Herbert Hoover

Herbert Clark Hoover zapisał się w historii dwukrotnie i za każdym razem inaczej. Jako organizator pomocy żywnościowej w czasie pierwszej wojny światowej i po niej uratował od głodu miliony ludzi w Belgii, Polsce, Austrii, na Węgrzech i w Rosji radzieckiej. Jako prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1929–1933 nie zdołał opanować wielkiego kryzysu, który zaczął się kilka miesięcy po jego zaprzysiężeniu, a który w Europie wyniósł do władzy Adolfa Hitlera i podkopał ład wersalski. Przegrał z Franklinem Delano Rooseveltem i przez ponad trzydzieści lat pozostał jednym z najostrzejszych krytyków jego polityki, także zagranicznej.

Sierota z Iowa

Urodził się 10 sierpnia 1874 roku w West Branch w stanie Iowa, w rodzinie kwakrów. Ojciec, kowal, zmarł, gdy chłopiec miał sześć lat, matka cztery lata później. Osierocony Herbert trafił do wuja, lekarza w Oregonie, a jako trzynastolatek przerwał naukę, by pracować w jego biurze. Uczył się wieczorami i w 1891 roku dostał się na pierwszy rocznik nowo otwartego Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii, gdzie studiował geologię. Dyplom zdobył w 1895 roku.

Inżynier w Australii, Chinach i Londynie

Po krótkiej pracy w kalifornijskich kopalniach zatrudniła go londyńska firma Bewick, Moreing & Co. i w 1897 roku wysłała do kopalń złota w Australii Zachodniej. Okazał się wybitnym organizatorem. W 1899 roku ożenił się z Lou Henry, koleżanką ze studiów, i wyjechał z nią do Chin, gdzie kierował przedsięwzięciami górniczymi w okolicach Tiencinu. W 1900 roku oboje przeżyli tam oblężenie miasta w czasie powstania bokserów. Od 1901 roku był wspólnikiem firmy, potem samodzielnym konsultantem i finansistą w Londynie, nazywanym „lekarzem chorych kopalń”. Prowadził interesy na wszystkich kontynentach, także w Rosji, i do 1914 roku dorobił się kilku milionów dolarów. Razem z żoną przetłumaczył na angielski szesnastowieczny łaciński traktat Agricoli o górnictwie.

Pomoc dla Belgii i dla Europy

Wybuch wojny w 1914 roku zastał go w Londynie. Najpierw zorganizował powrót do domu tysięcy Amerykanów, którzy utknęli w Europie, a jesienią 1914 roku stanął na czele Komisji Pomocy dla Belgii. Okupowana przez Niemców Belgia, odcięta brytyjską blokadą, nie miała czym się wyżywić. Hoover jako przedstawiciel neutralnego państwa negocjował z Brytyjczykami i Niemcami, kilkadziesiąt razy przepływał Morze Północne i stworzył organizację, która przez całą wojnę dostarczała żywność milionom mieszkańców Belgii i północnej Francji. Gdy w 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, prezydent Woodrow Wilson powierzył mu federalny urząd żywnościowy. Hoover uniknął reglamentacji, przekonując Amerykanów do dobrowolnego oszczędzania żywności, a słowo „hooverować” weszło do języka potocznego.

Po rozejmie kierował Amerykańską Administracją Pomocy (American Relief Administration, ARA), która dostarczała żywność do zniszczonej Europy Środkowej i Wschodniej. W Paryżu był jednym z doradców Wilsona. Uważał, że pokonanych nie należy upokarzać ani głodzić, a John Maynard Keynes pisał, że gdyby jego realizm i bezinteresowność miały większy wpływ na rokowania, świat dostałby „dobry pokój”. Na Węgrzech jego ludzie sprzeciwiali się w sierpniu 1919 roku regencji arcyksięcia Józefa Augusta. Szczególne miejsce w jego działalności zajęła Polska. ARA i powiązane z nią organizacje dożywiały w latach 1919–1922 ponad milion polskich dzieci, a sam Hoover odwiedził Warszawę w sierpniu 1919 roku i spotkał się z Józefem Piłsudskim i premierem Ignacym Janem Paderewskim. W listopadzie 1921 roku został honorowym obywatelem Warszawy, doktoraty honorowe nadały mu uniwersytety w Warszawie i we Lwowie, a jego imię nosi dziś skwer przy Krakowskim Przedmieściu.

W 1921 roku, mimo sprzeciwu części republikanów, ARA podjęła pomoc dla ofiar wielkiego głodu w Rosji. Umowę z rządem radzieckim podpisał w sierpniu 1921 roku w Rydze Maksim Litwinow. W szczytowym okresie, latem 1922 roku, amerykańskie kuchnie karmiły ponad dziesięć milionów ludzi dziennie. Hoover był zdecydowanym przeciwnikiem bolszewików, ale na zarzut, że pomaga ich władzy, odpowiadał, że głodujący muszą być nakarmieni bez względu na politykę. Historyk Richard Pipes napisał, że Hoover, krytykowany za prezydenturę, ma tę rzadką zasługę, że uratował miliony istnień.

W 1919 roku przekazał Uniwersytetowi Stanforda archiwa swoich organizacji i ufundował kolekcję dokumentów wojny i rewolucji, z której wyrosła Hoover Institution, jedno z najważniejszych archiwów historii XX wieku, także polskiej i rosyjskiej.

Sekretarz handlu

W 1920 roku, po krótkim wahaniu, z którą partią się związać, ogłosił się republikaninem i bez powodzenia starał się o nominację prezydencką. Młody demokrata Franklin Delano Roosevelt namawiał go wcześniej do startu z ramienia swojej partii. Prezydent Warren Harding uczynił go sekretarzem handlu, a Hoover pozostał nim także za Calvina Coolidge’a, do 1928 roku. Z drugorzędnego resortu zrobił centrum polityki gospodarczej. Popierał standaryzację produkcji, regulację radiofonii i lotnictwa cywilnego, budowę wielkiej zapory na Kolorado, nazwanej później jego imieniem, i rozwój eksportu. Wierzył w dobrowolną współpracę przemysłu, pracowników i państwa, ale odrzucał zasiłki dla bezrobotnych jako drogę do „paternalizmu”. W 1927 roku pokierował akcją ratunkową po wielkiej powodzi na Missisipi, co uczyniło go najpopularniejszym członkiem rządu.

Prezydent

Gdy Coolidge oświadczył, że nie zamierza kandydować, Hoover zdobył nominację republikanów i 6 listopada 1928 roku wysoko pokonał demokratę Ala Smitha. Urząd objął 4 marca 1929 roku jako uosobienie ery dobrobytu. Niespełna osiem miesięcy później nastąpił krach na Wall Street. Hoover zareagował szybciej, niż głosi jego legenda: wezwał przemysłowców, by nie obniżali płac, nakłaniał do inwestycji, a w 1932 roku utworzył federalną korporację kredytową, która ratowała banki i koleje. Odrzucał jednak federalną pomoc dla bezrobotnych, długo bronił równowagi budżetu i parytetu złota, a w czerwcu 1930 roku podpisał ustawę Smoota-Hawleya, która podniosła cła i wywołała wojnę handlową. Bezrobocie przekroczyło 20 procent, a osiedla bezdomnych z blachy i tektury nazywano „Hoovervilles”. W lipcu 1932 roku wojsko pod dowództwem generała Douglasa MacArthura rozpędziło w Waszyngtonie obozowisko weteranów wojennych domagających się wypłaty premii, co ostatecznie zniszczyło wizerunek prezydenta.

Polityka zagraniczna Hoovera była polityką pokoju i ograniczania zbrojeń. Po wejściu w życie paktu Brianda-Kellogga, ogłoszonym w Białym Domu w lipcu 1929 roku, jego administracja doprowadziła do zawarcia londyńskiego traktatu morskiego w 1930 roku. Wobec Ameryki Łacińskiej odszedł od polityki interwencji. W czerwcu 1931 roku, by ratować chwiejące się Niemcy kanclerza Heinricha Brüninga, ogłosił roczne moratorium na spłatę długów wojennych i reparacji, co okazało się początkiem końca planu Younga. Gdy we wrześniu 1931 roku Japonia zajęła Mandżurię, Hoover nie chciał sankcji. Sekretarz stanu Henry Stimson ogłosił jedynie w styczniu 1932 roku doktrynę, że Stany Zjednoczone nie uznają zdobyczy uzyskanych siłą. W wyborach 8 listopada 1932 roku Hoover przegrał z Rooseveltem, wygrywając tylko w sześciu stanach.

Krytyk Roosevelta

Po odejściu z Białego Domu stał się czołowym przeciwnikiem Nowego Ładu, który uważał za zagrożenie dla wolności. W 1936 i 1940 roku bez skutku liczył na ponowną nominację. W marcu 1938 roku, w czasie podróży po Europie, spotkał się w Berlinie z Adolfem Hitlerem i gościł w myśliwskiej posiadłości Hermanna Göringa. Wyjechał zaniepokojony prześladowaniami Żydów i przekonany, że Hitler jest fanatykiem, ale że Niemcy nie zagrażają bezpośrednio Ameryce, a wojnę najlepiej trzymać z dala od Stanów Zjednoczonych. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku sprzeciwiał się przystąpieniu Ameryki do konfliktu i programowi Lend-Lease, zbliżając się do izolacjonistycznego America First Committee. Jednocześnie wrócił do akcji humanitarnych: zorganizował komisję pomocy dla Polski, okupowanej przez Niemcy i ZSRR, a potem fundusz pomocy dla Finlandii napadniętej przez Związek Radziecki i akcję na rzecz Belgii. Brytyjczycy, którzy nie chcieli osłabiać blokady, ograniczali jednak jego wysiłki.

Po ataku Niemiec na ZSRR ostrzegał w radiu 29 czerwca 1941 roku, że jeśli Ameryka przystąpi do wojny i Stalin zwycięży, pomoże mu narzucić komunizm Europie. Roosevelt nie powierzył mu w czasie wojny żadnego zadania. Hoover uznał później Teheran i Jałtę za zdradę Polski i innych narodów Europy Środkowej i opisał to w obszernej krytyce polityki Roosevelta, „Freedom Betrayed”, wydanej dopiero w XXI wieku.

Ostatnie lata

Nowy prezydent Harry Truman docenił jego doświadczenie. W 1946 roku Hoover objechał kilkadziesiąt krajów, w tym Polskę, by ocenić potrzeby żywnościowe świata po wojnie, a w raporcie o okupowanych Niemczech odrzucił pomysły zamiany ich w kraj rolniczy. Z jego inicjatywy w 1947 roku zaczęto dożywiać miliony dzieci w amerykańskiej i brytyjskiej strefie okupacyjnej. W latach 1947–1949 i 1953–1955 kierował komisjami do spraw reorganizacji rządu federalnego, nazywanymi komisjami Hoovera. Zmarł w Nowym Jorku 20 października 1964 roku, w wieku 90 lat, i został pochowany w rodzinnym West Branch.

Znaczenie

Hoover należy do najgorzej ocenianych prezydentów w rankingach amerykańskich historyków, choć nowsze badania podkreślają, że jego polityka wobec kryzysu była aktywniejsza niż jej obraz i że wiele instytucji Nowego Ładu wyrosło z jego pomysłów. Jako humanitarysta nie miał w swojej epoce równych: organizacje, którymi kierował, wykarmiły miliony ludzi w Europie, także w Polsce, gdzie przez całe dwudziestolecie międzywojenne był jednym z najbardziej szanowanych Amerykanów. Dla drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze było jednak to, że za jego prezydentury załamał się świat lat dwudziestych. Kryzys, którego nie zdołał powstrzymać, zniszczył Republikę Weimarską i zachęcił Japonię do agresji, a amerykańska odpowiedź na pierwsze akty przemocy, ograniczona do moratorium i doktryny nieuznawania, pokazała agresorom, że Stany Zjednoczone nie zamierzają bronić ładu wersalskiego.