Stalin żąda drugiego frontu

W połowie marca 1943 roku w stosunkach między Związkiem Radzieckim a jego zachodnimi sojusznikami zbiegły się dwa wątki. W Waszyngtonie Kongres przedłużał o kolejny rok program Lend-Lease, z którego płynęła do ZSRR coraz większa pomoc materiałowa. W Moskwie Józef Stalin, świeżo mianowany marszałkiem Związku Radzieckiego, odpowiadał na wiadomość Winstona Churchilla o planach na 1943 rok i 15 marca napisał mu, że dalsza zwłoka z otwarciem drugiego frontu we Francji grozi „poważnym niebezpieczeństwem” dla wspólnej sprawy. Dzień później, 16 marca, te same argumenty otrzymał prezydent Franklin Delano Roosevelt. Między sojusznikami narastała nieufność, która miała się pogłębić w kolejnych miesiącach.

Przedłużenie Lend-Lease

Ustawa Lend-Lease, którą Roosevelt podpisał 11 marca 1941 roku, obowiązywała do 30 czerwca 1943 roku. Wiosną 1943 roku Kongres musiał zdecydować o jej przedłużeniu. Debata nie budziła już takich emocji jak dwa lata wcześniej, gdy izolacjoniści oskarżali prezydenta o wciąganie kraju do wojny – teraz Stany Zjednoczone same walczyły, a program był jednym z filarów koalicji. 10 marca 1943 roku Izba Reprezentantów przyjęła przedłużenie ustawy o rok, do 30 czerwca 1944 roku, stosunkiem głosów 407 do 6. Następnego dnia Senat zagłosował jednomyślnie, 82 do 0, a Roosevelt podpisał ustawę jeszcze 11 marca – dokładnie w drugą rocznicę uchwalenia pierwotnej wersji.

Do ZSRR pomoc trafiała na mocy osobnych protokołów, od czasu gdy jesienią 1941 roku objęto go programem Lend-Lease. Drugi protokół, podpisany w październiku 1942 roku, obejmował dostawy do 30 czerwca 1943 roku. Kierujący biurem Lend-Lease Edward Stettinius przedstawiał Kongresowi rosnące liczby: samoloty, czołgi, ciężarówki, materiały wybuchowe, żywność. Ogółem w czasie wojny Związek Radziecki otrzymał z USA pomoc o wartości około 11 miliardów ówczesnych dolarów.

Skarga ambasadora Standleya

Przedłużenie programu nastąpiło w atmosferze drobnego, ale głośnego skandalu. 8 marca 1943 roku amerykański ambasador w Moskwie, admirał William Standley, na spotkaniu z amerykańskimi korespondentami powiedział bez ogródek, że władze radzieckie ukrywają przed własnym społeczeństwem fakt otrzymywania pomocy z zewnątrz: „Wygląda na to, że chcą, by ich ludzie wierzyli, że Armia Czerwona walczy w tej wojnie sama”. Wypowiedź, złożona bez konsultacji z Waszyngtonem, wywołała burzę w Departamencie Stanu i w Kongresie, gdzie przeciwnicy pomocy dla ZSRR zyskali nowy argument. Administracja Roosevelta odcięła się od słów ambasadora, ale radziecka prasa w kolejnych tygodniach zaczęła publikować więcej informacji o dostawach. Standley utracił zaufanie zarówno Kremla, jak i Białego Domu i jesienią 1943 roku opuścił placówkę.

Obietnice i zwłoka

Spór o drugi front – wielką inwazję w Europie Zachodniej, która ściągnęłaby z frontu wschodniego dziesiątki niemieckich dywizji – trwał od początku wojny niemiecko-radzieckiej. W czerwcu 1942 roku, po wizycie Wiaczesława Mołotowa w Londynie i Waszyngtonie, opublikowano komunikat o „pełnym porozumieniu” co do pilnego zadania utworzenia drugiego frontu w Europie w 1942 roku; podczas rozmów w Londynie Brytyjczycy zastrzegli jednak, że nie składają wiążącej obietnicy. W sierpniu 1942 roku Churchill przyleciał do Moskwy, by osobiście powiedzieć Stalinowi, że w tym roku inwazji nie będzie, a zamiast niej nastąpi lądowanie w Afryce Północnej. Po katastrofie konwoju PQ-17 w lipcu 1942 roku Brytyjczycy na pewien czas wstrzymali też konwoje arktyczne, co Stalin przyjął z oburzeniem.

Na konferencji w Casablance w styczniu 1943 roku Roosevelt i Churchill postanowili, że po zakończeniu walk w Tunezji uderzą na Sycylię, a inwazja przez kanał La Manche nastąpi tylko wtedy, gdy Niemcy wyraźnie osłabną. Stalinowi, który odmówił przyjazdu do Maroka, przekazali zapewnienia o ofensywach w 1943 roku i ogłoszone w Casablance żądanie bezwarunkowej kapitulacji państw Osi. Stalin już 16 lutego odpowiedział, z niepokojem odnotowując przeciąganie się walk w Tunezji, i domagał się uderzenia na Zachodzie nie później niż wiosną lub wczesnym latem.

Wiadomość Churchilla z 11 marca

11 marca 1943 roku Churchill wysłał Stalinowi obszerne wyjaśnienie planów. Pisał, że ostateczne rozbicie wojsk Osi w Tunezji nastąpi zapewne dopiero pod koniec kwietnia, a inwazja na Sycylię, czyli operacja Husky, zostanie przyspieszona i przeprowadzona w czerwcu, o miesiąc wcześniej niż zakładano w Casablance. W kilku punktach, które prosił traktować jako tajne, wyliczał brytyjskie zasoby ludzkie: z około dziewiętnastu dywizji w Wielkiej Brytanii szesnaście przygotowywano do operacji przez kanał La Manche w sierpniu. Zaraz jednak zastrzegał, że uderzenie nastąpi tylko wtedy, jeśli Niemcy wystarczająco osłabną – przedwczesny atak słabszymi siłami skończyłby się „krwawym odparciem”, zemstą nazistów na ludności, która by powstała, i wielkim triumfem wroga. Ostateczną decyzję można będzie podjąć dopiero w odpowiednim czasie, a deklaracja „nie może być rozumiana jako ograniczenie naszej swobody decyzji”.

Dla Stalina oznaczało to, że obiecana wcześniej inwazja w Europie Zachodniej w 1943 roku może w ogóle nie nastąpić. Wiadomość nadeszła w trudnym dla Armii Czerwonej momencie: po zimowych zwycięstwach pod Stalingradem i na Kaukazie wojska radzieckie cofały się pod uderzeniem kontrofensywy Mansteina, a 14 marca Niemcy odbili Charków.

Odpowiedź z 15 i 16 marca

15 marca Stalin odpowiedział Churchillowi. Przyznał, że operacja Husky ma duże znaczenie i z zadowoleniem przyjął jej przyspieszenie, ale stwierdził, że „w żaden sposób nie może zastąpić drugiego frontu we Francji”. Przypomniał, że sam Churchill uważał otwarcie takiego frontu za możliwe już w 1942 roku, a najpóźniej wiosną 1943 roku. „Wojska radzieckie przez całą zimę prowadziły zaciekłe walki i nadal je prowadzą – pisał – podczas gdy Hitler przeprowadza poważne przedsięwzięcia w celu odbudowy i wzmocnienia swojej armii na wiosenne i letnie operacje przeciwko ZSRR; dlatego jest dla nas szczególnie ważne, by uderzenie z Zachodu nie było dłużej odkładane, by nastąpiło wiosną lub wczesnym latem”. Przyznając, że rozumie trudności, uznał za swój obowiązek „jak najusilniej ostrzec” przed poważnym niebezpieczeństwem, jakim grozi dalsza zwłoka, a niejasność brytyjskich zapowiedzi co do operacji przez kanał budzi w nim niepokój, którego „nie może ukryć”. W drugim, osobnym liście z tego samego dnia podziękował za informacje o nalotach na Essen, Stuttgart, Monachium i Norymbergę i przyznał, że Armia Czerwona musiała opuścić Charków.

16 marca Stalin przesłał Rooseveltowi list z tymi samymi argumentami, w znacznej części dosłownie powtarzający fragmenty depeszy do Churchilla, w tym zdanie o konieczności uderzenia z Zachodu wiosną lub wczesnym latem.

Czy Stalin oskarżał sojuszników o zdradę?

W popularnych kronikach wojny wydarzenie to bywa streszczane jako „dziewiąte” żądanie drugiego frontu, w którym Stalin oskarżył sojuszników o zdradę. Oba elementy wymagają korekty. Liczba „dziewięć” nie wynika z opublikowanej korespondencji – Stalin i Mołotow upominali się o drugi front w dziesiątkach depesz, rozmów i wywiadów od lipca 1941 roku i trudno wskazać, według jakiego klucza ktoś miałby je policzyć. Depesze z 15 i 16 marca są natomiast stanowcze, lecz utrzymane w tonie dyplomatycznym: mówią o „niebezpieczeństwie” i „niepokoju”, nie o zdradzie. Ton oskarżycielski pojawił się dopiero w czerwcu 1943 roku, gdy po konferencji Trident Roosevelt i Churchill poinformowali Stalina o przesunięciu inwazji na wiosnę 1944 roku. Stalin pisał wtedy, że chodzi o zachowanie zaufania do sojuszników, które zostało wystawione na ciężką próbę.

Miejsce w wojnie

Dwa tygodnie później stosunki znów się pogorszyły. 30 marca Churchill zawiadomił Stalina, że ze względu na koncentrację niemieckich okrętów w Norwegii i potrzeby Atlantyku konwoje arktyczne do Murmańska i Archangielska zostają wstrzymane do jesieni. Stalin w odpowiedzi z 2 kwietnia nazwał to „katastrofalnym ograniczeniem” dostaw strategicznych surowców i uzbrojenia. Latem 1943 roku Moskwa odwołała swoich ambasadorów w Londynie i Waszyngtonie, Iwana Majskiego i Maksima Litwinowa, co odczytywano jako sygnał niezadowolenia.

Armia Czerwona latem 1943 roku samodzielnie powstrzymała niemiecką ofensywę pod Kurskiem, a w lipcu alianci wylądowali na Sycylii – co Stalin uznał za ważną, lecz niewystarczającą pomoc. Spór o drugi front rozstrzygnął się dopiero na konferencji teherańskiej pod koniec 1943 roku, gdzie Roosevelt i Churchill zobowiązali się do inwazji we Francji w maju 1944 roku. Operacja Overlord rozpoczęła się 6 czerwca 1944 roku. Stalinowskie przekonanie, że zachodni sojusznicy celowo pozwalali ZSRR wykrwawiać się w walce z Niemcami, przetrwało jednak wojnę i stało się jednym ze źródeł nieufności, która po 1945 roku przerodziła się w zimną wojnę. Lend-Lease, przedłużony w marcu 1943 roku, a potem jeszcze raz w 1944 roku, działał do września 1945 roku.