Komitet Wyzwolenia Narodowego w Grecji

10 marca 1944 roku w Winiani, górskiej wsi w greckiej Ewrytanii, ogłoszono akt założycielski Politycznego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (gr. Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, Politiki Epitropi Ethnikis Apeleftherosis, w skrócie PEEA). Powołał go zdominowany przez komunistów Narodowy Front Wyzwoleńczy (EAM), który wraz ze swoją armią partyzancką ELAS kontrolował wówczas większość górskiego interioru kraju. Komitet, nazywany potocznie „rządem gór” (Kiwernisi tu Wunu), miał sprawować władzę na terenach wyzwolonych spod okupacji – w tak zwanej Wolnej Grecji – i od pierwszego dnia był rywalem zarówno kolaboracyjnego rządu w Atenach, jak i uznawanego przez aliantów rządu emigracyjnego w Kairze.

Dwie Grecje i trzy rządy

Na początku 1944 roku Grecja miała w praktyce trzy ośrodki władzy. W Atenach urzędował kolaboracyjny rząd Państwa Greckiego, od kwietnia 1943 roku kierowany przez Joanisa Rallisa, który pod niemieckim nadzorem tworzył Bataliony Bezpieczeństwa do walki z partyzantami. W Kairze działał rząd emigracyjny Emanuila Tsuderosa, związany z królem Jerzym II, którego powrotu do kraju nie chciała większość Greków pamiętających dyktaturę Joanisa Metaksasa. Trzecią siłą był ruch oporu – przede wszystkim EAM i ELAS, a obok nich republikańska EDES pułkownika Napoleona Zerwasa w Epirze i niewielka EKKA w Grecji Środkowej.

Od jesieni 1943 roku ELAS, który po kapitulacji Włoch przejął znaczną część broni włoskich garnizonów, walczył zbrojnie z EDES. Te starcia, nazywane przez historyków pierwszą rundą wojny domowej w Grecji, przerwało dopiero porozumienie zawarte przy brytyjskim pośrednictwie 29 lutego 1944 roku przy moście Plaka nad rzeką Arachtos, które wyznaczyło linie rozgraniczenia między obiema organizacjami. Jednocześnie Niemcy prowadzili w górach brutalne operacje przeciwpartyzanckie, połączone z masowymi represjami wobec ludności – w grudniu 1943 roku ich ofiarą padli mieszkańcy Kalawryty. Wsie spalone przez okupantów i ich ludność w coraz większym stopniu zależały od struktur EAM, które zastępowały nieistniejące państwo.

Na obszarach opanowanych przez ELAS już od 1943 roku powstawały bowiem instytucje nowej władzy: wybierane rady wiejskie, sądy ludowe, szkoły, punkty opieki zdrowotnej, system rozdziału żywności. Wolna Grecja obejmowała według różnych szacunków większą część górskiego interioru, od Tesalii i Macedonii Zachodniej po góry Rumelii i Peloponezu. Brakowało jej jednak wspólnego ośrodka politycznego, który mógłby występować w imieniu tych terenów wobec aliantów i rządu w Kairze.

Od propozycji jedności do „rządu gór”

Komitet Centralny EAM 14 grudnia 1943 roku wezwał wszystkie partie walczące z okupantem, a także rząd Tsuderosa, do utworzenia w samej Grecji „rządu jedności narodowej”, który kierowałby walką wyzwoleńczą i przygotował rozstrzygnięcie sporu o monarchię w drodze głosowania. Warunkiem miała być deklaracja króla, że nie wróci do kraju przed plebiscytem. Przedwojenni politycy w Atenach i rząd w Kairze propozycję odrzucili; Tsuderos argumentował, że rząd musi pozostać za granicą, by utrzymywać kontakt z aliantami, a w Grecji nie ma trwale wyzwolonego terytorium. Apel zbliżył jednak do EAM część niekomunistycznych republikanów, przede wszystkim profesora prawa konstytucyjnego Aleksandrosa Swolosa. Po posiedzeniach kierownictw Komunistycznej Partii Grecji (KKE) i EAM w styczniu 1944 roku zapadła decyzja, by powołać własny organ władzy nawet bez udziału innych sił politycznych.

Akt założycielski PEEA nosi datę 10 marca 1944 roku. Według greckich opracowań pięciu członków Komitetu złożyło przysięgę dwa dni później, 12 marca, w budynku szkoły podstawowej w Winiani, w obecności miejscowego duchownego, przedstawiciela władz kościelnych, sołtysa wsi i dowódcy ELAS, generała Stefanosa Sarafisa. Tymczasowym przewodniczącym został pułkownik Ewripidis Bakirtzis – oficer o republikańskich przekonaniach, nazywany „czerwonym pułkownikiem”, współzałożyciel EKKA, który później przeszedł do ELAS i dowodził jej oddziałami w Macedonii. Pozostałymi członkami byli: Jeorjos Siandos, pełniący obowiązki sekretarza generalnego KKE, który objął sprawy wewnętrzne; Ilias Tsirimokos z lewicowo-republikańskiego Związku Demokracji Ludowej (ELD), odpowiedzialny za wymiar sprawiedliwości; generał Manolis Mandakas, kreteński oficer związany z ELAS, który zajął się sprawami wojskowymi; oraz Kostas Gawrilidis z Partii Agrarnej, który przejął rolnictwo.

Deklaracja założycielska wymieniała cele Komitetu: koordynację walki „przeciw zdobywcom” u boku aliantów, wypędzenie z kraju Niemców i Bułgarów, pełne wyzwolenie narodowe i zabezpieczenie niepodległości oraz integralności Grecji, a także „wytępienie wewnętrznego faszyzmu i zbrojnych formacji zdrajców”. Komitet miał przejąć zwierzchnictwo nad oddziałami partyzanckimi, które go uznają, i połączyć je w jednolitą armię narodową, sprawować najwyższą władzę na terenach wyzwolonych przy poszanowaniu samorządu lokalnego, gwarantować swobody obywatelskie, własność prywatną i wolność wyznania oraz przygotować kraj do powrotu do normalnego życia politycznego po wyzwoleniu – z zastrzeżeniem, że trzeba będzie przeciwstawić się „rozwiązaniom puczystowskim lub dyktatorskim”. Tekst powoływał się na zasadę samostanowienia narodów zapisaną w Karcie Atlantyckiej i na ustalenia konferencji teherańskiej.

Komitet w działaniu

PEEA nie był formalnie rządem – unikał tej nazwy, by nie zamykać drogi do porozumienia z gabinetem w Kairze – ale działał jak rząd. Jego członkowie nosili tytuł sekretarzy, odpowiadających ministrom. 18 kwietnia 1944 roku (część greckich opracowań podaje datę 10 kwietnia, gdy zapadła decyzja o rozszerzeniu składu) przewodnictwo objął Aleksandros Swolos, który przejął także sprawy zagraniczne i oświatę; Bakirtzis został wiceprzewodniczącym i sekretarzem do spraw zaopatrzenia. Do Komitetu weszli wówczas m.in. ekonomista Angelos Angelopulos, Stamatis Hadzibis, Nikolaos Askutsis i lekarz Petros Kokalis. Obecność ludzi spoza KKE miała przekonać Greków i aliantów, że PEEA nie jest jedynie przybudówką partii komunistycznej, choć o kierunku jego działań decydowało w praktyce kierownictwo KKE i dowództwo ELAS.

Najgłośniejszym przedsięwzięciem Komitetu były wybory do Rady Narodowej, przeprowadzone w drugiej połowie kwietnia 1944 roku w głosowaniu tajnym – zarówno na terenach wyzwolonych, jak i konspiracyjnie w okupowanych miastach, przede wszystkim w Atenach. Według źródeł greckich wzięło w nich udział od 1,5 do 1,8 miliona osób, a po raz pierwszy w historii Grecji głosowały kobiety. Wyniki trzeba traktować ostrożnie: wybory odbywały się w warunkach okupacji i pod kontrolą jednej organizacji, która nie dopuszczała do udziału swoich przeciwników. Rada Narodowa zebrała się w górskiej wsi Koriszades w Ewrytanii w dniach 14–27 maja 1944 roku i zatwierdziła akt założycielski PEEA z 10 marca. W jej uchwale zapisano, że wszelka władza pochodzi od ludu, że kobiety i mężczyźni mają równe prawa polityczne i obywatelskie, a językiem życia publicznego i szkoły jest język ludowy – demotyka.

PEEA organizował w górach szkoły i kursy dla nauczycieli, wydawał własne podręczniki, sądy ludowe i lokalną milicję, starał się chronić zbiory przed rekwizycjami okupanta i zapewnić żywność ludności wysiedlonej z wsi spalonych w niemieckich akcjach odwetowych. Zarazem władza ELAS na prowincji miała twarde oblicze: przeciwników politycznych, oskarżanych o kolaborację, często sądzono doraźnie, a konkurencyjne organizacje oporu traktowano jako wrogów.

Miejsce w wojnie

Powstanie PEEA wstrząsnęło greckim obozem na emigracji. Na przełomie marca i kwietnia 1944 roku w greckich jednostkach w Egipcie – w 1 Brygadzie, a potem na okrętach floty w Aleksandrii – wybuchł bunt żołnierzy i marynarzy, którzy domagali się utworzenia rządu jedności narodowej opartego na Komitecie. Tsuderos podał się do dymisji, a krótko rządził Sofoklis Wenizelos. Brytyjczycy, rozgniewani zamieszaniem na zapleczu frontu, stłumili bunt pod koniec kwietnia; tysiące żołnierzy trafiło do obozów internowania, a z lojalnych oddziałów utworzono później Grecką Brygadę Górską. 26 kwietnia premierem został sprowadzony z okupowanej Grecji Jeorjos Papandreu, zdecydowany przeciwnik komunistów. W tym samym miesiącu oddziały ELAS rozbiły EKKA, a jej dowódca, pułkownik Dimitrios Psaros, został zamordowany – zbrodnia, która podważyła zaufanie do zapewnień EAM o jedności.

Na konferencji w Libanie (17–20 maja 1944 roku) delegacja PEEA – Swolos, Angelopulos i Askutsis – podpisała wspólną deklarację, która potępiła bunt jako zbrodnię narodową i zapowiadała rząd jedności pod kierunkiem Papandreu. Kierownictwo EAM w górach początkowo odrzuciło warunki porozumienia i dopiero w sierpniu, po długich targach, zgodziło się wejść do rządu. Na początku września 1944 roku PEEA rozwiązał się, a sześciu jego przedstawicieli objęło teki w gabinecie Papandreu. 26 września porozumienie w Casercie podporządkowało ELAS i EDES brytyjskiemu generałowi Ronaldowi Scobiemu. Wkrótce potem Niemcy opuścili Grecję, a w październiku do Aten wrócił rząd.

„Rząd gór” okazał się więc epizodem trwającym pół roku, ale bardzo ważnym. Pokazał, że EAM jest gotów zbudować własne państwo na terenach, które kontrolował, a Wielka Brytania – że Grecja nie wymknie się jej strefie wpływów, co Winston Churchill zapewnił sobie w październiku 1944 roku w rozmowie z Józefem Stalinem. Nieufność obu stron doprowadziła w grudniu 1944 roku do walk w Atenach między ELAS a wojskami brytyjskimi i rządowymi, a po krótkim pokoju – do wojny domowej lat 1946–1949. Doświadczenie PEEA, z wyborami z udziałem kobiet i samorządem wiejskim, lewica grecka wspominała później jako zapowiedź innej, demokratycznej Grecji; jej przeciwnicy – jako próbę przejęcia władzy przez komunistów pod osłoną walki z okupantem.