Niemcy odbijają Charków

14 marca 1943 roku niemieckie dowództwo ogłosiło, że Charków znów jest w rękach Wehrmachtu. Miasto, które wojska radzieckie wyzwoliły zaledwie miesiąc wcześniej, 16 lutego, zdobyły dywizje II Korpusu Pancernego SS – te same, które w połowie lutego opuściły je wbrew rozkazom Hitlera. Walki w mieście trwały od 11 marca, a pojedyncze ogniska oporu na południowo-wschodnich przedmieściach Niemcy likwidowali jeszcze przez następne dwa dni. 18 marca padł także Biełgorod. Odbicie Charkowa zakończyło kontrofensywę feldmarszałka Ericha von Mansteina, która od 19 lutego odwróciła sytuację na południowym skrzydle frontu wschodniego.

Droga do miasta

Na początku marca Grupa Armii Południe Ericha von Mansteina rozbiła radzieckie zgrupowania między Dońcem a Dnieprem, a potem 3 Armię Pancerną gen. por. Pawła Rybałki, która miała osłaniać Charków od południa. 7 marca Manstein postanowił iść dalej, zanim wiosenna odwilż zamieni drogi w błoto. 4 Armia Pancerna gen. płk. Hermanna Hotha, z korpusem SS gen. Paula Haussera jako głównym związkiem uderzeniowym, miała obejść miasto od zachodu i zamknąć je od północy, odcinając jego obrońców od reszty Frontu Woroneskiego gen. płk. Filippa Golikowa. Z północnego zachodu nacierała grupa armijna gen. Wernera Kempfa z dywizją „Großdeutschland”.

8 i 9 marca korpus SS przebił się na północ, rozdzielając radzieckie 40 i 69 Armię, a 9 marca skręcił na wschód. Obrona Charkowa była słaba. Golikow i Rybałko mieli do dyspozycji resztki 3 Armii Pancernej, kilka osłabionych dywizji strzeleckich, liczących często po 3,5–4 tysiące żołnierzy lub mniej, brygadę wojsk NKWD i oddziały przerzucane pospiesznie z innych odcinków. Cały front miał na początku marca według radzieckich danych tylko około 70 czołgów. Brakowało amunicji, paliwa i żywności.

Hausser wbrew planowi

Plan Hotha i Mansteina przewidywał, że korpus SS nie da się wciągnąć w walki uliczne, tylko okrąży miasto. 10 marca dowództwo 4 Armii Pancernej poleciło Hausserowi zająć Charków „jak najszybciej”, jeśli nadarzy się okazja, ale bez porzucania manewru oskrzydlającego. Hausser zinterpretował rozkaz po swojemu i postanowił uderzyć na miasto od razu, wszystkimi siłami: „Leibstandarte SS Adolf Hitler” od północy, „Das Reich” od zachodu, a „Totenkopf” miała osłaniać natarcie od północy i północnego zachodu. Hoth próbował trzymać go przy pierwotnym planie, ale Hausser kontynuował szturm. Część historyków tłumaczy to ambicją Waffen-SS, która chciała pokazać, że jej dywizje odzyskają miasto, które w lutym musiały oddać, i zatrzeć wrażenie samowolnego odwrotu.

Cztery dni walk ulicznych

Rankiem 11 marca „Leibstandarte” zaatakowała północne dzielnice Charkowa dwiema kolumnami, wzdłuż linii kolejowej i szosy z Biełgorodu. Obrońcy stawiali silny opór, a radzieckie T-34 wyparły część niemieckiej piechoty z dzielnicy Aleksiejewka; dopiero wsparcie bombowców nurkujących i dział szturmowych pozwoliło Niemcom zaczepić się na przedmieściach. „Das Reich”, atakująca od zachodu, zatrzymała się przed głębokim rowem przeciwpancernym, obsadzonym przez radziecką piechotę i działa przeciwpancerne.

Jeszcze 11 marca po południu Hoth rozkazał Hausserowi wycofać „Das Reich” z walk w mieście i skierować ją na wschód, by odciąć drogi odwrotu obrońcom. Hausser odmówił, tłumacząc, że wyjście z boju jest zbyt ryzykowne, i wysłał do tego zadania tylko oddział dywizji „Totenkopf”. W nocy na 12 marca „Das Reich” przekroczyła rów przeciwpancerny i dotarła do dworca głównego. Hoth powtórzył rozkaz po północy, a Hausser znów odpowiedział odmownie. Dopiero trzecie polecenie zostało wykonane: „Das Reich” wycofała się z miasta, przeszła przez jego północną część korytarzem utrzymywanym przez „Leibstandarte” i zajęła pozycje na wschód od Charkowa.

12 marca „Leibstandarte” przebiła się przez obronę północnych przedmieść i rozpoczęła walkę o każdy dom w kierunku centrum. Wieczorem jej batalion otoczył plac Dzierżyńskiego (dziś plac Wolności), jeden z największych placów Europy, przy którym stał gmach Derżpromu. Niemcy przemianowali go na „Platz der Leibstandarte”. Wbrew często powtarzanej wersji nie był to więc plac Czerwony, lecz plac Dzierżyńskiego, który w czasie pierwszej okupacji nosił nazwę placu Armii Niemieckiej. W nocy batalion Joachima Peipera przeprawił się przez rzekę Charków i otworzył drogę na południowo-wschodnią część miasta.

13 marca „Leibstandarte” oczyszczała kolejne kwartały na południe od rzeki, a pozostawiony w mieście pułk „Das Reich” zlikwidował opór w jego południowo-zachodniej części. Wieczorem około dwóch trzecich Charkowa było w rękach niemieckich. 14 marca walki zaczęły wygasać; esesmani posuwali się na wschód szerokim frontem, a pod wieczór dowództwo ogłosiło, że całe miasto zostało zdobyte. Mimo to w zakładach Charkowskiej Fabryki Traktorów na południowo-wschodnich przedmieściach walczono jeszcze przez dwa kolejne dni; źródła podają, że ostatnie starcia ustały 15 lub 16 marca.

Golikow 14 marca, gdy miasto było praktycznie okrążone, wydał rozkaz ewakuacji. Część oddziałów 3 Armii Pancernej i dywizji strzeleckich zdołała 15–17 marca przebić się na południowy wschód i wycofać za Doniec. Inne, odcięte w mieście i na jego przedmieściach, zostały zniszczone lub dostały się do niewoli.

Biełgorod i koniec kontrofensywy

Upadek Charkowa przesądził o losie radzieckiej obrony nad Dońcem. Już 12 marca Niemcy zajęli Grajworon, a po zdobyciu miasta „Leibstandarte” i „Großdeutschland” ruszyły na północ, ku Biełgorodowi. 18 marca czołówka dywizji SS weszła do miasta, praktycznie bez walki. Stawka, zaniepokojona możliwością dalszego niemieckiego natarcia na Kursk, skierowała w ten rejon nowe armie, w tym 21 Armię i 64 Armię spod Stalingradu oraz 1 Armię Pancerną. Józef Stalin wysłał na Front Woroneski marszałka Gieorgija Żukowa, który przybył tam w połowie marca i pomógł ustabilizować front na północ od Biełgorodu. Pod koniec marca dowództwo frontu objął po Golikowie gen. armii Nikołaj Watutin.

Po 20 marca Niemcy próbowali jeszcze posuwać się naprzód, ale wcześniejsza niż zwykle odwilż zamieniła drogi w błoto i pod koniec marca walki na tym odcinku wygasły. Pierwotny zamiar Mansteina, by wspólnie z Grupą Armii Środek uderzyć na Kursk, nie został zrealizowany. Linia frontu ustaliła się wzdłuż Dońca, od Biełgorodu na południe, i biegła dalej na zachód od Kurska, tworząc wielki występ wbity w niemieckie ugrupowanie.

Straty i zbrodnie

Radzieckie dane statystyczne opracowane po wojnie podają, że w charkowskiej operacji obronnej (4–25 marca) Front Woroneski i 3 Armia Pancerna straciły ok. 86,5 tysiąca żołnierzy, z czego ponad 45 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Straty niemieckie są trudniejsze do ustalenia. Według szacunków opartych na niemieckich meldunkach II Korpus Pancerny SS stracił do 17 marca około 4,5 tysiąca żołnierzy, w tym ok. 160 oficerów, co stanowiło znaczną część jego stanu bojowego.

Po zajęciu miasta jednostki SS dopuściły się zbrodni na rannych i jeńcach. Według ustaleń radzieckiej Nadzwyczajnej Komisji Państwowej w wojskowym szpitalu przy ul. Trinklera, skąd nie zdążono ewakuować rannych, esesmani zabili ponad 400 rannych czerwonoarmistów, część z nich paląc żywcem w budynku. Kilka tygodni wcześniej, 17 lutego, żołnierze „Leibstandarte” zamordowali według ukraińskich źródeł 872 mieszkańców wsi Jefremiwka i Semeniwka na południowy zachód od Charkowa, w odwecie za ranienie dwóch oficerów SS. Do Charkowa powróciła niemiecka administracja okupacyjna, a wraz z nią łapanki na roboty przymusowe w Rzeszy i represje wobec tych, którzy w lutym i marcu współpracowali z władzą radziecką.

Charków, który przed wojną liczył ponad 800 tysięcy mieszkańców, był już wtedy miastem głodnym i zrujnowanym. Zbrodnie popełnione w mieście i okolicach w latach 1941–1943 stały się przedmiotem procesu, który odbył się w Charkowie w grudniu 1943 roku – pierwszego procesu, w którym przed radzieckim sądem stanęli niemieccy zbrodniarze wojenni.

Miejsce w wojnie

Odbicie Charkowa było ostatnim wielkim zwycięstwem niemieckim na froncie wschodnim. Po klęsce pod Stalingradem pozwoliło Wehrmachtowi ustabilizować południowe skrzydło frontu, odzyskać miasto będące ważnym węzłem kolejowym i ośrodkiem przemysłowym oraz osłabić wrażenie, że armia niemiecka jest w nieustannym odwrocie. Propaganda Josepha Goebbelsa przedstawiała je jako dowód, że zima 1942/1943 roku była tylko przejściowym kryzysem. W kwietniu do Charkowa przyjechał Heinrich Himmler, który przemawiał do oficerów korpusu SS i chwalił ich jako zwycięzców spod Charkowa. Dywizje Waffen-SS wyszły z tej bitwy z prestiżem, który umocnił ich pozycję w hierarchii III Rzeszy, a samowola Haussera nie pociągnęła za sobą żadnych konsekwencji.

Dla Armii Czerwonej marzec 1943 roku był bolesną lekcją, podobną do tej sprzed roku, z drugiej bitwy o Charków. Stawka przeceniła własne siły i nie doceniła zdolności przeciwnika do kontruderzenia. Tym razem jednak klęska nie miała rozmiarów katastrofy z maja 1942 roku, a front udało się zatrzymać na Dońcu i pod Biełgorodem.

Najważniejszym skutkiem tych walk okazał się kształt linii frontu. Między Orłem a Biełgorodem pozostał wysunięty na zachód występ wokół Kurska, który Manstein chciał zlikwidować już w marcu. Wiosną Hitler i jego generałowie przez kilka miesięcy przygotowywali jego odcięcie w operacji „Cytadela”. Gdy w lipcu 1943 roku Niemcy wreszcie uderzyli, Armia Czerwona czekała na nich w głęboko rozbudowanej obronie. Bitwa na łuku kurskim zakończyła się klęską Wehrmachtu, a 23 sierpnia 1943 roku wojska radzieckie wyzwoliły Charków po raz drugi i ostatni.