Wysadzenie mostu w Gorgopotamos

W nocy z 25 na 26 listopada 1942 roku grupa brytyjskich saperów i oficerów Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE) wspólnie z greckimi partyzantami z dwóch rywalizujących organizacji, komunistycznej ELAS i republikańskiej EDES, zaatakowała strzeżony przez Włochów wiadukt kolejowy nad rzeką Gorgopotamos w środkowej Grecji, na południe od Lamii. Gdy partyzanci związali walką załogi strzegące obu końców mostu, ładunki wybuchowe zniszczyły dwa filary i środkowe przęsła. Przerwana została jedyna linia kolejowa łącząca Saloniki z Atenami i portem w Pireusie. Akcja, nazwana przez Brytyjczyków operacją „Harling”, a w Grecji znana jako bitwa pod Gorgopotamos, była jedną z pierwszych i największych do tamtej chwili akcji dywersyjnych w okupowanej Europie.

Liczebność sił atakujących podawana jest różnie. Według najczęściej przytaczanych danych, opartych na relacjach brytyjskich, w akcji wzięło udział około 150 ludzi: dwunastu Brytyjczyków, 86 partyzantów ELAS i 52 EDES. Inne opracowania mówią o ponad 200 partyzantach, a część greckich źródeł lokalnych o nieco ponad stu bezpośrednio atakujących. Wiaduktu bronił włoski garnizon liczący około 80 żołnierzy.

Plan SOE

Operację zaplanowano latem 1942 roku w kairskiej centrali SOE. Jej celem było przecięcie szlaku, którym przez Grecję płynęło zaopatrzenie dla wojsk Erwina Rommla w Afryce Północnej: linią kolejową z północy do Pireusu, a stamtąd statkami do Libii. Wśród możliwych celów wskazano trzy wysokie wiadukty w górskim rejonie przełęczy Brallos na południe od Lamii: Gorgopotamos, Asopos i Papadię. Kair wolał Asopos, którego odbudowa trwałaby najdłużej, ale ostateczny wybór pozostawiono dowódcy.

Na czele misji stanął podpułkownik Edmund „Eddie” Myers z Korpusu Inżynierów Królewskich, według słów jego zastępcy, majora Chrisa Woodhouse’a, jedyny zawodowy oficer saper na Bliskim Wschodzie z przeszkoleniem spadochronowym. Zespół liczył trzynastu ludzi podzielonych na trzy grupy, a w każdej był dowódca, tłumacz, saper i radiotelegrafista. Saperami byli m.in. dwaj Nowozelandczycy, kapitanowie Tom Barnes i Arthur Edmonds, a w składzie misji znalazł się też grecki podporucznik Themis Marinos. Po wykonaniu zadania Brytyjczycy mieli zostać ewakuowani; na miejscu planowano pozostawić jedynie Woodhouse’a, Marinosa i dwóch radiotelegrafistów do utrzymywania łączności z greckim ruchem oporu.

Pierwsza próba zrzutu, 28 września, nie powiodła się, bo na ziemi nie zapalono umówionych ognisk. W nocy z 30 września na 1 października trzy bombowce B-24 Liberator zrzuciły dwie grupy w górach Giona, a trzecią, majora Johna Cooke’a, w pobliżu Karpenisi w Ewrytanii.

Brytyjczycy i greccy partyzanci

Brytyjczycy w Kairze niewiele wiedzieli o ruchu oporu, który od kilku miesięcy rodził się w greckich górach. Najsilniejszą siłą była ELAS, zbrojne ramię zdominowanego przez komunistów Frontu Wyzwolenia Narodowego (EAM), której pierwszy oddział Aris Weluchiotis wyprowadził w czerwcu w góry Ewrytanii. W Epirze, w rejonie Waltos, działały oddziały EDES pułkownika Napoleona Zerwasa. W miastach walczyły grupy konspiracyjne, takie jak organizacja PEAN, która we wrześniu wysadziła w Atenach siedzibę kolaboracyjnej organizacji ESPO.

Po zrzucie główna grupa Myersa przez kilka tygodni ukrywała się w górach, przenoszona z miejsca na miejsce przez miejscowych chłopów, by uniknąć włoskich patroli. Grupa Cooke’a, zrzucona w pobliżu silnie obsadzonego Karpenisi, przedarła się w góry i natrafiła na partyzantów Weluchiotisa. W tym czasie Myers i tłumacz Denys Hamson, prowadzeni przez greckiego przewodnika, rozpoznali wszystkie trzy wiadukty. Wybrali Gorgopotamos: jego włoska załoga była stosunkowo nieliczna, a teren dawał atakującym dogodne podejście, osłonę i drogę odwrotu. 2 listopada Woodhouse wyruszył w góry Waltos na poszukiwanie Zerwasa i 14 listopada wrócił z nim i 45 jego ludźmi. Tego samego dnia do Myersa dołączyła grupa Cooke’a z wiadomością o kontakcie z Arisem.

Zerwas od początku chętnie przystał na udział w akcji. Weluchiotis wahał się dłużej, bo kierownictwo EAM w Atenach nie doceniało jeszcze walki partyzanckiej na wsi i nie chciało wiązać się z Brytyjczykami. Ostatecznie, według relacji uczestników z własnej inicjatywy i wbrew instrukcjom z Aten, zdecydował się wziąć udział w operacji. Dowództwo nad całością objął Myers, a obaj greccy dowódcy działali wspólnie, choć ich organizacje dzieliło niemal wszystko.

Noc 25 listopada

Atak zaplanowano na godzinę 23.00 25 listopada. Dwa ośmioosobowe oddziały partyzantów miały przeciąć tory i linie telefoniczne po obu stronach mostu i zablokować drogi dojścia posiłków. Około stu partyzantów uderzyło na posterunki na obu końcach wiaduktu, a brytyjscy saperzy, podzieleni na trzy zespoły, czekali w górze rzeki, aż załoga zostanie związana walką. Opór włoskich żołnierzy był silniejszy, niż zakładano, i Myers posłał saperów do akcji, zanim walka się skończyła. Kolejne opóźnienie spowodowało to, że stalowe dźwigary miały inny kształt, niż wynikało z rozpoznania, i saperzy pod kierunkiem Toma Barnesa musieli na miejscu przycinać i na nowo formować ładunki plastycznego materiału wybuchowego.

O godzinie 1.30 26 listopada pierwszy wybuch zniszczył środkowy filar i zrzucił do wąwozu dwa przęsła. Saperzy założyli następnie ładunki na drugi filar i pozostałe przęsło, które wyleciały w powietrze o 2.21. W tym czasie placówka partyzancka zatrzymała pociąg z włoskimi posiłkami, który zmierzał w stronę mostu. Do 4.30 cały oddział zdołał się wycofać na umówione miejsce zbiórki. Atakujący mieli tylko czterech rannych. Straty włoskiej załogi nie są dokładnie znane, a podawane liczby zabitych znacznie się od siebie różnią.

Skutki i represje

Ile czasu kolej Saloniki–Ateny pozostała nieprzejezdna, oceniano różnie. Według źródeł włoskich batalion kolejowy armii włoskiej (IV Battaglione Ferrovieri) odbudował most w ciągu 19 dni. Relacje brytyjskie i część opracowań mówią o przerwie w ruchu trwającej około sześciu tygodni. Pierwotny cel akcji w dużej mierze się zdezaktualizował: gdy saperzy wysadzali most, Rommel cofał się już spod El Alamein, a zaopatrzenie jego armii szło głównie przez porty włoskie, a nie greckie. O wiele większe było znaczenie polityczne i propagandowe. Wiadomość o zniszczeniu wiaduktu obiegła okupowaną Grecję i podniosła morale ludności, a w Londynie i Kairze przekonała dowódców, że partyzanci mogą wykonywać zadania o znaczeniu strategicznym.

Okupanci odpowiedzieli represjami. Według greckich źródeł lokalnych dwa dni po akcji Włosi wyprowadzili z więzienia w Lamii czternastu więźniów politycznych. Siedmiu rozstrzelano przed zniszczonym mostem, a siedmiu pozostałych w ich rodzinnej wsi Kastelia w Parnasydzie, razem z dziesięcioma mieszkańcami tej wsi. Egzekucje zakładników po akcjach partyzanckich stały się w następnych miesiącach stałą praktyką zarówno włoskich, jak i niemieckich władz okupacyjnych w Grecji.

Akcja zmieniła też plany SOE. Misji „Harling” nie wycofano; Myers otrzymał polecenie pozostania w Grecji i utworzenia z jej członków brytyjskiej misji wojskowej przy greckich partyzantach, której zadaniem było koordynowanie dywersji, dostarczanie broni i złota oraz łączność z dowództwem na Bliskim Wschodzie. Woodhouse, który znał grecki, stał się jedną z kluczowych postaci tych kontaktów.

Miejsce w wojnie

Gorgopotamos był pierwszym i ostatnim przypadkiem tak bliskiej współpracy ELAS i EDES. Według części historyków już w ciągu kilku tygodni doszło między nimi do pierwszych incydentów, a w 1943 roku do otwartych starć, które zapowiadały wojnę domową w Grecji. Brytyjczycy, wspierając obie organizacje, coraz wyraźniej obawiali się rosnącej siły komunistycznej ELAS, a EAM nieufnie patrzył na brytyjską politykę wobec króla Jerzego II i rządu emigracyjnego w Kairze.

W 1943 roku brytyjska misja wojskowa rozrosła się do kilkudziesięciu oficerów, a sieć łączności objęła większość greckich gór. W czerwcu 1943 roku brytyjscy saperzy, tym razem bez udziału partyzantów, wysadzili sąsiedni wiadukt Asopos, a seria akcji dywersyjnych w Grecji miała przekonać Niemców, że alianci wylądują na Bałkanach, a nie na Sycylii. Myersa odwołano w sierpniu 1943 roku, po tym, jak przywiózł do Kairu delegację partyzantów, a kierownictwo misji przejął Woodhouse. W powojennej Grecji pamięć o Gorgopotamos stała się przedmiotem sporu: lewica podkreślała rolę ELAS, prawica przez lata ją pomniejszała. Dziś akcja uchodzi za symbol greckiego ruchu oporu i jeden z najbardziej udanych aktów sabotażu w okupowanej Europie.