Japonia występuje z Ligi Narodów

27 marca 1933 roku rząd japoński przesłał do Genewy sekretarzowi generalnemu Ligi Narodów, Ericowi Drummondowi, zawiadomienie o wystąpieniu Japonii z organizacji. Tego samego dnia cesarz Hirohito wydał reskrypt, w którym tłumaczył poddanym, że Japonia, choć nadal pragnie pokoju, nie może pozostać w Lidze, która nie rozumie jej stanowiska w sprawie Mandżurii. Japonia była jednym z założycieli Ligi i od początku stałym członkiem jej Rady. Pierwsze wielkie mocarstwo opuściło system bezpieczeństwa zbiorowego zbudowany po pierwszej wojnie światowej. Zgodnie z paktem Ligi wystąpienie stało się skuteczne po dwóch latach, 27 marca 1935 roku.

Często pisze się, że Japonia odeszła z powodu raportu Lyttona, który stwierdził, że Mandżuria należy do Chin, a Mandżukuo nie jest prawdziwie niepodległym państwem. To uproszczenie. Bezpośrednią przyczyną było sprawozdanie przyjęte przez Zgromadzenie Ligi 24 lutego 1933 roku, oparte na raporcie Lyttona, ale idące dalej niż on. Decyzję podjęto zresztą wcześniej: rząd w Tokio postanowił 20 lutego, że jeśli sprawozdanie zostanie przyjęte, Japonia wystąpi z Ligi, a ostateczną decyzję zatwierdził w marcu.

Mandżuria przed Ligą

Gdy 18 września 1931 roku Armia Kwantuńska wywołała incydent mukdeński i zaczęła zajmować Mandżurię, Chiny 21 września odwołały się do Ligi Narodów. Rada Ligi kilka razy wzywała Japonię do wycofania wojsk, ale bez skutku. Japonia była stałym członkiem Rady i mogła blokować jej decyzje, a mocarstwa nie chciały wojny ani sankcji na Dalekim Wschodzie w czasie wielkiego kryzysu. 10 grudnia 1931 roku Rada, za zgodą samej Japonii, postanowiła wysłać na miejsce komisję śledczą. Stany Zjednoczone, które nie należały do Ligi, ogłosiły 7 stycznia 1932 roku doktrynę Stimsona o nieuznawaniu zmian dokonanych siłą.

Komisją kierował brytyjski polityk Victor Bulwer-Lytton, były gubernator Bengalu. Zasiadali w niej także Amerykanin, generał Frank McCoy, Francuz, generał Henri Claudel, Włoch, hrabia Luigi Aldrovandi Marescotti, i Niemiec, Heinrich Schnee, były gubernator Niemieckiej Afryki Wschodniej. Komisja dotarła do Japonii pod koniec lutego 1932 roku, gdy w Szanghaju trwały jeszcze walki, a potem odwiedziła Szanghaj, Nankin, Pekin i przez około sześć tygodni Mandżurię, gdzie 1 marca proklamowano Mandżukuo. Raport podpisano 4 września w Pekinie, a 2 października 1932 roku opublikowano.

Japonia nie czekała na jego wnioski. 15 września 1932 roku podpisała z Mandżukuo protokół, w którym jako pierwsze państwo je uznała. Minister spraw zagranicznych Kōsai Uchida zapowiedział w parlamencie, że Japonia będzie bronić swojego stanowiska, „nawet jeśli kraj miałby się zamienić w spaloną ziemię”.

Raport Lyttona

Raport był starannie wyważony. Przyznawał, że Japonia ma w Mandżurii szczególne prawa i interesy, że chiński bojkot i rozbicie Chin utrudniały ich ochronę i że powrót do stanu sprzed 18 września nie jest rozwiązaniem. Stwierdzał jednak, że działań armii japońskiej w nocy z 18 na 19 września nie można uznać za uprawnioną samoobronę i że Mandżukuo nie powstało w wyniku spontanicznego ruchu niepodległościowego, lecz zostało zorganizowane przez japońskich oficerów i urzędników, a ludność chińska go nie popiera. Proponował autonomię Mandżurii w granicach suwerennych Chin, pod nadzorem zagranicznych doradców, w większości japońskich, wycofanie wszystkich wojsk, specjalną żandarmerię i nowe traktaty między Chinami a Japonią. W sprawie samego wybuchu na torach pod Mukdenem raport nie rozstrzygał, kto go spowodował.

Japonia odrzuciła raport. W listopadzie 1932 roku jej stanowisko w Genewie przedstawiał specjalnie wysłany delegat, były wiceprezes Kolei Południowomandżurskiej i poseł do parlamentu, Yōsuke Matsuoka, znany z doskonałej angielszczyzny. 8 grudnia, na nadzwyczajnym Zgromadzeniu Ligi, wygłosił bez notatek ponad godzinne przemówienie, w którym porównał Japonię do Chrystusa: dziś krzyżowanej przez świat, który za kilka lat ją zrozumie. Sprawa trafiła do Komitetu Dziewiętnastu, który przez dwa miesiące szukał kompromisu. Japonia odrzucała jednak każde rozwiązanie, które nie uznawało Mandżukuo, a Chiny każde, które je uznawało.

24 lutego 1933

W połowie lutego Komitet Dziewiętnastu przedstawił projekt sprawozdania na podstawie artykułu 15 paktu Ligi. Opierał się on na raporcie Lyttona, ale był bardziej jednoznaczny: stwierdzał, że suwerenność nad Mandżurią należy do Chin, wzywał do wycofania wojsk japońskich do strefy Kolei Południowomandżurskiej i zalecał członkom Ligi, by nie uznawali Mandżukuo ani prawnie, ani faktycznie. Japonia w tym czasie rozszerzała wojnę. 23 lutego postawiła Chinom ultimatum w sprawie prowincji Rehe, a wojska japońskie i mandżurskie ruszyły do jej zajmowania, co otworzyło walki o Wielki Mur.

24 lutego 1933 roku Zgromadzenie przyjęło sprawozdanie 42 głosami przy jednym głosie przeciw, Japonii. Syjam (Tajlandia) wstrzymał się od głosu, a Chile nie głosowało. Matsuoka odczytał przygotowane oświadczenie, w którym stwierdził, że Japonia nie może przyjąć sprawozdania i że jej współpraca z Ligą w sprawie konfliktu chińsko-japońskiego dobiegła końca, po czym wyszedł z sali wraz z całą delegacją. Często powtarzana opowieść, że na pożegnanie zawołał po japońsku „sayonara”, jest według japońskich badaczy późniejszą legendą.

W Japonii Matsuokę przyjęto jak zwycięskiego wodza. Gazety, które wcześniej domagały się wyjścia z Ligi, pisały: „Żegnaj, Ligo!”. Sam Matsuoka mówił w wywiadach, że jest pokonany, bo nie zdołał przekonać świata. Rząd premiera Makoto Saitō uznał, że pozostanie w organizacji, która potępiła Japonię, jest niemożliwe. 27 marca złożono formalne zawiadomienie.

Moralne zwycięstwo Chin

Dla Chin głosowanie z 24 lutego było sukcesem dyplomacji, w której wielką rolę odegrał Wellington Koo, chiński doradca komisji Lyttona, a potem jeden z delegatów w Genewie. Niemal cały świat uznał, że Mandżuria należy do Chin, a Mandżukuo jest tworem japońskiej armii. Poza Japonią nowe państwo uznały w następnych latach tylko nieliczne kraje, jako pierwszy w 1934 roku Salwador, a potem przede wszystkim przyszli sojusznicy Tokio: Włochy, Hiszpania generała Franco, Niemcy i Węgry, a w czasie wojny państwa zależne od Osi.

Było to jednak zwycięstwo bez skutków na ziemi. Akurat w dniach, gdy Zgromadzenie głosowało, japońskie kolumny maszerowały na Rehe, a 4 marca bez walki zajęły jej stolicę Chengde. Chińska opinia publiczna, która od 1931 roku liczyła na Ligę, przekonała się, że Genewa może potępić agresora, ale nie może go zatrzymać. Czang Kaj-szek wyciągnął z tego wniosek, że Chiny muszą zyskać na czasie, unikać wielkiej wojny, budować armię z pomocą niemieckich doradców i najpierw rozprawić się z komunistami.

Co zmieniło wystąpienie

Formalnie dla Mandżurii nic się nie zmieniło. Liga nie wprowadziła sankcji ani nie uznała Japonii za agresora w rozumieniu artykułu 16, a mocarstwa nie zamierzały bronić Chin siłą. Do 1935 roku Japonia płaciła składki, a potem zachowała kontakty z niektórymi agendami Ligi, zwłaszcza z Międzynarodową Organizacją Pracy, do której należała do 1940 roku. Zachowała też powierzone jej przez Ligę wyspy Mikronezji na Pacyfiku, dawne kolonie niemieckie. Zamiast oddać mandat, zaczęła je umacniać, a w czasie wojny stały się one bazami floty japońskiej.

Ważniejsze były skutki polityczne. Japonia stanęła poza systemem wersalsko-waszyngtońskim, który do tej pory ograniczał jej ekspansję. Odcięta od Ligi, poszła drogą samodzielnych rozstrzygnięć. W maju 1933 roku narzuciła Chinom rozejm w Tanggu, który oddzielił Mandżurię od reszty kraju strefą zdemilitaryzowaną. W 1934 roku wypowiedziała traktat waszyngtoński, w 1936 roku opuściła konferencję morską w Londynie, a w lipcu 1937 roku rozpoczęła pełnowymiarową wojnę z Chinami.

Pierwszy wyłom

Przykład Japonii nie pozostał odosobniony. W październiku 1933 roku z Ligi Narodów i z konferencji rozbrojeniowej wycofały się Niemcy Adolfa Hitlera, który od stycznia był kanclerzem. W 1937 roku z Ligi wystąpiły Włochy, ukarane wcześniej nieskutecznymi sankcjami za napaść na Etiopię. Trzy państwa, które opuściły Ligę, w listopadzie 1936 i 1937 roku zawarły pakt antykominternowski, a we wrześniu 1940 roku pakt trzech, negocjowany ze strony japońskiej przez tego samego Matsuokę, wówczas ministra spraw zagranicznych.

Sprawa mandżurska pokazała, że Liga Narodów nie potrafi powstrzymać wielkiego mocarstwa, które łamie jej pakt i pakt Brianda-Kellogga. Nie zrobiły tego ani Wielka Brytania i Francja, zajęte kryzysem gospodarczym i Europą, ani Stany Zjednoczone, które nie należały do Ligi. Ta lekcja nie uszła uwadze w Berlinie i Rzymie. Historycy często traktują rok 1931 w Mandżurii i rok 1933 w Genewie jako początek drogi, która przez Abisynię, Nadrenię i Monachium doprowadziła do drugiej wojny światowej. Dla Japonii wystąpienie z Ligi było krokiem ku izolacji, a z czasem ku sojuszowi z Niemcami i Włochami i ku wojnie z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi.