Porozumienie o oddziałach narodowych w Grecji

5 lipca 1943 roku w okupowanej Grecji podpisano porozumienie o oddziałach narodowych (gr. Σύμφωνο των Εθνικών Ομάδων, Symfono ton Ethnikon Omadon), nazywane w literaturze anglojęzycznej National Bands Agreement. Zawarła je brytyjska misja wojskowa przy greckich partyzantach z głównymi organizacjami zbrojnego ruchu oporu: komunistycznym ELAS, republikańskim EDES i, z dwutygodniowym opóźnieniem, z EKKA. Wszystkie te ugrupowania uznano za „oddziały narodowe”, które miały działać pod rozkazami alianckiego Dowództwa Bliskiego Wschodu w Kairze, otrzymywać od Brytyjczyków broń i zaopatrzenie i podlegać wspólnemu sztabowi partyzanckiemu.

Data 5 lipca odnosi się do podpisu ELAS, najliczniejszej z organizacji, bez której porozumienie nie miałoby znaczenia. Dowódca EDES, pułkownik Napoleon Zerwas, przyjął wcześniejszą wersję tekstu już pod koniec marca 1943 roku, a EKKA podpisała dokument 18 lipca. Według greckich opracowań rozmowy końcowe toczyły się od 6 czerwca we wsi Liaskowo (dziś Petroto) w nomosie Karditsa, ale relacje uczestników różnią się co do miejsca i kolejności poszczególnych podpisów, dlatego w części prac porozumienie datuje się ogólnie na „początek lipca”.

Dlaczego Brytyjczykom zależało na porozumieniu

Po wysadzeniu mostu w Gorgopotamos w listopadzie 1942 roku brytyjska ekipa podpułkownika Edmunda „Eddiego” Myersa z Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE) nie wróciła do Kairu. Pozostała w górach jako brytyjska misja wojskowa przy greckich partyzantach, a jej oficerowie łącznikowi rozjechali się do oddziałów wszystkich organizacji. Myers, awansowany wkrótce do stopnia brygadiera, i jego zastępca, major Chris Woodhouse, szybko przekonali się, że największym zagrożeniem dla dywersji nie są Włosi ani Niemcy, lecz wzajemna wrogość samych partyzantów.

Od pierwszego wystąpienia ELAS w czerwcu 1942 roku armia kierowana przez komunistów z frontu EAM rosła najszybciej i dążyła do tego, by być jedyną zbrojną siłą w górach. Wiosną 1943 roku jej oddziały rozbiły w Tesalii grupę pułkownika Stefanosa Sarafisa, który po krótkiej niewoli przeszedł na stronę ELAS i został jej dowódcą wojskowym. Rozbroiły też 5/42 Pułk Ewzonów, oddział EKKA pułkownika Dimitriosa Psarosa; sam Psaros trafił na pewien czas do niewoli ELAS i odzyskał wolność dopiero po interwencji Myersa. Dochodziło do starć z oddziałami EDES, a Zerwas w marcu 1943 roku prosił Brytyjczyków o zgodę na uderzenie na ELAS. Po wyzwoleniu Karditsy w marcu ELAS kontrolowało już dużą część Tesalii i Grecji Środkowej.

Brytyjczycy mieli przy tym własny, ściśle wojskowy powód, by doprowadzić do zgody. Na konferencji w Casablance alianci zdecydowali, że następnym celem w basenie Morza Śródziemnego będzie Sycylia (operacja „Husky”). By odciągnąć od niej uwagę Niemców, prowadzono rozległą akcję dezinformacyjną, operację „Barclay”, która miała przekonać Adolfa Hitlera, że alianci wylądują na Bałkanach. Jej najsłynniejszym elementem była operacja „Mincemeat”. Fałszywa inwazja wymagała jednak prawdziwych dowodów, a te mogła dostarczyć tylko fala skoordynowanych akcji dywersyjnych w Grecji. Do tego potrzebna była współpraca wszystkich organizacji naraz.

Trudne negocjacje

Pierwszy projekt „porozumienia wojskowego” Myers przedstawił w marcu 1943 roku. Zerwas podpisał go od razu, bo liczył na brytyjską broń i ochronę przed silniejszym rywalem. ELAS i kierownictwo EAM długo się wahały. Przedstawiciel komunistów w sztabie ELAS, Andreas Tzimas (ps. Wasilis Samariniotis), nie kwestionował samej współpracy z Brytyjczykami ani dostaw, ale sprzeciwiał się zrównaniu ELAS z mniejszymi ugrupowaniami. Twierdził, że jego organizacja powstała pierwsza, ma najwięcej ludzi i reprezentuje najszersze poparcie, więc powinna dowodzić całością. Myers z kolei zastrzegał, że nie posunie sprawy w Kairze, dopóki ELAS nie zwolni pojmanego Psarosa i jego oficerów.

Rozmowy w Liaskowie prowadzili ze strony ELAS Sarafis i Tzimas, ze strony EDES Zerwas i jego zastępca Komninos Pyromaglu, a ze strony brytyjskiej Myers i Woodhouse. Ostatecznie zrezygnowano z koncepcji „zjednoczonego” sztabu, w którym rozstrzygałaby przewaga liczebna, na rzecz sztabu „wspólnego”. ELAS wprowadził do niego trzech przedstawicieli, czyli całe swoje trzyosobowe dowództwo: Sarafisa jako dowódcę wojskowego, Arisa Weluchiotisa jako „pierwszego kapetaniosa” i Tzimasa jako przedstawiciela EAM. Pozostałe organizacje i misja brytyjska miały po jednym przedstawicielu. Każda organizacja zachowywała własne dowództwo i odrębność, a Grecję podzielono na rejony działania przypisane poszczególnym ugrupowaniom.

Porozumienie zobowiązywało strony do wykonywania rozkazów Dowództwa Bliskiego Wschodu, którym od lutego 1943 roku kierował generał Henry Maitland Wilson, do powstrzymania się od walk między sobą i od napadów na rejony innych organizacji, a Brytyjczyków do regularnych dostaw broni, amunicji, odzieży i złota. Wspólny Sztab Generalny Partyzantów (Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών) rozpoczął pracę 18 lipca w Pertuli, letnisku w górach na zachód od Trikali. Tego samego dnia dokument podpisali w imieniu EKKA pułkownik Psaros i polityk Georgios Kartalis. Rozważano też przyjęcie mniejszych organizacji, m.in. nacjonalistycznej PAO działającej w Macedonii.

Operacja „Animals”

Porozumienie było politycznym zapleczem operacji „Animals”, fali dywersji zaplanowanej przez Kair jako część „Barclay”. 29 maja Myers dowiedział się, że alianci wylądują na Sycylii w drugim tygodniu lipca, i otrzymał rozkaz rozpoczęcia akcji 21 czerwca. Już w nocy z 1 na 2 czerwca saperzy ELAS wysadzili w tunelu Kurnowo na linii kolejowej na północ od Lamii przejeżdżający pociąg z amunicją i włoskimi żołnierzami; zginęło według różnych danych od 200 do 300 Włochów, a w odwecie włoskie władze rozstrzelały 106 więźniów obozu w Larisie. W nocy z 20 na 21 czerwca grupa sześciu brytyjskich oficerów SOE, bez udziału partyzantów, wysadziła wiadukt nad Asoposem, sąsiadujący z mostem w Gorgopotamos. Kolej Saloniki–Ateny była nieczynna do końca sierpnia.

Między 21 czerwca a 11 lipca partyzanci wszystkich organizacji wysadzali mosty, tory i linie telefoniczne w Macedonii, Tesalii i Epirze. Na przełęczy Sarandaporo oddział ELAS zniszczył niemiecką kolumnę samochodową, a amerykańskie samoloty zbombardowały lotniska pod Salonikami i Atenami. Myers przerwał akcję 11 lipca, dzień po lądowaniu aliantów na Sycylii.

Wynik operacji był dla aliantów korzystny. Niemieckie dowództwo, zaniepokojone dywersją i fałszywymi meldunkami o koncentracji wojsk w Egipcie i Syrii, latem 1943 roku wyraźnie wzmocniło siły w Grecji; przerzucono tam m.in. 1 Dywizję Górską, podporządkowaną dowództwu Grupy Armii E generała Alexandra Löhra w Salonikach. 25 lipca do Salonik poleciał nawet Erwin Rommel, by objąć dowództwo na południowym wschodzie, i jeszcze tego samego dnia został odwołany wskutek wydarzeń w Rzymie. Ceną była ludność cywilna: niemieckie i włoskie ekspedycje karne paliły wsie i rozstrzeliwały zakładników, a sam Wilson przyznał później, że Grecy ciężko zapłacili za tę akcję.

Krótkie życie porozumienia

Wspólny sztab nigdy nie stał się rzeczywistym dowództwem. Zerwas i Psaros wzięli udział w jego obradach tylko raz, a potem przysyłali swoich zastępców; w praktyce sztabem rządziło dowództwo ELAS, które miało w nim większość. Zgoda trwała tylko latem 1943 roku, gdy Weluchiotis i Zerwas odbyli nawet wspólny objazd wsi w Epirze, by ogłosić jej zawarcie.

W sierpniu Myers zabrał do Kairu delegację partyzantów wszystkich organizacji. Przedstawiciele EAM zażądali tek ministerialnych w emigracyjnym rządzie Emanuila Tsuderosa i gwarancji, że król Jerzy II nie wróci do kraju przed plebiscytem w sprawie ustroju. Król, wspierany przez Winstona Churchilla, odmówił, delegaci wrócili w góry z niczym, a Myersa, podejrzewanego w Londynie o zbytnią przychylność wobec EAM, nie dopuszczono już do powrotu do Grecji. Kierownictwo misji przejął Woodhouse.

Ostateczny cios zadała porozumieniu kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku. Każda organizacja starała się przejąć jak najwięcej broni włoskich garnizonów, a najwięcej zdobył ELAS, który rozbroił m.in. dywizję „Pinerolo”. W październiku oddziały ELAS uderzyły na EDES. Walki, nazywane przez historyków pierwszą rundą wojny domowej w Grecji, przerwał dopiero rozejm zawarty pod brytyjskim naciskiem w lutym 1944 roku w Place i Mirofyllo. W kwietniu 1944 roku ELAS rozbił 5/42 Pułk Ewzonów, a Psaros zginął z rąk jego żołnierzy.

Znaczenie

Porozumienie o oddziałach narodowych było jedyną chwilą, w której cały zbrojny ruch oporu w Grecji formalnie działał pod jednym dowództwem i według jednego planu. W wymiarze wojskowym spełniło zadanie: operacja „Animals” pomogła utwierdzić Niemców w przekonaniu, że celem aliantów są Bałkany, i związała w Grecji dywizje, których zabrakło gdzie indziej. Dowodziło też, że partyzantka w górach Grecji jest realną siłą, z którą alianci muszą się liczyć.

Politycznie porozumienie niczego nie rozwiązało. Odłożyło jedynie konflikt między komunistami a ich przeciwnikami, który przybrał na sile, gdy tylko minęło wspólne zagrożenie, a w powojennej Grecji przerodził się w krwawą wojnę domową. Zarazem ugruntowało brytyjską rolę arbitra greckich spraw, z której Londyn korzystał aż do wyzwolenia kraju jesienią 1944 roku i po nim.