kontynentalnej części rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Północny Sachalin miał pozostać pod okupacją do czasu zadośćuczynienia za Nikołajewsk.

Zapowiedź ewakuacji wywołała we Władywostoku panikę. W lipcu zwołany przez białych sobór ziemski odsunął braci Mierkułowów i powierzył władzę generałowi Diterichsowi, który w czasie wojny światowej był szefem sztabu Korpusu Czechosłowackiego, a w 1919 roku kierował śledztwem w sprawie zabójstwa rodziny carskiej. Diterichs ogłosił się „władcą” Kraju Nadamurskiego, a swoje wojska, liczące kilkanaście tysięcy ludzi, nazwał po staroruskiemu Ziemską Ratią (Ziemskaja rat’), czyli ziemskim wojskiem. Głosił odbudowę prawosławnej monarchii z dynastią Romanowów. Nie miał jednak ani pieniędzy, ani zaplecza, a znaczną część sił musiał trzymać przeciw czerwonym partyzantom na tyłach. Rozmowy japońsko-radzieckie w Changchun we wrześniu 1922 roku też nic nie dały.

Operacja nadmorska

We wrześniu 1922 roku biali spróbowali ostatniej ofensywy na północ, wzdłuż kolei ussuryjskiej, ale zostali odparci. 4 października armia Republiki Dalekiego Wschodu, którą od sierpnia dowodził 26-letni Ijeronim Uborewicz, przeszła do kontrnatarcia. Jej grupa uderzeniowa liczyła około dziesięciu tysięcy żołnierzy, a w odwodzie stały kolejne oddziały i kilka tysięcy partyzantów. 8 i 9 października szturmem zdobyła umocnienia Spasska, zbudowane rok wcześniej przez Japończyków, siedem polowych fortów otoczonych zasiekami. Biali stracili tam ponad tysiąc zabitych i rannych. W kolejnych dniach w bitwach pod Monastyriszczem i Wozniesienskiem rozbito główne siły Diterichsa, a czerwoni zajęli Nikolsk-Ussuryjski.

19 października oddziały Uborewicza stanęły pod Władywostokiem. W mieście było jeszcze około 20 tysięcy żołnierzy japońskich. Dowództwo japońskie zagroziło wstrzymaniem ewakuacji, jeśli dojdzie do starć z jego wojskami, a dowództwo czerwonych, by nie dać mu pretekstu, wycofało swoje oddziały kilka kilometrów od miasta. Diterichs ogłosił koniec walki i wyjechał do portu Posjet. Około 20 października on i kilka tysięcy żołnierzy z rodzinami zostali ewakuowani na statkach, a okręty białej Flotylli Syberyjskiej admirała Jurija Starka wypłynęły z Władywostoku do Korei. Przez kilka dni w mieście, gdzie wybuchł strajk powszechny, rządziły efemeryczne władze. 24 października w Siedance pod Władywostokiem Japończycy podpisali porozumienie, w którym zobowiązali się opuścić miasto do szesnastej następnego dnia. 25 października, gdy odpływały ostatnie japońskie okręty, do miasta weszły oddziały Ludowo-Rewolucyjnej Armii.

26 października Lenin depeszował do rządu Republiki Dalekiego Wschodu, że zajęcie Władywostoku łączy z Rosją jej obywateli, „którzy znieśli ciężkie jarzmo japońskiego imperializmu”. Kilka tygodni później republika przestała istnieć. 14 listopada jej Zgromadzenie Ludowe uchwaliło rozwiązanie i przywrócenie władzy radzieckiej, a 15 listopada Moskwa włączyła obszar Republiki Dalekiego Wschodu do Rosyjskiej FSRR jako Obwód Dalekowschodni. Bufor przestał być potrzebny, bo Japończycy odeszli.

Bilans wojny

Wojna domowa w Rosji była najkrwawszym konfliktem w Europie między dwiema wojnami światowymi. Walczyli w niej czerwoni, biali, chłopscy zieloni, anarchiści Nestora Machny, ruchy narodowe od Finlandii po Kaukaz, a w różnych momentach także wojska kilkunastu państw. Szacunki ofiar wahają się zwykle od 7 do ponad 10 milionów, przy czym większość zmarła nie w walce, lecz z głodu, tyfusu i chorób, z terroru czerwonych i białych oraz w pogromach, w których zginęło od kilkudziesięciu do ponad stu tysięcy Żydów. Ostatnim wielkim aktem tej katastrofy była klęska głodu na Powołżu w latach 1921–1922. Od jednego do dwóch milionów ludzi wyemigrowało. Kraj był zrujnowany, a przemysł produkował ułamek tego, co przed 1914 rokiem.

Bolszewicy wyszli z wojny zwycięscy, ale innym państwem, niż zapowiadali w 1917 roku. W marcu 1921 roku stłumili bunt marynarzy w Kronsztadzie i jednocześnie, pod naciskiem buntującej się wsi, porzucili komunizm wojenny na rzecz Nowej Polityki Ekonomicznej. Granicę zachodnią ustalił pokój ryski z Polską, a pół roku przed upadkiem Władywostoku Rosja Radziecka przełamała izolację, zawierając z Niemcami traktat w Rapallo. 30 grudnia 1922 roku Rosja, Ukraina, Białoruś i Federacja Zakaukaska utworzyły Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Długi cień wojny domowej

Wojna domowa ukształtowała państwo, które w 1939 roku dzieliło z Hitlerem Europę Wschodnią. Z jej doświadczeń wyrosły metody rządzenia ZSRR: Czeka, zakładnicy, obozy i rekwizycje, a także kult siły i podejrzliwość wobec świata, który w latach 1918–1922 przysyłał na rosyjską ziemię obce wojska. Z jej frontów wyszli dowódcy Armii Czerwonej, którzy w latach trzydziestych budowali jej pancerne i lotnicze siły. Wielu z nich Józef Stalin, sam komisarz z frontów wojny domowej, kazał zamordować w czasie wielkiej czystki. Uborewicza rozstrzelano w czerwcu 1937 roku razem z Michaiłem Tuchaczewskim. Blücher, który jako marszałek dowodził w 1938 roku walkami z Japończykami nad jeziorem Chasan, zmarł kilka miesięcy później w śledztwie NKWD.

Dla Japonii wycofanie się z Władywostoku było przegraną, której armia nie zapomniała. Jej oficerowie wynieśli z Syberii przekonanie, że ZSRR jest głównym wrogiem, a kontynent azjatycki obszarem japońskiej ekspansji. W 1925 roku Tokio uznało ZSRR i oddało północny Sachalin, ale dziewięć lat po ewakuacji z Władywostoku Armia Kwantuńska zajęła Mandżurię, o której koleje Rosja i Japonia rywalizowały od czasu traktatu z Portsmouth, i stworzyła państwo marionetkowe Mandżukuo. Na granicy, którą dzieliły teraz obie strony, w latach 1938–1939 dochodziło do wielkich starć, zakończonych klęską Japończyków nad rzeką Chalchyn gol w sierpniu 1939 roku, w tych samych dniach, w których Stalin zawierał pakt z Hitlerem. W kwietniu 1941 roku oba państwa podpisały pakt o neutralności, nazywany w polskiej literaturze paktem o nieagresji, który ZSRR zerwał w sierpniu 1945 roku, rozpoczynając wojnę z Japonią.

Wraz z Armią Czerwoną do Mandżurii weszło wtedy NKWD, które aresztowało tysiące białych emigrantów osiadłych od 1922 roku w Harbinie i innych miastach. Ataman Siemionow, który przez lata współpracował z Japończykami, i przywódca Rosyjskiej Partii Faszystowskiej Konstantin Rodzajewski zostali straceni w Moskwie w 1946 roku. Emigracja z Europy, skupiona od 1924 roku w Rosyjskim Związku Ogólnowojskowym, podzieliła się w czasie wojny: jedni, jak Denikin, odmówili współpracy z Hitlerem, inni, jak ataman Piotr Krasnow, poszli na służbę Niemiec i w 1947 roku zostali powieszeni w Moskwie. Wojna, która skończyła się we Władywostoku w październiku 1922 roku, miała w ten sposób swój epilog dopiero po drugiej wojnie światowej.