Inauguracja Roosevelta i Nowy Ład

4 marca 1933 roku, w pochmurne sobotnie południe, Franklin Delano Roosevelt złożył na schodach wschodniego portyku Kapitolu przysięgę jako 32. prezydent Stanów Zjednoczonych. Przysięgę odebrał prezes Sądu Najwyższego Charles Evans Hughes, a Roosevelt trzymał dłoń na rodzinnej Biblii w języku niderlandzkim z 1686 roku. W dwudziestominutowym przemówieniu, którego przez radio słuchały dziesiątki milionów Amerykanów, powiedział, że „jedyną rzeczą, której musimy się bać, jest sam strach”. Tego dnia w niemal wszystkich stanach banki były zamknięte albo ograniczały wypłaty. W ciągu następnych stu dni nowy prezydent i Kongres przeprowadzili bezprecedensową serię reform, którą nazwano Nowym Ładem.

Kraj bez pieniędzy

Roosevelt wygrał wybory 8 listopada 1932 roku, ale konstytucja kazała mu czekać na objęcie urzędu cztery miesiące. W tym czasie kryzys osiągnął dno. Bezrobotnych było około 12–13 milionów, co czwarty pracownik, a w przemysłowych miastach jeszcze więcej. 14 lutego 1933 roku gubernator Michigan, po załamaniu się wielkich banków w Detroit, zamknął wszystkie banki w stanie na osiem dni. Panika przeniosła się na cały kraj. Ludzie w kolejkach wycofywali oszczędności, chowali gotówkę i złoto w domach, a za granicę odpływało złoto z rezerw. Stan po stanie gubernatorzy ogłaszali „wakacje bankowe”. Rankiem 4 marca zamknęły się banki w Nowym Jorku i Illinois, a giełda nowojorska wstrzymała notowania. System finansowy największej gospodarki świata praktycznie przestał działać.

Bezkrólewie miało też dramatyczny epizod. 15 lutego w Miami bezrobotny murarz Giuseppe Zangara strzelał do prezydenta elekta, który przemawiał z otwartego samochodu. Chybił, ale śmiertelnie ranił burmistrza Chicago Antona Cermaka. Spokój, z jakim Roosevelt przyjął zamach, dodał mu autorytetu. Ustępujący prezydent Herbert Hoover do ostatniej chwili próbował namówić następcę do wspólnej deklaracji, że nowa administracja utrzyma parytet złota i zrównoważony budżet. Roosevelt odmówił, nie chcąc wiązać sobie rąk. Gdy 4 marca obaj jechali razem na Kapitol, prawie ze sobą nie rozmawiali.

Tymczasem za oceanem kryzys przyniósł zupełnie inne skutki. Pięć tygodni przed inauguracją Roosevelta kanclerzem Niemiec został Adolf Hitler, a po pożarze Reichstagu dekret z 28 lutego zawiesił w Niemczech podstawowe prawa obywatelskie. Następnego dnia po zaprzysiężeniu Roosevelta Niemcy szli do ostatnich wyborów do Reichstagu, przeprowadzonych w atmosferze terroru.

„Sam strach”

Mowa inauguracyjna, przygotowana z udziałem doradcy Raymonda Moleya, była krótka i bojowa. Roosevelt zapowiedział, że powie narodowi prawdę, „całą prawdę, szczerze i odważnie”. Mówił, że jedyną rzeczą, której trzeba się bać, jest „sam strach – bezimienny, nierozumny, nieuzasadniony lęk, który paraliżuje wysiłki potrzebne, by odwrót zamienić w natarcie”. Oskarżył bankierów, „handlarzy pieniędzmi”, którzy „uciekli ze swoich wysokich miejsc w świątyni naszej cywilizacji”. Najważniejszym zadaniem nazwał danie ludziom pracy. Zapowiedział nadzór nad bankami i kredytem, który położy kres „spekulacji cudzymi pieniędzmi”.

Najmocniej zabrzmiało zakończenie. Roosevelt oświadczył, że jeśli Kongres nie przyjmie jego propozycji, poprosi go o „szerokie uprawnienia wykonawcze do prowadzenia wojny z kryzysem, tak wielkie, jakie otrzymałbym, gdyby rzeczywiście najechał nas obcy wróg”. Słowa te wywołały największy aplauz. W polityce zagranicznej poświęcił jedno zdanie zapowiedzi polityki „dobrego sąsiada”, który szanuje siebie i prawa innych. Wieczorem w Białym Domu zaprzysiężono jego gabinet. Weszła do niego Frances Perkins, pierwsza kobieta w gabinecie w historii Stanów Zjednoczonych, jako sekretarz pracy, sekretarzem stanu został Cordell Hull, a sekretarzem spraw wewnętrznych Harold Ickes.

Była to ostatnia inauguracja przeprowadzona 4 marca. W styczniu 1933 roku zakończyła się ratyfikacja 20. poprawki do konstytucji, która przesunęła początek kadencji prezydenta na 20 stycznia. Pierwsza kadencja Roosevelta była przez to o 43 dni krótsza.

Sto dni

W niedzielę 5 marca Roosevelt zwołał Kongres na nadzwyczajną sesję, a w nocy z 5 na 6 marca, powołując się na ustawę z 1917 roku o handlu z wrogiem, ogłosił zamknięcie wszystkich banków w kraju i zakaz wywozu złota. 9 marca Kongres w ciągu jednego dnia, w Izbie Reprezentantów niemal bez czytania, uchwalił ustawę o nadzwyczajnej pomocy dla banków, przygotowaną w dużej mierze jeszcze przez urzędników Hoovera. Pozwalała ona otwierać banki uznane po kontroli za wypłacalne, a Rezerwa Federalna zobowiązała się dostarczać im gotówki. 12 marca wieczorem Roosevelt w pierwszej radiowej „pogadance przy kominku” wytłumaczył prostymi słowami, dlaczego pieniądze są bezpieczniejsze w otwartym banku niż w materacu. Gdy od 13 marca banki zaczęły się otwierać, ludzie wpłacali pieniądze z powrotem. W ciągu dwóch tygodni do banków wróciła ponad połowa gotówki wycofanej w czasie paniki, a 15 marca indeks Dow Jones wzrósł o ponad 15 procent, co do dziś pozostaje jego największym jednodniowym wzrostem procentowym. Część najsłabszych banków pozostała zamknięta, wiele z nich na zawsze.

Kongres obradował do połowy czerwca i w tym czasie uchwalił piętnaście wielkich ustaw. Od kwietnia wolno było sprzedawać słabe piwo, a w grudniu 1933 roku zniesiono prohibicję. Civilian Conservation Corps zatrudniał młodych bezrobotnych przy zalesianiu i ochronie przyrody w obozach prowadzonych przez armię. Federalna pomoc dla bezrobotnych, którą kierował Harry Hopkins, trafiała do stanów. Ustawa rolna płaciła farmerom za ograniczenie produkcji, by podnieść ceny. Tennessee Valley Authority zaczęła budować zapory i elektrownie w jednym z najbiedniejszych regionów kraju. Nowe prawo nałożyło nadzór na emisję papierów wartościowych, a ustawa Glassa-Steagalla rozdzieliła banki depozytowe od inwestycyjnych i wprowadziła federalne gwarancje depozytów. 16 czerwca Roosevelt podpisał ustawę o odbudowie przemysłu, która powołała urząd ustalający kodeksy uczciwej konkurencji, płace minimalne i godziny pracy, oraz wielki program robót publicznych. W kwietniu prezydent zakazał prywatnego gromadzenia złota i odszedł od parytetu złota, co pozwoliło na spadek kursu dolara.

Znaczenie

Nowy Ład nie zlikwidował bezrobocia. Spadło ono wyraźnie do 1937 roku, ale w kolejnej recesji znów wzrosło i zniknęło dopiero w czasie wojennych zbrojeń. Część ustaw Sąd Najwyższy uznał później za niezgodne z konstytucją. Najważniejsze było jednak co innego. W chwili, gdy w Niemczech kryzys oddał władzę Hitlerowi, który niecałe trzy tygodnie po inauguracji Roosevelta dostał od Reichstagu prawo stanowienia ustaw bez parlamentu, Stany Zjednoczone wyszły z najgłębszego kryzysu w swojej historii, nie porzucając demokracji. Roosevelt prosił o nadzwyczajne uprawnienia, ale działał przez Kongres, pod kontrolą sądów i wolnej prasy, a w 1936 roku poddał się ocenie wyborców. Wielu Europejczyków, rozczarowanych liberalną demokracją, widziało wtedy przyszłość w faszyzmie albo w komunizmie. Nowy Ład pokazał, że jest trzecia droga.

Pierwsze lata Roosevelta były jednak czasem amerykańskiego zamknięcia się w sobie. Latem 1933 roku prezydent storpedował londyńską konferencję gospodarczą, odrzucając stabilizację kursów walut, bo ważniejsza była dla niego odbudowa w kraju. Pod koniec roku nawiązał stosunki dyplomatyczne z ZSRR, ale wobec Japonii, która stworzyła w Mandżurii marionetkowe państwo, i wobec Niemiec ograniczał się do słów. Nowy Ład miał też jednak wymiar, który okazał się ważny dla przyszłej wojny. Z funduszy robót publicznych prezydent, dawny zastępca sekretarza marynarki, przeznaczył w czerwcu 1933 roku około 238 milionów dolarów na budowę 32 okrętów, wśród nich lotniskowców Yorktown i Enterprise, które w czerwcu 1942 roku walczyły pod Midway. A państwo, które w latach trzydziestych nauczyło się planować, finansować i organizować gospodarkę na wielką skalę, kilka lat później zamieniło ją w „arsenał demokracji”.