Lew Kamieniew

Lew Borysowicz Kamieniew, z domu Rozenfeld, był jednym z najstarszych i najbliższych współpracowników Włodzimierza Lenina i przez kilka lat jednym z najpotężniejszych ludzi w Rosji Radzieckiej. Uchodził za najbardziej umiarkowanego z przywódców bolszewickich: w 1917 roku sprzeciwiał się zbrojnemu przewrotowi, a zaraz po nim domagał się rządu złożonego ze wszystkich partii socjalistycznych. Mimo to stał na czele Rady Moskiewskiej, zastępował chorego Lenina na posiedzeniach rządu i Biura Politycznego, a po jego śmierci razem z Grigorijem Zinowjewem i Józefem Stalinem tworzył „trójkę”, która odsunęła od władzy Lwa Trockiego. Pomógł w ten sposób Stalinowi zdobyć pozycję, którą ten potem wykorzystał przeciw niemu samemu. W sierpniu 1936 roku Kamieniew był jednym z głównych oskarżonych w pierwszym wielkim procesie pokazowym w Moskwie i został rozstrzelany. Jego śmierć otworzyła wielką czystkę, która w przededniu drugiej wojny światowej zniszczyła dawną elitę partii i dowództwo Armii Czerwonej.

Młodość i droga do Lenina

Urodził się 18 lipca 1883 roku (6 lipca według kalendarza juliańskiego) w Moskwie. Ojciec, ochrzczony Żyd, był maszynistą na kolei moskiewsko-kurskiej, a później, po studiach w Petersburgu, inżynierem. Matka, Rosjanka, ukończyła wyższe kursy dla kobiet. Rodzina przeniosła się do Wilna, a potem do Tbilisi, wtedy zwanego Tyflisem, gdzie Lew skończył gimnazjum i zetknął się z nielegalnymi kółkami marksistowskimi. W 1901 roku zaczął studiować prawo na Uniwersytecie Moskiewskim i wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. W marcu 1902 roku aresztowano go za udział w demonstracji studenckiej i odesłano pod nadzorem policji do Tyflisu.

Jesienią tego samego roku wyjechał do Paryża, gdzie poznał Lenina i grupę skupioną wokół gazety „Iskra”. Tam poznał też Olgę Bronsztejn, młodszą siostrę Trockiego, która została jego żoną. Po rozłamie partii w 1903 roku stanął po stronie bolszewików. Działał jako zawodowy rewolucjonista w Tyflisie, Moskwie i Petersburgu, organizował strajki kolejarzy na Zakaukaziu i był kilkakrotnie aresztowany. W Tyflisie poznał młodego gruzińskiego bolszewika Józefa Dżugaszwilego, późniejszego Stalina. W czasie rewolucji 1905 roku działał w Petersburgu, a w 1907 roku wszedł do Komitetu Centralnego partii.

Po kolejnym aresztowaniu wyjechał w 1908 roku za granicę. Razem z Zinowjewem stał się jednym z dwóch najbliższych pomocników Lenina na emigracji: redagował pismo „Proletarij”, wykładał w partyjnej szkole w Longjumeau pod Paryżem i pomagał Leninowi w sporach z innymi frakcjami. Pisał też o literaturze, co później, gdy odsunięto go od polityki, stało się jego drugim zawodem.

Wojna i zesłanie

W styczniu 1914 roku Lenin wysłał go do Petersburga, by kierował bolszewicką „Prawdą” i bolszewickimi posłami w Dumie Państwowej. Po wybuchu wojny, w listopadzie 1914 roku, aresztowano go razem z bolszewickimi deputowanymi na tajnej naradzie partyjnej. Na procesie na początku 1915 roku zdystansował się od leninowskiego hasła klęski własnego rządu w wojnie, co wielu bolszewików pamiętało mu latami. Skazano go na zesłanie na Syberię. Przebywał w kraju turuchańskim, a potem w Aczyńsku, gdzie pod koniec 1916 roku trafił też Stalin.

Po rewolucji lutowej według wielu relacji Kamieniew w Aczyńsku przyłączył się do telegramu z pozdrowieniami dla wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza, który odmówił przyjęcia korony. Później się tego wypierał, a przeciwnicy wypominali mu to przy każdej okazji.

1917: przeciw powstaniu

25 marca 1917 roku Kamieniew wrócił do Piotrogrodu razem ze Stalinem. Obaj przejęli kierownictwo „Prawdy” i nadali jej umiarkowaną linię: warunkowe poparcie dla Rządu Tymczasowego, dopóki ten prowadzi politykę rewolucji, i nacisk na pokój zamiast hasła natychmiastowego porzucenia frontu. Kamieniew pisał, że skoro armia niemiecka wciąż słucha cesarza, rosyjscy żołnierze nie mogą po prostu rozejść się do domów. Gdy w kwietniu Lenin wrócił z emigracji i ogłosił tezy kwietniowe, Kamieniew krytykował je publicznie, ale się podporządkował. Na kwietniowej konferencji partii znów wszedł do Komitetu Centralnego. Po dniach lipcowych, gdy rząd zarządził aresztowanie przywódców bolszewickich, oddał się w ręce władz i spędził kilka tygodni w więzieniu.

Jesienią, gdy bolszewicy zdobyli większość w radach, a Lenin naciskał na powstanie, Kamieniew i Zinowjew uznali to za hazard. 23 października (10 października st. st.) jako jedyni w Komitecie Centralnym głosowali przeciw uchwale o powstaniu zbrojnym. W liście do organizacji partyjnych dowodzili, że bolszewicy mają za sobą większość robotników, ale nie kraju, że mogą zdobyć silną pozycję w Zgromadzeniu Ustawodawczym i że przedwczesne wystąpienie wystawi ich na cios zjednoczonej kontrrewolucji. 31 października (18 października st. st.) Kamieniew powtórzył to w wywiadzie dla gazety „Nowaja Żyzń”. Lenin uznał to za zdradę tajemnicy partyjnej i zażądał wykluczenia obu z partii. Komitet Centralny poprzestał na przyjęciu rezygnacji Kamieniewa z jego składu i zakazie dalszych wystąpień.

Gdy jednak 7 listopada bolszewicy przejęli władzę w rewolucji październikowej, Kamieniew przewodniczył obradom II Zjazdu Rad, a na jego zakończeniu stanął na czele nowego Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego, co formalnie czyniło go pierwszą głową państwa radzieckiego. Pełnił tę funkcję niespełna dwa tygodnie. Gdy związek kolejarzy zagroził strajkiem generalnym, jeśli bolszewicy nie podzielą się władzą z innymi socjalistami, Kamieniew prowadził rokowania i opowiadał się za rządem wszystkich partii socjalistycznych. Lenin i Trocki rozmowy zerwali. 17 listopada (4 listopada st. st.) Kamieniew, Zinowjew i kilku ich zwolenników wystąpili z Komitetu Centralnego, a Kamieniew złożył przewodnictwo WCIK. Zastąpił go Jakow Swierdłow. Lenin nazwał obu „dezerterami”, a w swoim politycznym testamencie wspomniał ich „epizod październikowy”.

W kierownictwie państwa

Kamieniew szybko wrócił do łask. Był w pierwszej radzieckiej delegacji na rokowania rozejmowe w Brześciu Litewskim. W styczniu 1918 roku wysłano go do Londynu i Paryża, ale żaden z rządów nie uznał jego misji, a Brytyjczycy po kilku dniach kazali mu wyjechać. W drodze powrotnej, w marcu, zatrzymali go na Wyspach Alandzkich Finowie, którzy toczyli wtedy wojnę domową z miejscowymi czerwonymi. Wolność odzyskał w sierpniu w zamian za Finów przetrzymywanych w Piotrogrodzie.

Jesienią 1918 roku stanął na czele Rady Moskiewskiej i kierował nią do 1926 roku. Moskwa była już wtedy stolicą, więc był w praktyce gospodarzem miasta, w którym mieściły się rząd i partia. W marcu 1919 roku wszedł do pierwszego Biura Politycznego, wąskiego grona, które naprawdę rządziło krajem. W sierpniu 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, kierował radziecką delegacją w Londynie, gdzie rozmawiał z rządem Davida Lloyda George’a o handlu i o warunkach pokoju z Polską. We wrześniu musiał opuścić Wielką Brytanię, oskarżony między innymi o potajemne finansowanie lewicowego dziennika „Daily Herald”. W Moskwie uchodził za przywódcę ostrożnego i pragmatycznego. Jako przewodniczący rady krytykował szerokie uprawnienia Czeki i kilkakrotnie wstawiał się za aresztowanymi uczonymi i pisarzami.

Według części źródeł to Kamieniew zaproponował w kwietniu 1922 roku, by nowo utworzone stanowisko sekretarza generalnego partii objął Stalin. We wrześniu tego roku został zastępcą Lenina w rządzie, czyli w Radzie Komisarzy Ludowych, i w Radzie Pracy i Obrony. Gdy kolejne udary wyłączały Lenina z pracy, to Kamieniew przewodniczył posiedzeniom Biura Politycznego i rządu. Kierował też Instytutem Lenina, który wydawał dzieła wodza.

„Trójka” i klęska

Już w 1922 roku Kamieniew, Zinowjew i Stalin zawiązali nieformalny sojusz przeciw Trockiemu, najpopularniejszemu po Leninie przywódcy partii. „Trójka” kontrolowała wybór delegatów na konferencje i zjazdy, a w styczniu 1924 roku, tuż przed śmiercią Lenina, potępiła „trockizm”. Na zjeździe w maju 1924 roku Kamieniew i Zinowjew pomogli Stalinowi utrzymać stanowisko sekretarza generalnego, mimo że Lenin w swoim testamencie radził go usunąć. Po śmierci Lenina Kamieniew przewodniczył Radzie Pracy i Obrony. Jesienią 1924 roku Trocki w szkicu „Lekcje Października” przypomniał, że Kamieniew i Zinowjew sprzeciwiali się powstaniu. Odpowiedzią była kampania, która w styczniu 1925 roku kosztowała Trockiego komisariat wojny.

Wtedy jednak „trójka” się rozpadła. Stalin zbliżył się do Nikołaja Bucharina i premiera Aleksieja Rykowa, a Kamieniew i Zinowjew, wspierani przez wdowę po Leninie Nadieżdę Krupską, stworzyli tak zwaną nową opozycję. Na XIV Zjeździe w grudniu 1925 roku Kamieniew powiedział otwarcie, że Stalin nie może być tym, kto jednoczy kierownictwo partii, i że opozycja jest przeciwna „tworzeniu wodza”. Sala zagłuszyła go okrzykami na cześć Stalina. Kamieniew spadł do rangi zastępcy członka Biura Politycznego, w styczniu 1926 roku stracił stanowiska wicepremiera i został komisarzem handlu, a wiosną oddał też Radę Moskiewską.

W 1926 roku Kamieniew i Zinowjew połączyli siły ze swoim niedawnym wrogiem Trockim w zjednoczonej opozycji. Przegrali. Jesienią 1926 roku Kamieniew wypadł z Biura Politycznego, a pod koniec roku, by odsunąć go z Moskwy, mianowano go przedstawicielem dyplomatycznym we Włoszech. W październiku 1927 roku usunięto go z Komitetu Centralnego, a w grudniu XV Zjazd wykluczył go z partii. W przeciwieństwie do Trockiego Kamieniew i Zinowjew niemal od razu skapitulowali, uznali swoje „błędy” i w 1928 roku przyjęto ich z powrotem. Latem tego roku Bucharin, który sam wchodził w konflikt ze Stalinem, odwiedził Kamieniewa i ostrzegał go przed Stalinem. Zapis tej rozmowy wyciekł i posłużył Stalinowi do zniszczenia Bucharina.

Upokorzenie, proces i śmierć

Przez kolejne lata Kamieniew zajmował podrzędne stanowiska gospodarcze, między innymi w komitecie do spraw koncesji zagranicznych. W październiku 1932 roku znów go wykluczono z partii i zesłano do Minusińska, bo nie doniósł, że czytał opozycyjną platformę Martemiana Riutina, wzywającą do usunięcia Stalina. Po kolejnej samokrytyce wrócił do partii w grudniu 1933 roku. Pod opieką Maksima Gorkiego kierował wydawnictwem „Academia” i Instytutem Literatury, napisał biografie Hercena i Czernyszewskiego. Na XVII Zjeździe w styczniu 1934 roku wygłosił przemówienie pełne pochwał dla Stalina i nazwał samego siebie z lat opozycji „politycznym trupem”.

1 grudnia 1934 roku w Leningradzie zastrzelono Siergieja Kirowa. Stalin wykorzystał zabójstwo, by rozprawić się z dawnymi przeciwnikami. Kamieniewa aresztowano w połowie grudnia, a w styczniu 1935 roku, w procesie tak zwanego centrum moskiewskiego, skazano go na pięć lat więzienia za „moralną współodpowiedzialność” za śmierć Kirowa. Kilka miesięcy później, w tak zwanej sprawie kremlowskiej, w której oskarżono także jego brata, dostał dziesięć lat. Nie przyznał się wtedy do winy.

W sierpniu 1936 roku, po miesiącach przesłuchań, Kamieniew, Zinowjew i czternastu innych oskarżonych, głównie starych bolszewików, stanęli przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego w pierwszym z wielkich procesów moskiewskich. Zarzucono im stworzenie „trockistowsko-zinowjewowskiego centrum”, które z polecenia Trockiego zamordowało Kirowa i przygotowywało zamachy na Stalina i innych przywódców. Część oskarżonych miała też działać w porozumieniu z gestapo. Oskarżyciel Andriej Wyszynski żądał, by „wściekłe psy” rozstrzelać. Złamani oskarżeni przyznali się do wszystkiego. 24 sierpnia sąd skazał wszystkich na śmierć, a 25 sierpnia 1936 roku Kamieniewa rozstrzelano w Moskwie.

Represje dotknęły całą jego rodzinę. Obaj synowie z pierwszego małżeństwa zostali rozstrzelani w latach 1937–1939, młodszy jako siedemnastolatek. Pierwsza żona, Olga, zginęła we wrześniu 1941 roku w masowej egzekucji więźniów politycznych w Lesie Miedwiediewskim pod Orłem, gdy zbliżał się front niemiecki. Druga żona, Tatiana Glebowa, także została rozstrzelana. Przeżył tylko najmłodszy syn, Władimir Glebow, który przeszedł przez łagry. W 1988 roku Sąd Najwyższy ZSRR zrehabilitował Kamieniewa i jego współoskarżonych.

Znaczenie

Kamieniew był w kierownictwie bolszewików głosem ostrożności: w 1917 roku wolał porozumienie z innymi socjalistami niż jednopartyjną dyktaturę, a jako gospodarz Moskwy krytykował samowolę Czeki. Brakowało mu jednak twardości i zręczności w intrygach. Współcześni pisali, że Zinowjew zbudował sobie w Leningradzie własne zaplecze, a Kamieniew w Moskwie żadnego. W latach 1922–1925 sam pomógł Stalinowi zdobyć władzę, licząc, że użyje go przeciw Trockiemu, a potem nie potrafił mu się przeciwstawić.

Dla drogi do drugiej wojny światowej najważniejszy jest koniec jego życia. Proces z sierpnia 1936 roku był pierwszym z trzech wielkich procesów moskiewskich i wzorem dla kolejnych. Po nim przyszły proces Piatakowa i Radka w 1937 roku, proces Bucharina i Rykowa w 1938 roku, a przede wszystkim wielka czystka, w której zginęły setki tysięcy ludzi i znaczna część korpusu oficerskiego Armii Czerwonej. Oskarżenia o spiski z Niemcami i Japonią stawiane dawnym przywódcom rewolucji przygotowywały grunt pod państwo, w którym żadna decyzja Stalina nie spotykała się już ze sprzeciwem. Trzy lata po śmierci Kamieniewa Stalin zawarł pakt z Hitlerem, a osłabiona czystkami Armia Czerwona zapłaciła za to straszliwą cenę w 1941 roku.