Antynazistowski bojkot

Wiosną 1933 roku, w odpowiedzi na prześladowania Żydów w Niemczech po dojściu Adolfa Hitlera do władzy, w wielu krajach zaczął się bojkot niemieckich towarów i usług. Nie był to jeden zorganizowany ruch, który powstał określonego dnia. Kupcy, konsumenci, związki zawodowe i organizacje żydowskie w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Polsce, Palestynie i innych krajach podejmowali go stopniowo, każdy na własną rękę, a największe organizacje żydowskie przez pierwsze tygodnie były mu przeciwne. Data 25 marca 1933 roku, pod którą umieszcza go wiele chronologii, nie oznacza więc jego początku. Pierwsze apele o bojkot padły kilka dni wcześniej, a wielkie wiece protestacyjne w Ameryce odbyły się 27 marca. Tego dnia wydarzyło się jednak coś, co dobrze oddaje sytuację: w Berlinie Hermann Göring wezwał przywódców niemieckich Żydów i zażądał, by powstrzymali zagraniczne protesty. Bojkot, moralnie zrozumiały, gospodarczo dał niewiele, a naziści posłużyli się nim jako pretekstem do pierwszej ogólnokrajowej akcji przeciw Żydom w Niemczech.

Pierwsze tygodnie rządów Hitlera

Od 30 stycznia 1933 roku Hitler był kanclerzem Rzeszy, a po pożarze Reichstagu i dekrecie z 28 lutego jego ludzie rozprawiali się z przeciwnikami bez żadnych hamulców. Od początku marca bojówki SA coraz częściej napadały także na Żydów: niszczyły i zamykały sklepy, wyciągały żydowskich sędziów i adwokatów z sądów, porywały, biły, a w kilku przypadkach mordowały ludzi. Göring, jako komisaryczny pruski minister spraw wewnętrznych, mówił w marcu, że użyje policji przeciw każdemu, kto krzywdzi Niemców, ale nie zrobi z niej straży dla żydowskich sklepów.

Wiadomości o tej przemocy, przekazywane przez korespondentów zagranicznych gazet i uciekinierów, wywołały oburzenie, przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, gdzie mieszkała największa społeczność żydowska świata. 12 marca 1933 roku Amerykański Kongres Żydów (American Jewish Congress), organizacja związana z rabinem Stephenem Wise’em i ruchem syjonistycznym, postanowił zwołać masowy wiec protestacyjny. Bardziej zachowawcze American Jewish Committee i B’nai B’rith uważały, że głośne protesty tylko pogorszą los niemieckich Żydów, i wolały ciche zabiegi dyplomatyczne. 20 marca na zebraniu w nowojorskim hotelu Astor, w którym wzięło udział około 1500 przedstawicieli organizacji żydowskich, starły się oba stanowiska. Sędziowie Joseph Proskauer i Irving Lehman ostrzegali, że wiec może zabić Żydów w Niemczech. Wise odpowiedział, że czas ostrożności minął, a to, co dzieje się w Niemczech, może jutro zdarzyć się gdziekolwiek. Zebranie postanowiło, że wiec odbędzie się 27 marca w Madison Square Garden. Do bojkotu niemieckich towarów jako pierwsza wezwała w tych dniach organizacja żydowskich weteranów wojennych, Jewish War Veterans, która 23 marca przemaszerowała ulicami Manhattanu.

W Wielkiej Brytanii bojkot podjęli żydowscy kupcy, zwłaszcza w londyńskim East Endzie, ale Rada Deputowanych Żydów Brytyjskich odmówiła jego poparcia. 24 marca londyński „Daily Express” przedstawił te rozproszone inicjatywy pod nagłówkiem „Judea wypowiada wojnę Niemcom”, co nazistowska propaganda chętnie podchwyciła.

25 marca: rozmowa u Göringa

W sobotę 25 marca 1933 roku Göring wezwał do siebie przedstawicieli najważniejszych organizacji Żydów niemieckich. Byli wśród nich Julius Brodnitz z Centralnego Związku Niemieckich Obywateli Wyznania Mojżeszowego (Centralverein), największej organizacji niemieckich Żydów, Heinrich Stahl z berlińskiej gminy żydowskiej, przewodniczący Niemieckiej Organizacji Syjonistycznej Kurt Blumenfeld i Max Naumann ze skrajnie nacjonalistycznego Związku Narodowoniemieckich Żydów. Göring oświadczył, że zagraniczna prasa kłamie o okrucieństwach wobec Żydów, i zażądał, by położyli kres tej „propagandzie”, a przede wszystkim powstrzymali zapowiedziane w Ameryce wiece. Dał do zrozumienia, że w przeciwnym razie nie ręczy za bezpieczeństwo Żydów w Niemczech. Rozmówcy odpowiadali, że nie mają wpływu na Żydów w innych krajach, a Naumann miał przedstawić Göringowi przykłady przemocy, w tym wycinek prasowy o Żydach zmuszanych do szorowania ulic.

Przywódcy niemieckich Żydów znaleźli się w położeniu bez wyjścia. Bali się, że zagraniczne protesty ściągną odwet na ich społeczność, więc zgodzili się działać przeciw nim. 26 marca Brodnitz i Blumenfeld wysłali do American Jewish Committee w Nowym Jorku depeszę, w której protestowali przeciw demonstracjom i audycjom radiowym wymierzonym w Niemcy, a delegacja niemieckich syjonistów pojechała do Londynu, by przekonywać tamtejsze organizacje do powściągliwości. Te kroki niczego nie zmieniły. 26 marca Hitler podjął już decyzję o odwecie: NSDAP miała 1 kwietnia zorganizować bojkot żydowskich sklepów w całych Niemczech.

Wiec w Madison Square Garden

27 marca 1933 roku w Madison Square Garden zebrało się około 20 tysięcy ludzi, a dziesiątki tysięcy słuchały przemówień przez głośniki na ulicach. Równocześnie wiece odbyły się w Chicago, Bostonie, Filadelfii, Baltimore, Cleveland i kilkudziesięciu innych miastach. Na nowojorskiej scenie przemawiali nie tylko przywódcy żydowscy, ale także były gubernator Nowego Jorku Al Smith, senator Robert F. Wagner, przewodniczący Amerykańskiej Federacji Pracy William Green i duchowni chrześcijańscy. Wiec domagał się zakończenia prześladowań, a jego przebieg transmitowało radio. Sam Amerykański Kongres Żydów nie ogłosił tego dnia formalnego bojkotu, a jego przywódcy do końca wahali się, czy to rozsądne. Nastroje były jednak takie, że wielu Amerykanów, Żydów i nie-Żydów, zaczęło omijać niemieckie towary bez żadnego apelu.

Rząd Stanów Zjednoczonych zachował rezerwę. Prezydent Franklin Delano Roosevelt zajmował się wtedy przede wszystkim kryzysem bankowym i pierwszymi ustawami Nowego Ładu, a sekretarz stanu Cordell Hull uważał, że doniesienia o przemocy w Niemczech są przesadzone. Rząd nie zamierzał przyłączać się do żadnego bojkotu ani łagodzić ograniczeń imigracyjnych, które od lat dwudziestych zamykały Amerykę dla większości uchodźców.

Rozwój bojkotu

W następnych miesiącach bojkot się rozszerzał. Na czele Amerykańskiej Ligi Obrony Praw Żydów stanął znany nowojorski prawnik Samuel Untermyer. Ligę przemianowano później na Ponadwyznaniową Ligę Antynazistowską (Non-Sectarian Anti-Nazi League), by podkreślić, że nie jest to sprawa wyłącznie żydowska. W sierpniu 1933 roku, po międzynarodowej konferencji żydowskiej w Amsterdamie, wezwał w przemówieniu radiowym do powszechnego bojkotu Niemiec. Do ruchu przyłączały się stopniowo także Amerykański Kongres Żydów i związki zawodowe. W Wielkiej Brytanii bojkot koordynowały komitety niezależne od oficjalnej Rady Deputowanych, wspierane przez część związków zawodowych.

Najsilniejszy był bojkot w Polsce, gdzie Żydzi odgrywali wielką rolę w handlu, a Niemcy były jednym z głównych dostawców towarów. Prowadziły go stowarzyszenia żydowskich kupców i komitety, których w połowie 1934 roku było około dwustu. Według badań izraelskiej historyczki Yfaat Weiss, opartych na polskich statystykach, niemiecki eksport do Polski spadł ze 173 milionów złotych w 1932 roku do 146 milionów w 1933 i 108 milionów w 1934 roku, choć polski import ogółem rósł. Bojkot podjęto także w Palestynie, gdzie lekarze przestawali przepisywać niemieckie leki, oraz we Francji, Holandii, krajach bałtyckich i Ameryce Łacińskiej. Oficjalne przedstawicielstwo Żydów w Palestynie zapewniało jednak Berlin, że żadnego bojkotu nie ogłosiło.

Spór wśród Żydów

Bojkot podzielił samych Żydów. Jego zwolennicy, od Untermyera i Wise’a po przywódcę syjonistów rewizjonistów Ze’ewa Żabotyńskiego, uważali, że jedyną bronią bezbronnych jest gospodarcza presja i moralny protest, a milczenie zachęci nazistów do dalszych kroków. Przeciwnicy, w tym większość przywódców niemieckich Żydów, bali się, że każda akcja za granicą spadnie na nich samych jako odwet. Kierownictwo ruchu syjonistycznego w Palestynie wybrało jeszcze inną drogę i w sierpniu 1933 roku zawarło z niemieckim ministerstwem gospodarki porozumienie, które ułatwiało emigrację niemieckich Żydów do Palestyny, ale przez eksport niemieckich towarów osłabiało bojkot. Spór między zwolennikami protestu a zwolennikami ratowania ludzi i majątku przez układy z władzami Rzeszy trwał przez całe lata trzydzieste.

Skutki

Gospodarcze skutki bojkotu są trudne do oddzielenia od skutków wielkiego kryzysu, upadku handlu światowego i polityki samych Niemiec. Niemiecki eksport do Stanów Zjednoczonych i kilku krajów europejskich spadł w 1933 roku wyraźnie, a niemieckie ministerstwa i ambasady uważnie śledziły ruch bojkotowy. Kierownictwo Rzeszy traktowało go poważnie, bo Niemcy potrzebowały dewiz na surowce i zbrojenia. Szybko jednak znalazło odpowiedź. Polityka handlowa Hjalmara Schachta, od 1934 roku ministra gospodarki, oparta na umowach barterowych i rozliczeniach dwustronnych, zwłaszcza z krajami Europy Południowo-Wschodniej i Ameryki Łacińskiej, uniezależniała Niemcy od rynków, na których bojkot był silny. Nie mając poparcia żadnego rządu, ruch słabł i w drugiej połowie dekady miał już głównie znaczenie moralne, choć jego organizacje działały aż do przystąpienia Stanów Zjednoczonych do wojny w grudniu 1941 roku.

Prześladowań bojkot nie powstrzymał. Przeciwnie, naziści przedstawiali go jako dowód „żydowskiej wojny” przeciw Niemcom i uzasadnienie kolejnych represji, a pierwszą z nich był ogólnoniemiecki bojkot żydowskich sklepów 1 kwietnia 1933 roku.

Znaczenie

Antynazistowski bojkot z 1933 roku był pierwszą masową międzynarodową reakcją społeczeństw na politykę III Rzeszy, na długo zanim zareagowały rządy. Pokazał zarazem, jak niewiele mogą zrobić obywatele bez wsparcia państw. Rządy demokratyczne, zajęte kryzysem, nie chciały się mieszać w „wewnętrzne sprawy” Niemiec ani otwierać granic dla uciekinierów. Ta postawa wróciła w 1938 roku na konferencji w Évian, gdy prawie nikt nie zgodził się przyjąć Żydów wypędzanych z Niemiec i Austrii. Dla nazistów bojkot stał się jednym z elementów opowieści o „wojnie, którą wypowiedziało Niemcom żydostwo”. Powtarzana przez kolejne lata, posłużyła do usprawiedliwiania coraz ostrzejszej polityki wobec Żydów, aż po Zagładę w czasie drugiej wojny światowej.