Odrębne traktaty pokojowe USA z Niemcami i Austrią

25 sierpnia 1921 roku w Berlinie amerykański komisarz w Niemczech Ellis Loring Dresel i niemiecki minister spraw zagranicznych Friedrich Rosen podpisali krótki, trzyartykułowy traktat o przywróceniu przyjaznych stosunków między Stanami Zjednoczonymi a Niemcami. Dzień wcześniej, 24 sierpnia, w Wiedniu bardzo podobny dokument podpisali kanclerz Austrii Johann Schober i amerykański komisarz Arthur Hugh Frazier. Popularne zestawienia łączą oba traktaty pod datą 25 sierpnia. W rzeczywistości austriacki był o dzień starszy, a cztery dni później podobny pokój zawarto w Budapeszcie z Węgrami. Formalnie zamykało to dla Amerykanów pierwszą wojnę światową, prawie trzy lata po rozejmie. Treść traktatów najlepiej oddaje sens amerykańskiej polityki po Wilsonie: Stany Zjednoczone zachowały wszystkie korzyści, które dawały im traktat wersalski i traktat z Saint-Germain, ale odmówiły wszelkich zobowiązań wobec nowego ładu w Europie, przede wszystkim wobec Ligi Narodów.

Wojna, która nie chciała się skończyć

Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Niemcom 6 kwietnia 1917 roku, a Austro-Węgrom 7 grudnia 1917 roku. Prezydent Woodrow Wilson osobiście negocjował w Paryżu traktaty pokojowe i podpisał je, ale traktat wersalski, a wraz z nim pakt Ligi, napotkał w Senacie opór republikańskiej większości pod wodzą Henry’ego Cabota Lodge’a. 19 listopada 1919 roku i ponownie 19 marca 1920 roku zabrakło dwóch trzecich głosów potrzebnych do ratyfikacji. Nad traktatem z Saint-Germain Senat w ogóle nie głosował. Gdy w styczniu 1920 roku zakończyła się konferencja pokojowa, a pozostali zwycięzcy wprowadzali traktaty w życie, Stany Zjednoczone wciąż formalnie pozostawały w stanie wojny z Niemcami i z państwami powstałymi na gruzach monarchii Habsburgów. Wilson zawetował w maju 1920 roku rezolucję Kongresu ogłaszającą koniec wojny, licząc, że wybory rozstrzygną spór o Ligę.

Wybory 2 listopada 1920 roku rozstrzygnęły go przeciw niemu. Demokratyczny kandydat James Cox i jego partner, kandydat na wiceprezydenta Franklin Delano Roosevelt, przegrali z republikanami Warrenem Hardingiem i Calvinem Coolidge’em, którzy obiecywali „powrót do normalności”. Harding objął urząd 4 marca 1921 roku, a 12 kwietnia w orędziu do Kongresu oświadczył, że Stany Zjednoczone do Ligi nie wejdą, i wezwał do uchwalenia pokoju niezależnego od niej. Senator Philander Knox, były sekretarz stanu, zgłosił rezolucję następnego dnia, w Izbie Reprezentantów podobną przygotował Stephen Porter. Połączona rezolucja Knoxa i Portera przeszła przez Kongres 1 lipca, a 2 lipca 1921 roku Harding podpisał ją w posiadłości senatora Josepha Frelinghuysena w Raritan w New Jersey, dokąd przywieziono mu dokument z Waszyngtonu, gdy grał w golfa. Według anegdoty po złożeniu podpisu wrócił dokończyć partię.

Rezolucja ogłaszała koniec stanu wojny z Niemcami i z Austro-Węgrami, ale zastrzegała dla Stanów Zjednoczonych i ich obywateli wszystkie prawa, odszkodowania i korzyści wynikające z rozejmu, z udziału w wojnie oraz z traktatów, których kraj nie ratyfikował. Zabrany w czasie wojny majątek niemiecki i austro-węgierski miał pozostać w rękach amerykańskich, dopóki Berlin i Wiedeń nie zaspokoją roszczeń amerykańskich obywateli.

Traktaty z Berlina i Wiednia

Departament Stanu, kierowany przez sekretarza stanu Charlesa Evansa Hughesa, przygotował traktaty, w których te zastrzeżenia miała uznać druga strona. Niemcy nie stawiały oporu. Rząd Josepha Wirtha przyjął w maju 1921 roku londyńskie ultimatum aliantów, które ustaliło reparacje na 132 miliardy marek w złocie, i szukał w Waszyngtonie przeciwwagi dla Francji. Minister Rosen, orientalista i były dyplomata cesarski, przyjął pierwsze sondaże Dresela przychylnie. Pokój z Ameryką oznaczał powrót amerykańskich dyplomatów, kupców i kapitału, a Stany Zjednoczone, nieobecne w Komisji Reparacyjnej, mogły w przyszłości okazać się wobec Niemiec łagodniejsze niż Paryż.

Traktat z Niemcami składał się z preambuły przytaczającej rezolucję Knoxa i Portera oraz trzech artykułów. Niemcy przyznawały Stanom Zjednoczonym wszystkie prawa i korzyści zastrzeżone w rezolucji, w tym te, które traktat wersalski przewidywał dla Stanów Zjednoczonych, mimo że go nie ratyfikowały. Artykuł II wyliczał, z których części traktatu wersalskiego Amerykanie korzystają: z przepisów o koloniach niemieckich, z części wojskowej, o jeńcach, reparacyjnej, otwieranej słynnym artykułem 231, finansowej, gospodarczej, o żegludze powietrznej, portach i kolejach, o gwarancjach i z postanowień różnych. Jednocześnie Stany Zjednoczone nie wiązał pakt Ligi Narodów ani żadna decyzja Ligi, jej Rady czy Zgromadzenia bez wyraźnej zgody Waszyngtonu. Nie brały też na siebie żadnych zobowiązań co do nowych granic Niemiec ani co do Międzynarodowej Organizacji Pracy. W Komisji Reparacyjnej mogły zasiadać, ale nie musiały. Traktat austriacki był zbudowany tak samo i odnosił się do odpowiednich części traktatu z Saint-Germain.

Austria, uboga i zależna od zagranicznej pomocy, przyjęła pokój chętnie. Kanclerz Schober, szef wiedeńskiej policji, który od czerwca 1921 roku stał na czele rządu urzędników, potrzebował każdego przyjaznego mocarstwa. Amerykańska pomoc żywnościowa od 1919 roku ratowała przed głodem wiedeńskie dzieci.

Dzień po podpisaniu traktatu berlińskiego, 26 sierpnia 1921 roku, nacjonalistyczni zamachowcy z organizacji „Consul” zastrzelili w Schwarzwaldzie Matthiasa Erzbergera, który w listopadzie 1918 roku podpisał rozejm w Compiègne. Zbieżność dat dobrze oddaje nastroje tamtego lata: w Niemczech każdy, kto podpisywał się pod pokojem ze zwycięzcami, był dla skrajnej prawicy zdrajcą, a NSDAP w swoim programie z lutego 1920 roku domagała się uchylenia traktatów wersalskiego i z Saint-Germain.

Ratyfikacja

Senat zajął się traktatami jesienią. 18 października 1921 roku wyraził zgodę na ratyfikację traktatu z Niemcami stosunkiem głosów 66 do 20, a tego samego dnia traktatu z Austrią także 66 do 20, z zastrzeżeniem, że Stany Zjednoczone nie wezmą udziału w żadnej komisji przewidzianej w traktacie bez osobnej ustawy Kongresu. Przeciw głosowali zarówno nieprzejednani przeciwnicy Wersalu, jak senatorowie William Borah i Robert La Follette, dla których przyjmowanie korzyści z traktatu wersalskiego było zdradą ideałów, w imię których Amerykanie walczyli, jak i część demokratów wiernych Wilsonowi. Harding ratyfikował traktaty 21 października. Wymiana dokumentów ratyfikacyjnych nastąpiła w Wiedniu 8 listopada, a w Berlinie 11 listopada 1921 roku, w trzecią rocznicę rozejmu. Tego dnia traktaty weszły w życie.

Pokój bez zobowiązań

Stosunki dyplomatyczne odnowiono natychmiast. W grudniu 1921 roku Dresel złożył w Berlinie listy uwierzytelniające jako chargé d’affaires, a w 1922 roku do Niemiec przyjechał ambasador. Umowa z 10 sierpnia 1922 roku powołała niemiecko-amerykańską mieszaną komisję odszkodowawczą, która przez lata rozpatrywała roszczenia Amerykanów, między innymi za zatopienie „Lusitanii” i za sabotaż w Black Tom. Podobną komisję z Austrią i Węgrami powołano w 1924 roku. Ostatni żołnierze amerykańskiego korpusu okupacyjnego w Nadrenii opuścili Koblencję w styczniu 1923 roku. Na pamiątkę pokoju mennica zaczęła w grudniu 1921 roku bić srebrnego dolara z napisem „Peace”.

Dla drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze było to, czego w traktatach nie było. Najsilniejsze mocarstwo świata ogłosiło, że chce korzystać z ładu wersalskiego, ale nie zamierza go strzec. Nie przystąpiło do Ligi Narodów, nie gwarantowało granic, a obiecana w Paryżu amerykańska gwarancja bezpieczeństwa dla Francji upadła wraz z traktatem wersalskim. Francja, zostawiona sama, w 1923 roku zajęła Zagłębie Ruhry, a reszta lat dwudziestych upłynęła na szukaniu ochrony, której Stany Zjednoczone nie chciały dać. Ameryka nie zniknęła jednak z Europy. Jej bankierzy i dyplomaci współtworzyli plany Dawesa i Younga, a amerykańskie pożyczki finansowały odbudowę Niemiec i spłatę reparacji, dopóki wielki kryzys nie odciął ich w latach 1929–1931.

W latach trzydziestych izolacjonizm, wyrażony w traktatach z 1921 roku, przybrał postać ustaw o neutralności, które miały uchronić Stany Zjednoczone przed wciągnięciem w kolejną wojnę. Nie ochroniły. Austria, z którą Waszyngton zawarł pokój w sierpniu 1921 roku, zniknęła z mapy w marcu 1938 roku, wchłonięta przez Rzeszę, a Stany Zjednoczone zamknęły swoje poselstwo w Wiedniu. Niemcy, z którymi przywrócono przyjazne stosunki 25 sierpnia 1921 roku, 11 grudnia 1941 roku, cztery dni po ataku na Pearl Harbor, same wypowiedziały Stanom Zjednoczonym wojnę. Tym razem Amerykanie nie zawierali osobnego pokoju. Po 1945 roku pozostali w Europie jako okupant Niemiec i Austrii, a potem jako gwarant nowego ładu, którego w 1921 roku strzec nie chcieli.