Wyzwolenie Karditsy

12 marca 1943 roku do Karditsy, rolniczego miasta powiatowego na zachodnim skraju równiny tesalskiej, wkroczyły w zwartym szyku oddziały Greckiej Ludowej Armii Wyzwoleńczej – ELAS. Kilka godzin wcześniej miasto opuścił stacjonujący w nim włoski garnizon, który wycofał się do pobliskiego Trikala. Karditsa przeszła pod władzę partyzantów i ich zaplecza politycznego, Frontu Wyzwolenia Narodowego (EAM), i pozostała pod nią przez blisko siedem miesięcy. W greckiej pamięci zbiorowej i w greckiej historiografii wydarzenie to funkcjonuje jako wyzwolenie „pierwszego wolnego miasta okupowanej Europy”. Określenie to – spopularyzowane, według greckich autorów, już wówczas przez audycje BBC – jest jednak bardziej symbolem niż ścisłym faktem i wymaga kilku zastrzeżeń.

Tesalia pod włoską okupacją

Po zajęciu Grecji wiosną 1941 roku kraj został podzielony na trzy strefy okupacyjne. Niemcy zatrzymali dla siebie najważniejsze strategicznie punkty – Ateny i Pireus, Saloniki, część Krety i pas przy granicy tureckiej – Bułgaria zajęła wschodnią Macedonię i Trację, a większość kontynentalnej Grecji, w tym Tesalię, oddano Włochom. Tesalię obsadzała włoska 24 Dywizja Piechoty „Pinerolo”, z dowództwem w Larisie i garnizonami w miastach powiatowych. Formalnie krajem rządził kolaboracyjny rząd w Atenach, od grudnia 1942 roku kierowany przez Konstandinosa Logotetopulosa, ale jego władza na prowincji była w praktyce iluzoryczna.

Tesalia – najżyźniejszy region kraju, ze spichlerzem zbożowym na równinie i górami Pindosu oraz Agrafów na zachodzie – szybko stała się jednym z ośrodków oporu. Okupanci rekwirowali zboże, a po wielkim głodzie zimy 1941/1942 chłopi z równiny bronili plonów przed rekwizycjami, w czym EAM znalazł podstawę dla masowej organizacji. Od 1942 roku w górach wokół Karditsy działały pierwsze oddziały ELAS, które – podobnie jak grupa Arisa Weluchiotisa w sąsiedniej Rumelii, której pierwsze wystąpienie w czerwcu 1942 roku zapoczątkowało walkę ELAS – rozbrajały posterunki żandarmerii, likwidowały kolaborantów i atakowały mniejsze włoskie oddziały. Udział partyzantów greckich w wysadzeniu mostu w Gorgopotamos w listopadzie 1942 roku pokazał zarazem Brytyjczykom, że z ELAS trzeba się liczyć.

Zima powstania

Na przełomie 1942 i 1943 roku ruch zbrojny w Grecji przybrał charakter, który greccy historycy nazywają nawet „stanem powstańczym” na prowincji. 12 lutego 1943 roku pod wsią Oksinia koło Kalambaki oddziały ELAS rozbiły włoską kolumnę liczącą około 350 żołnierzy – starcie to uchodzi za pierwszą dużą bitwę greckiego ruchu oporu. 4–6 marca w zachodniej Macedonii, w rejonie Siatisty i Fardikambos, partyzanci i ochotnicy z okolicznych wsi otoczyli i zmusili do kapitulacji batalion włoskiego garnizonu z Grewenów; do niewoli trafiło ponad 550 Włochów, a ELAS po raz pierwszy zdobył działa.

Włoskie dowództwo zaczęło wówczas ściągać rozproszone garnizony z miejscowości, których nie dało się skutecznie bronić. Na początku marca oddziały ELAS wysadziły most kolejowy w pobliżu Karditsy, odcinając miasto od linii prowadzącej do Wolos i Larisy. Włoski garnizon, obawiając się ataku na koszary i odcięcia, otrzymał rozkaz ewakuacji.

11–12 marca 1943

Przebieg samego wydarzenia był mniej dramatyczny niż późniejsza legenda. Część popularnych kronik mówi o „kampanii” ELAS zakończonej zdobyciem miasta – w rzeczywistości walki o samą Karditsę nie było: kampania partyzancka zmusiła Włochów do odejścia, ale miasta nie trzeba było szturmować. Włosi opuścili miasto, jak podaje większość źródeł, 11 marca wieczorem lub w nocy z 11 na 12 marca, odjeżdżając w kierunku Trikali; 12 marca rano weszły do niego pododdziały ELAS z okolicznych gór i rezerwiści ELAS z samego miasta, witani przez mieszkańców. Grecka Wikipedia i część lokalnych autorów podają jako datę wyzwolenia 11 marca, inne publikacje – 12 marca, kiedy partyzanci przejęli miasto. Wśród dowódców wymieniani są przede wszystkim kapetanios lokalnych oddziałów tesalskich; obecność samego Weluchiotisa, działającego wówczas głównie w Rumelii, nie jest w źródłach potwierdzona.

W mieście EAM objął władzę: powołano lokalne komitety, milicję ludową (Politofilaki) i ludowe sądy, otwarto magazyny z rekwirowanym przez okupantów zbożem. Karditsa stała się ośrodkiem rozwijającej się „Wolnej Grecji” – obszaru w górach Pindosu i Agrafów, gdzie w następnych miesiącach działały struktury EAM, a później lotnisko partyzanckie na płaskowyżu Newropoli. Do oddziałów ELAS w Tesalii zgłaszali się teraz masowo młodzi chłopi, a także byli oficerowie armii greckiej, którzy wcześniej trzymali się z dala od komunistycznie kierowanego ruchu. Dla wielu mieszkańców Grecji wiadomość, że w powiatowym mieście nie ma już okupanta, była pierwszym namacalnym dowodem, że okupacja nie jest wieczna.

Wycofywanie się Włochów nie było pokojowe. Tego samego dnia, 12 marca, włoska kolumna zmotoryzowana spaliła wieś Tsaritsani pod Elassoną, uznawaną za ostoję EAM; spłonęło około 360 z 600 domów, a rozstrzelano – według różnych źródeł – od 40 do 45 osób. Represje wobec wsi stały się odtąd stałym elementem okupacyjnej odpowiedzi na sukcesy partyzantów.

Ile w tym prawdy o „pierwszym mieście”

Teza o „pierwszym mieście Europy wyzwolonym spod nazistowskiej okupacji” zawiera dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, okupantem Karditsy byli Włosi, nie Niemcy. Po drugie, już wcześniej partyzanci przejmowali miasta w innych krajach: w Jugosławii oddziały Tity zajęły jesienią 1941 roku Užice i utrzymywały przez kilka tygodni tzw. Republikę Užicką, a w samej Grecji 29 stycznia 1943 roku ELAS rozbroił żandarmerię w macedońskiej Siatiście, którą angielskojęzyczne opracowania nazywają pierwszym wyzwolonym miastem Grecji. Karditsa była jednak pierwszym ważnym miastem powiatowym w Grecji, które partyzanci przejęli od włoskiego garnizonu i utrzymali przez dłuższy czas – i w tym sensie jej znaczenie symboliczne jest uzasadnione.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Karditsy było częścią szerszego zjawiska: wiosną 1943 roku Włosi wycofali się z Grewenów (21 marca) i Metsowa (22 kwietnia), a w kwietniowym raporcie włoskie dowództwo przyznawało, że jego kontrola nad północno-wschodnią, środkową i południowo-zachodnią Grecją jest „bardzo niepewna, by nie powiedzieć – żadna”. W maju 1943 roku ELAS utworzył Sztab Generalny z Stefanosem Sarafisem jako dowódcą wojskowym i Weluchiotisem jako „kapetaniosem”, a latem liczył około 10 tysięcy partyzantów w regularnych oddziałach. Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku dywizja „Pinerolo” poddała się partyzantom, a w październiku Karditsę zajęli Niemcy, którzy pozostali w niej do jesieni 1944 roku. Wzrost potęgi ELAS na wsi tesalskiej oznaczał też narastający konflikt z niekomunistycznymi organizacjami oporu i z rządem emigracyjnym – zalążek późniejszej wojny domowej w Grecji.