Utworzenie 14 Armii Lotniczej w Chinach

10 marca 1943 roku w Kunmingu, stolicy prowincji Junnan, aktywowano 14 Armię Lotniczą Sił Powietrznych Armii Stanów Zjednoczonych (Fourteenth Air Force), formalnie utworzoną kilka dni wcześniej, 5 marca. Jej dowódcą został Claire Chennault, świeżo awansowany na generała majora, twórca i dawny dowódca ochotniczej grupy myśliwskiej znanej jako Latające Tygrysy. Dla Chennaulta była to wygrana w długim sporze: jego lotnictwo przestawało być podległą jednostką 10 Armii Lotniczej w Indiach i stawało się samodzielną armią lotniczą, podporządkowaną jedynie dowódcy wojsk amerykańskich w Chinach, Birmie i Indiach. Tym dowódcą był jednak gen. Joseph Stilwell, z którym Chennault od roku był w otwartym konflikcie.

Od Latających Tygrysów do China Air Task Force

Chennault, emerytowany kapitan lotnictwa armii amerykańskiej, był od 1937 roku doradcą Czang Kaj-szeka do spraw lotnictwa. W 1941 roku zorganizował 1 Amerykańską Grupę Ochotniczą (AVG): około setki pilotów-ochotników na myśliwcach Curtiss P-40, formalnie najemników chińskiego rządu. Od grudnia 1941 roku Tygrysy broniły Rangunu i Kunmingu, a ich sukcesy, wyolbrzymiane przez prasę, były jednym z niewielu jasnych punktów w pierwszych miesiącach wojny z Japonią.

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny Waszyngton postanowił wcielić ochotników do regularnego lotnictwa. Na naradzie w Chongqingu pod koniec marca 1942 roku, z udziałem Czang Kaj-szeka, jego żony Song Meiling, Stilwella i płk. Claytona Bissella, ustalono, że AVG zostanie rozwiązana 4 lipca 1942 roku, z chwilą wygaśnięcia kontraktów. Chennault wrócił do czynnej służby w kwietniu 1942 roku jako generał brygady, ale dowództwo całego lotnictwa amerykańskiego w Chinach dostał Bissell, awansowany z jednodniowym starszeństwem. Chennault otrzymał tylko China Air Task Force (CATF) – zgrupowanie podległe 10 Armii Lotniczej, utworzone na początku lipca 1942 roku z 23 Grupy Myśliwskiej i małej eskadry bombowców B-25. Większość pilotów AVG nie przyjęła oferty wstąpienia do armii, a nazwę „Latające Tygrysy” przejęli z czasem ich następcy.

Przez dziewięć miesięcy CATF, mając zwykle kilkadziesiąt sprawnych samolotów, prowadziła walki nad Junnanem, Kuangsi i Hunanem, atakowała japońskie lotniska i żeglugę na Jangcy, a jej bombowce sięgały Hankou, Kantonu, Hongkongu i Indochin. Według amerykańskich danych zestrzeliła 149 japońskich samolotów przy stracie 16 myśliwców – liczby, jak większość deklaracji zestrzeleń z tej wojny, zapewne zawyżone.

Lotnik przeciwko piechurowi

Chennault był przekonany, że lotnictwo może samo przesądzić o losach wojny w Chinach. W październiku 1942 roku, za pośrednictwem Wendella Willkiego odwiedzającego Chongqing, przekazał prezydentowi Franklinowi Rooseveltowi list, w którym twierdził, że mając 105 nowoczesnych myśliwców, 30 bombowców średnich i 12 ciężkich, zdoła w ciągu kilku miesięcy rozbić japońskie lotnictwo w Chinach i doprowadzić do upadku Japonii. Plan był śmiały i tani – nie wymagał wielkich armii lądowych ani odbijania Birmy – i dlatego spodobał się zarówno Rooseveltowi, jak i Czang Kaj-szekowi, który nie chciał narażać najlepszych dywizji.

Stilwell uważał to za złudzenie. Od odwrotu z Birmy w maju 1942 roku przekonywał, że bez zreformowanej, dobrze wyposażonej armii chińskiej i bez ponownego otwarcia lądowej drogi zaopatrzenia przez północną Birmę Chin nie da się utrzymać, a każda skuteczna ofensywa lotnicza sprowokuje Japończyków do lądowego uderzenia na lotniska, których słabe wojska chińskie nie obronią. Szef sztabu armii gen. George Marshall podzielał tę ocenę, a szef lotnictwa armii gen. Henry Arnold, choć popierał wzmocnienie lotnictwa w Chinach, wątpił w realność obietnic Chennaulta i jego talent organizacyjny.

Decyzja Roosevelta

O sprawie przesądziła polityka. Na konferencji w Casablance w styczniu 1943 roku alianci odłożyli wielką ofensywę w Birmie, a Czang Kaj-szek, rozgoryczony, domagał się widocznego dowodu amerykańskiego wsparcia. W lutym gen. Arnold przyleciał do Chongqingu i usłyszał od generalissimusa żądania: 500 samolotów dla Chin i 10 tysięcy ton dostaw miesięcznie drogą powietrzną. Roosevelt, który chciał utrzymać Chiny w wojnie jak najmniejszym kosztem, postanowił dać Chennaultowi własną armię lotniczą. Na początku marca Chennault awansował na generała majora, 10 marca 14 Armia Lotnicza rozpoczęła działalność w Kunmingu, a CATF wkrótce rozwiązano (według części źródeł 19 marca), włączając jej jednostki do nowej armii. Organizacyjnie Chennault wyszedł spod władzy dowództwa w Indiach, ale nadal zależał od Stilwella – i od zaopatrzenia, którego nie mógł sobie zapewnić sam.

Garb

Od upadku Birmy wiosną 1942 roku i zamknięcia Drogi Birmańskiej jedynym połączeniem Chin z aliantami był most powietrzny z doliny Brahmaputry w Asamie do Kunmingu, nad górami północnej Birmy i wschodnimi odnogami Himalajów, zwany przez lotników „Garbem” (The Hump). Transportowce latały na granicy pułapu, w burzach, oblodzeniu i monsunowych ulewach, z lotnisk, które dopiero budowano. Od grudnia 1942 roku most przejęło Dowództwo Transportu Lotniczego (Air Transport Command), ale w pierwszych miesiącach 1943 roku przewoziło zaledwie po kilka tysięcy ton miesięcznie, mniej niż zakładane 4000 ton. Wszystko, czego potrzebowała 14 Armia Lotnicza – paliwo, bomby, części, amunicja – musiało przelecieć tą drogą. Arnold, który sam przeleciał nad Garbem w lutym 1943 roku, wyliczał, że transportowiec spala trzy i pół tony benzyny, by dostarczyć cztery tony ładunku, a grupa ciężkich bombowców B-24 musi czterokrotnie przelecieć nad górami, by zgromadzić zapasy na jeden nalot. Przybyła pod koniec marca do Kunmingu 308 Grupa Bombowa spędziła pierwsze dwa miesiące, przewożąc paliwo dla siebie samej.

Każda tona dla Chennaulta była więc toną odebraną wojskom chińskim, które szkolił i chciał uzbroić Stilwell. Spór o podział skąpych dostaw stał się osią amerykańskiej polityki w Chinach.

Miejsce w wojnie

W maju 1943 roku na konferencji Trident w Waszyngtonie, gdzie Chennault i Stilwell przedstawili Rooseveltowi sprzeczne plany, prezydent opowiedział się po stronie lotnika: nakazał zwiększyć przewozy przez Garb do 10 tysięcy ton miesięcznie do jesieni i dać pierwszeństwo zaopatrzeniu 14 Armii Lotniczej. Lotnictwo Chennaulta, wzmocnione przez chińsko-amerykańskie skrzydło mieszane, atakowało japońskie lotniska, linie kolejowe i żeglugę od Jangcy po Morze Południowochińskie, a pod koniec 1943 roku po raz pierwszy uderzyło na Tajwan.

Ostrzeżenia Stilwella sprawdziły się w 1944 roku. Japońska operacja Ichi-gō, największa ofensywa lądowa armii japońskiej w tej wojnie, rozbiła wojska chińskie w Henanie, Hunanie i Kuangsi i zajęła wysunięte lotniska 14 Armii Lotniczej, m.in. w Hengyangu i Guilinie. Mimo to Czang Kaj-szek, wspierany przez Chennaulta, doprowadził w październiku 1944 roku do odwołania Stilwella. Chennault, odsunięty przez nowe dowództwo, w lipcu 1945 roku złożył dymisję i wyjechał z Chin tuż przed końcem wojny. 14 Armia Lotnicza – która przez cały czas istnienia walczyła na końcu najdłuższej linii zaopatrzenia na świecie – pozostała symbolem amerykańskiej obecności w Chinach, a zarazem sporu, który zaczął się wraz z przybyciem Stilwella do Chin: czy wojnę w Azji wygra się z powietrza, czy na ziemi.