Pierwsze wystąpienie ELAS

7 czerwca 1942 roku, w niedzielę, do górskiej wsi Domnista w Ewrytanii, w środkowej Grecji, weszła z rozwiniętą grecką flagą i ze śpiewem kilkunastoosobowa grupa uzbrojonych mężczyzn w resztkach wojskowych mundurów. Ich dowódca, przedstawiający się jako „major artylerii” Aris Weluchiotis, ucałował rękę miejscowego popa, poprosił sołtysa o pozwolenie na przemówienie i zwrócił się do zebranych chłopów. Oznajmił, że należą do Greckiej Ludowej Armii Wyzwoleńczej, czyli ELAS, i że rozpoczynają wojnę z okupantami kraju i z tymi Grekami, którzy im służą. Było to pierwsze publiczne wystąpienie partyzantów ELAS, organizacji, która w ciągu dwóch lat stała się największą armią partyzancką w dziejach Grecji.

Pod tym dniem kalendaria odnotowują, że ELAS po raz pierwszy pojawiła się w Domniście, gdzie Aris Weluchiotis ogłosił początek zbrojnego oporu przeciw państwom Osi. Data i miejsce są zgodne z ustaleniami historyków, warto jednak dodać trzy uściślenia. Formalnie ELAS powstała kilka miesięcy wcześniej, w lutym 1942 roku, z decyzji kierownictwa Frontu Wyzwolenia Narodowego (EAM). W Domniście nie doszło do żadnej walki: było to wystąpienie propagandowe, a pierwszy bój z wojskami okupacyjnymi oddział stoczył dopiero we wrześniu. Nie był to też pierwszy zbrojny opór w okupowanej Grecji, bo pojedyncze grupy partyzanckie działały już w 1941 roku. Wystąpienie w Domniście uchodzi jednak w Grecji za symboliczny początek wojny partyzanckiej w górach kontynentalnej części kraju.

Kraj pod trzema okupacjami

Po kapitulacji armii Epiru i wejściu Niemców do Aten w kwietniu 1941 roku Grecję podzielono między trzech okupantów. Niemcy zatrzymali dla siebie strategiczne punkty: Ateny i Pireus, Saloniki z częścią Macedonii, większość Krety i kilka wysp Morza Egejskiego. Bułgaria zajęła i faktycznie anektowała wschodnią Macedonię i zachodnią Trację. Największa część kraju, w tym cała środkowa Grecja z Ewrytanią, przypadła Włochom. W Atenach urzędował kolaboracyjny rząd generała Jeorjosa Tsolakoglu, który miał własną administrację i żandarmerię, ale w praktyce niewielką władzę.

Zimą 1941–1942 kraj dotknęła klęska, jakiej nie znał od stuleci. Rekwizycje okupantów, rozbicie kraju na strefy, upadek handlu wewnętrznego i brytyjska blokada morska, która odcięła import zboża, wywołały wielki głód. W samych Atenach i Pireusie zmarło według szacunków około 40 tysięcy ludzi, a w całej Grecji w latach okupacji, według różnych obliczeń, około stu tysięcy. Głód zniszczył zaufanie do rządu Tsolakoglu i do przedwojennych elit, które w większości czekały na wynik wojny poza Grecją. Dla wielu ludzi, zwłaszcza młodych, jedyną organizacją, która coś robiła, stawał się EAM: prowadził kuchnie dla głodujących, organizował protesty przeciw rekwizycjom i strajki.

Pierwsze próby walki zbrojnej skończyły się źle. Jesienią 1941 roku w Macedonii, w strefie niemieckiej, małe grupy partyzantów związanych z komunistami zaatakowały niemieckie posterunki. Niemcy odpowiedzieli masowymi represjami: zrównali z ziemią wsie Kerdilia i Mesowuno i rozstrzelali ich mężczyzn. Grupy szybko rozbito. Kierownictwo Komunistycznej Partii Grecji (KKE) długo wahało się, czy walkę w górach w ogóle zaczynać. Część jego członków uważała, że ruch powinien najpierw zbudować siłę w miastach, a partyzantka jest awanturnictwem.

Od decyzji do pierwszego oddziału

Zwrot nastąpił na przełomie 1941 i 1942 roku. W listopadzie 1941 roku sekretarz ateńskiej organizacji KKE Andreas Dzimas, odpowiedzialny w partii za sprawy partyzantki, wysłał do Rumelii, czyli środkowej Grecji, doświadczonego działacza Atanasiosa Klarasa. Miał zbadać, czy w tamtejszych górach można zorganizować oddziały zbrojne, i przy okazji zdobyć żywność dla partyjnego aparatu w Atenach. Klaras objechał wsie Ftiotydy i Ewrytanii, nawiązał kontakty z miejscowymi komunistami i na początku stycznia 1942 roku zameldował, że warunki są dobre.

W tym samym czasie, na plenum KKE w styczniu 1942 roku, partia uznała za jedno z głównych zadań tworzenie „specjalnych oddziałów bojowych”, zdolnych przeciwstawić się przemocy okupanta. Pełniącym obowiązki sekretarza generalnego został Jeorjos Siandos, jedyny członek kierownictwa z doświadczeniem wojskowym. 16 lutego 1942 roku EAM powołał swoje ramię zbrojne, ELAS. Na razie istniało ono głównie na papierze. Klaras musiał jeszcze przekonać kierownictwo, które nie ufało mu z powodu podpisanej w 1939 roku w więzieniu „deklaracji skruchy”, czyli wyrzeczenia się komunizmu. Według greckich biografów zgodę na rozpoczęcie działań w Rumelii otrzymał dopiero w marcu lub kwietniu.

Pod koniec maja 1942 roku w okolicach Sperchiady w Ftiotydzie zebrał pierwszy oddział. Liczył około piętnastu ludzi, mniej, niż Klaras oczekiwał, i był słabo uzbrojony. Partyzanci przyjęli pseudonimy, żeby chronić rodziny przed represjami. Klaras wybrał imię Aris, od Aresa, greckiego boga wojny, i przydomek Weluchiotis, od Weluchi, dawnej nazwy góry Tymfristos w Ewrytanii. Żeby zyskać autorytet wśród chłopów, przypisał sobie stopień majora artylerii, choć w wojnie z Włochami służył jako szeregowy.

Domnista

Pierwsze tygodnie były trudne. Oddział krążył po górach, ukrywając się przed żandarmerią i Włochami, cierpiał głód i tracił ludzi, którzy dezerterowali. Weluchiotis podjął wtedy dwie decyzje, które według historyków uratowały przedsięwzięcie. Ułożył przysięgę, karzącą dezercję śmiercią, i postanowił, że partyzanci przestaną się ukrywać. Zamiast tego mieli jawnie wchodzić do wsi, mówić, kim są i czego chcą, i tworzyć tam sieci zaopatrzenia. Chodziło o to, żeby chłopi nie pomylili ich ze zbiegłymi przestępcami i bandami rozbójników, którymi od dawna roiły się greckie góry.

Wejście do Domnisty 7 czerwca było pierwszą próbą tej taktyki. Weluchiotis mówił o celach ELAS: wyzwoleniu kraju spod obcej okupacji i o prawie ludu do decydowania o własnym losie. Porównywał swoich ludzi z klefetami, górskimi wojownikami powstania 1821 roku, którzy w greckiej pamięci byli bohaterami walki z Turkami. Przemówienie odwoływało się do patriotyzmu, a nie do haseł komunistycznych. Wśród słuchaczy byli mężczyźni, którzy półtora roku wcześniej walczyli w wojnie z Włochami, i takie słowa trafiały do nich łatwo.

W następnych dniach oddział pojawiał się w kolejnych wsiach, często zmieniając miejsce, żeby wydawać się liczniejszy, niż był. Wieść o „wojsku w górach” rozchodziła się szybko. Weluchiotis rozprawiał się też z bandami rozbójników i złodziei bydła: tym, którzy przyłączyli się do ELAS, darowano przeszłość, opornych rozbijano siłą. Przejmował zboże z magazynów państwowych i część rozdawał biednym chłopom. Jednocześnie wprowadził surową dyscyplinę. Za kradzież partyzant mógł zostać rozstrzelany, a za przestępstwa chłopów wymierzano publiczną chłostę. Ta mieszanina opieki i bezwzględności, nazwana później „prawem Arisa”, przyniosła ELAS posłuch w górach, ale stała się też źródłem jego złej sławy.

Inne organizacje oporu

ELAS nie był jedyną siłą, która w 1942 roku szła w góry. W lipcu w Epirze, w rejonie Waltos, pierwszy oddział zorganizował pułkownik Napoleon Zerwas, wojskowy przywódca republikańskiej organizacji EDES, założonej we wrześniu 1941 roku. Później powstał też oddział organizacji EKKA pułkownika Dimitriosa Psarosa. Te ugrupowania, kierowane przez dawnych oficerów, miały poparcie Brytyjczyków i rządu emigracyjnego w Kairze, ale znacznie węższą bazę niż EAM, który mógł się oprzeć na sieci komunistycznych komórek w całym kraju. Od początku dzieliła je nieufność: komuniści podejrzewali oficerów o służbę monarchii, a ci obawiali się, że ELAS walczy nie tylko z okupantem, ale i o władzę po wojnie.

Pierwsze walki

Wystąpienie w Domniście otworzyło okres szybkiego wzrostu. 9 lipca 1942 roku oddział Weluchiotisa zabił we wsi Nowe Monastiri w Ftiotydzie wielkiego właściciela ziemskiego Nikosa Maratheasa, oskarżanego o współpracę z Włochami i o wydawanie im chłopów, i uprowadził jego nastoletniego syna, który później zginął. Akcja zachwyciła okolicznych chłopów, ale zaniepokoiła kierownictwo KKE, które obawiało się, że ELAS zostanie uznany za ruch walki klasowej, a nie narodowej. Partia rozważała nawet odwołanie Weluchiotisa do Aten.

9 września 1942 roku w wąwozie Reka w górach Giona oddział Weluchiotisa zaskoczył pluton włoskiej piechoty, który szukał zrzuconych przez Brytyjczyków zasobników. Według greckich źródeł zginęło 23 Włochów, a jeńców partyzanci później rozstrzelali. Był to pierwszy bój ELAS z wojskami okupacyjnymi. Pod koniec października ELAS w środkowej Grecji liczył około stu ludzi, a w grudniu, według słów samego Weluchiotisa, już około pięciuset. 29 października oddział zaatakował włoską kolumnę pod Krikello w Ewrytanii.

Miejsce w wojnie

W nocy z 25 na 26 listopada 1942 roku partyzanci ELAS pod dowództwem Weluchiotisa i EDES pod dowództwem Zerwasa razem z grupą brytyjskich saperów z SOE pod dowództwem Edmunda Myersa wysadzili kolejowy wiadukt nad rzeką Gorgopotamos na linii Saloniki–Ateny. Akcja, znana jako operacja „Harling”, przerwała ruch na jedynej kolei łączącej północ i południe kraju na około sześć tygodni i była jedną z najgłośniejszych akcji dywersyjnych w okupowanej Europie. Była też ostatnią dużą operacją, w której ELAS i EDES walczyły razem.

W 1943 roku ELAS rozrósł się w regularną armię partyzancką z dywizjami i sztabem generalnym, na czele którego stanęli wojskowy Stefanos Sarafis, przedstawiciel EAM i Weluchiotis jako „pierwszy kapetanios”. Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku przejął broń wielu włoskich oddziałów. Pod koniec okupacji liczył według różnych szacunków od kilkudziesięciu do ponad stu tysięcy ludzi, wliczając rezerwistów, i kontrolował większość górzystej Grecji, nazywanej „Wolną Grecją”. Zarazem od jesieni 1943 roku walczył zbrojnie z EDES, a w kwietniu 1944 roku rozbił oddział EKKA i zabił jego dowódcę. Historycy nazywają te starcia pierwszą rundą greckiej wojny domowej.

Po wyzwoleniu w październiku 1944 roku spór o rozbrojenie partyzantów doprowadził w grudniu do walk w Atenach między ELAS a wojskami brytyjskimi i rządowymi. ELAS przegrał i na mocy porozumienia w Warkizie w lutym 1945 roku złożył broń. Weluchiotis, który porozumienia nie uznał, zginął w czerwcu 1945 roku, wyklęty przez własną partię. Prześladowania lewicy doprowadziły w 1946 roku do wojny domowej, zakończonej w 1949 roku klęską komunistów.

Dlatego Domnista ma w Grecji podwójne znaczenie. Dla lewicy to narodziny najliczniejszego ruchu oporu w okupowanej Europie Południowej, który przez ponad dwa lata wiązał w Grecji znaczne siły włoskie i niemieckie i dał mieszkańcom gór pierwsze doświadczenie własnej władzy. Dla jego przeciwników to początek drogi, która przez przemoc wobec rywali i „rewolucyjną sprawiedliwość” prowadziła do bratobójczej wojny. Oba obrazy mają oparcie w faktach, a historycy podkreślają dziś, że ELAS był jednocześnie jednym i drugim.