Maksim Litwinow

Maksim Litwinow był najbardziej znanym na Zachodzie dyplomatą Związku Radzieckiego okresu międzywojennego. Stary bolszewik, przemytnik broni i wieloletni emigrant w Londynie, przez dziewięć lat był zastępcą Gieorgija Cziczerina, a w latach 1930–1939 sam kierował radziecką polityką zagraniczną. Jego nazwisko nosi protokół z 1929 roku, który wprowadził pakt Brianda-Kellogga między ZSRR a jego zachodnimi sąsiadami. W latach trzydziestych w Genewie i w zachodnich stolicach był twarzą polityki bezpieczeństwa zbiorowego, czyli porozumienia Związku Radzieckiego z demokracjami przeciw Niemcom Adolfa Hitlera. Gdy w maju 1939 roku Józef Stalin zdecydował się na rozmowy z Berlinem, Litwinow, Żyd z pochodzenia i symbol tamtej polityki, musiał odejść. Jego dymisja była jednym z pierwszych sygnałów nadchodzącego paktu Ribbentrop-Mołotow.

Z Białegostoku do „Iskry”

Urodził się 17 lipca 1876 roku (5 lipca według kalendarza juliańskiego) w Białymstoku w żydowskiej rodzinie kupieckiej jako Meir Henoch Wallach. Część źródeł podaje nazwisko w formie Wallach-Finkelstein. Ukończył szkołę realną, a w latach 1893–1898 służył jako ochotnik w armii rosyjskiej, w pułku piechoty stacjonującym w Baku. Po powrocie do cywila pracował jako księgowy, a potem w cukrowni w Kijowie.

W 1898 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji i przyjął pseudonim Maksim Litwinow, pod którym przeszedł do historii. W 1900 roku wszedł do kijowskiego komitetu partii i zorganizował podziemną drukarnię. Rok później został aresztowany, a w sierpniu 1902 roku był jednym z organizatorów brawurowej ucieczki jedenastu działaczy z kijowskiego więzienia łukjanowskiego. Wyjechał do Szwajcarii i jako agent gazety „Iskra” organizował jej przemyt do Rosji. Po rozłamie w partii na II Zjeździe w 1903 roku opowiedział się za bolszewikami Włodzimierza Lenina.

Przemytnik i emigrant

W czasie rewolucji 1905 roku działał w Petersburgu, gdzie zajmował się wydawaniem pierwszej legalnej gazety bolszewików „Nowaja Żyzń”. Potem partia powierzyła mu zakup broni za granicą. Z Paryża organizował jej przemyt do Rosji, posługując się fałszywymi tożsamościami. Część transportów przepadła: parowiec z bronią, który miał dotrzeć w okolice Rewla, osiadł na mieliźnie, a jacht kupiony do przewozu broni na Kaukaz rozbił się u wybrzeży Rumunii. W styczniu 1908 roku policja francuska aresztowała go w Paryżu, gdy próbował wymienić banknoty pochodzące z napadu na bank w Tyflisie, przeprowadzonego rok wcześniej przez bojowców Kamo. Rosja żądała ekstradycji, ale Francja uznała sprawę za polityczną i wydaliła go z kraju.

Litwinow osiadł na Wyspach Brytyjskich i spędził w Londynie prawie dziesięć lat. Pracował w wydawnictwie, był sekretarzem londyńskiej grupy bolszewików, a od 1914 roku przedstawicielem partii w Międzynarodowym Biurze Socjalistycznym. W lutym 1915 roku wystąpił w imieniu bolszewików na londyńskiej konferencji socjalistów państw Ententy z deklaracją przeciw wojnie. W 1916 roku ożenił się z Angielką Ivy Low, pisarką z rodziny o żydowskich korzeniach, która do końca życia zachowała obywatelstwo brytyjskie.

Pierwszy przedstawiciel w Londynie

Po rewolucji październikowej rząd radziecki mianował go swoim przedstawicielem w Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy nigdy go formalnie nie uznali, ale utrzymywali z nim nieoficjalne kontakty, a on sam napisał list polecający dla Roberta Bruce’a Lockharta, który jechał jako nieoficjalny agent brytyjski do Rosji. Gdy we wrześniu 1918 roku bolszewicy aresztowali Lockharta, oskarżając go o spisek, Brytyjczycy uwięzili Litwinowa. Po kilku tygodniach obu dyplomatów wymieniono. Pod koniec 1918 roku Litwinow po raz pierwszy od lat znalazł się w Moskwie i wszedł do kolegium Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych.

Zastępca Cziczerina

W latach 1919–1920 prowadził w Kopenhadze rozmowy z Brytyjczykami, które zakończyły się porozumieniem o wymianie jeńców, pierwszym takim układem Rosji Radzieckiej z mocarstwem Ententy. W 1920 roku był przedstawicielem radzieckim w Estonii, skąd załatwiał sprzedaż złota i zakupy za granicą dla odciętego od świata państwa. W sierpniu 1921 roku w Rydze podpisał umowę z American Relief Administration Herberta Hoovera, która pozwoliła amerykańskim organizacjom nieść pomoc ofiarom wielkiego głodu.

Od maja 1921 roku był zastępcą ludowego komisarza spraw zagranicznych. Z Cziczerinem różnił się wszystkim: tamten był arystokratą, erudytą i zwolennikiem zbliżenia z Niemcami, Litwinow praktykiem o szorstkich manierach, który za najważniejsze uważał porozumienie z Wielką Brytanią i Francją. Obaj słali do Biura Politycznego skargi na siebie nawzajem. W 1922 roku Litwinow był członkiem delegacji na konferencję w Genui, w czasie której zawarto układ w Rapallo, a w grudniu tego roku przewodniczył moskiewskiej konferencji rozbrojeniowej z udziałem Polski, Litwy, Łotwy, Estonii i Finlandii. Po zabójstwie Piotra Wojkowa w 1927 roku wręczał ostre noty polskiemu posłowi. Od listopada 1927 roku kierował radziecką delegacją w komisji przygotowawczej Ligi Narodów do spraw rozbrojenia, gdzie wysunął projekt całkowitego i powszechnego rozbrojenia. Dyplomaci zachodni uważali go za propagandowy manewr, ale zjednał Moskwie sympatię pacyfistów.

Gdy w 1928 roku Cziczerin wyjechał na leczenie do Niemiec, Litwinow faktycznie przejął komisariat. Przekonał kierownictwo partii do przystąpienia do paktu Brianda-Kellogga, a 29 grudnia 1928 roku zaproponował Polsce i Litwie wcześniejsze wprowadzenie go w życie. 9 lutego 1929 roku w Moskwie podpisał protokół z Polską, Rumunią, Łotwą i Estonią, do którego przystąpiły potem Turcja, Persja i Litwa.

Ludowy komisarz

21 lipca 1930 roku Litwinow oficjalnie zastąpił Cziczerina na stanowisku ludowego komisarza spraw zagranicznych. W 1932 roku Związek Radziecki zawarł pakty o nieagresji z Finlandią, Łotwą, Estonią, Polską i Francją. Na konferencji rozbrojeniowej w Genewie 6 lutego 1933 roku Litwinow przedstawił projekt definicji agresji, według którego żadne względy polityczne, gospodarcze ani sytuacja wewnętrzna innego kraju nie usprawiedliwiają napaści. W lipcu 1933 roku na jego podstawie podpisano w Londynie konwencję o określeniu napaści, do której przystąpili między innymi Polska, Rumunia, państwa bałtyckie, Turcja, Persja i Afganistan.

Dojście Hitlera do władzy zmieniło rachunek Moskwy. Litwinow przekonywał Stalina, że największym zagrożeniem dla ZSRR są Niemcy i Japonia, i że trzeba szukać porozumienia z państwami, które także się ich obawiają. W listopadzie 1933 roku uzgodnił w Waszyngtonie z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem nawiązanie stosunków dyplomatycznych między ZSRR a Stanami Zjednoczonymi. 18 września 1934 roku Związek Radziecki, wcześniej potępiający Ligę Narodów jako narzędzie imperialistów, został jej członkiem ze stałym miejscem w Radzie. Litwinow reprezentował ZSRR w Genewie do 1938 roku. W 1935 roku Związek Radziecki zawarł układy o wzajemnej pomocy z Francją i Czechosłowacją. Przypisuje mu się hasło, że „pokój jest niepodzielny”: agresja w jednym miejscu zagraża wszystkim.

Na forum Ligi domagał się sankcji wobec Włoch po ich napaści na Etiopię w 1935 roku i potępiał interwencję Niemiec i Włoch w Hiszpanii. Jesienią 1938 roku zapewniał, że ZSRR wypełni zobowiązania wobec Czechosłowacji, jeśli uczyni to Francja, ale mocarstwa zachodnie rozstrzygnęły jej los w Monachium bez udziału Moskwy. Zachodni dyplomaci cenili jego trzeźwe analizy, ale nie ufali państwu, które reprezentował. Litwinow był bowiem także urzędnikiem Stalina. Nie sprzeciwiał się publicznie wielkiej czystce, w czasie której aresztowano i rozstrzelano wielu jego współpracowników i ambasadorów, a według badaczy jako członek Komitetu Centralnego głosował w 1937 roku za oddaniem pod sąd Nikołaja Bucharina i Aleksieja Rykowa. Sam przetrwał, choć według późniejszych ustaleń NKWD zbierało na niego obciążające zeznania. Propaganda niemiecka nazywała go „Finkelstein-Litwinow”.

Dymisja

Wiosną 1939 roku, po zajęciu przez Niemcy reszty Czech, Litwinow zaproponował Wielkiej Brytanii i Francji trójstronny sojusz z gwarancjami dla państw położonych między Bałtykiem a Morzem Czarnym. Londyn i Paryż odpowiadały wymijająco. 3 maja 1939 roku Stalin odwołał Litwinowa i powierzył komisariat premierowi Wiaczesławowi Mołotowowi. Według relacji gmach komisariatu otoczyły tej nocy oddziały NKWD, a wielu bliskich współpracowników Litwinowa aresztowano. W Berlinie zrozumiano tę zmianę jako sygnał. Hitler mówił potem dowódcom wojskowym, że odejście Litwinowa okazało się decydujące. 23 sierpnia 1939 roku Mołotow i Joachim von Ribbentrop podpisali pakt o nieagresji, którego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią, a 17 września Armia Czerwona weszła do Polski, łamiąc między innymi układy, które Litwinow wynegocjował.

Były komisarz pozostał na marginesie. W lutym 1941 roku usunięto go z Komitetu Centralnego. Według zeznań Ławrientija Berii z 1953 roku i ustaleń komisji partyjnej z 1963 roku, w 1940 roku planowano jego potajemne zabójstwo, do którego nie doszło.

Ambasador w Waszyngtonie

Niemiecka napaść na ZSRR 22 czerwca 1941 roku przywróciła mu znaczenie. Latem był tłumaczem w czasie rozmów Stalina z wysłannikiem Roosevelta Harrym Hopkinsem, a w listopadzie 1941 roku został zastępcą ludowego komisarza i ambasadorem w Stanach Zjednoczonych. W Waszyngtonie, dokąd przybył w grudniu, w dniach przystąpienia Ameryki do wojny, był znany i lubiany. 1 stycznia 1942 roku podpisał w imieniu ZSRR Deklarację Narodów Zjednoczonych. Zabiegał o dostawy w ramach Lend-Lease i nieustannie domagał się otwarcia drugiego frontu w Europie, czym w końcu zirytował Roosevelta. W 1943 roku odwołano go do Moskwy, a jego następcą został młody Andriej Gromyko.

W Moskwie kierował komisją do spraw traktatów pokojowych i powojennego ładu. W czerwcu 1946 roku w rozmowie z amerykańskim korespondentem Richardem Hotteletem powiedział, że Zachód, idąc na ustępstwa, nie zmieni polityki Kremla, a konflikt między ZSRR a Zachodem jest nieunikniony. Wkrótce potem przeszedł na emeryturę.

Śmierć i znaczenie

Zmarł w Moskwie 31 grudnia 1951 roku i został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym. Rodzina mówiła o zawale serca po długiej chorobie. Anastas Mikojan twierdził po latach, że Litwinow zginął w upozorowanym wypadku samochodowym na rozkaz Stalina, ale tej wersji nie potwierdzają inne źródła i możliwe, że Mikojan pomylił jego los z losem zamordowanego w 1948 roku aktora Solomona Michoelsa. Wdowa Ivy Litwinow wyjechała do Anglii w 1972 roku. Wnuk Paweł był dysydentem, uczestnikiem demonstracji na placu Czerwonym przeciw inwazji na Czechosłowację w sierpniu 1968 roku.

Litwinow pozostaje postacią dwuznaczną. Dla zachodnich polityków i części historyków był rzecznikiem rozsądnej alternatywy: porozumienia ZSRR z demokracjami, które mogło powstrzymać Hitlera przed wojną. Dla innych był zręcznym wykonawcą woli Stalina, który przydawał reżimowi szacunku za granicą w czasie kolektywizacji, głodu i wielkiego terroru. Jedno nie budzi wątpliwości: jego odejście w maju 1939 roku zamknęło okres, w którym Moskwa szukała sojuszników przeciw Niemcom, i otworzyło ten, w którym razem z Niemcami podzieliła Europę Wschodnią. Układy, które jego komisariat zawarł z Polską, państwami bałtyckimi i Finlandią, zostały złamane w latach 1939–1940 przez państwo, które reprezentował.