Bitwa koło Kolombangary

W nocy z 12 na 13 lipca 1943 roku, tydzień po bitwie w zatoce Kula, okręty kontradmirała Waldena Ainswortha po raz drugi zastąpiły drogę japońskiemu konwojowi płynącemu na wyspę Kolombangara w środkowej części Wysp Salomona. W bitwie pod Kolombangarą, jak nazywa ją polska Wikipedia, alianci w kilkanaście minut zniszczyli japoński krążownik lekki „Jintsū” razem z dowódcą zespołu. Pół godziny później japońskie niszczyciele, które zdążyły przeładować wyrzutnie, trafiły torpedami wszystkie trzy alianckie krążowniki i zatopiły amerykański niszczyciel. Bitwę uznaje się zwykle za taktyczne zwycięstwo Japończyków – słusznie, choć ten sukces niewiele zmienił w przebiegu kampanii.

Tło

Od 30 czerwca, kiedy rozpoczęło się lądowanie na Rendovie, Amerykanie walczyli o Nową Georgię i jej lotnisko w Mundzie. Japończycy wzmacniali obronę posiłkami przewożonymi nocą niszczycielami na Kolombangarę, skąd przeprawiano je dalej na Nową Georgię. 6 lipca, mimo utraty dwóch niszczycieli, wysadzili w Vili około 1600 żołnierzy, a 9 lipca bez przeszkód kolejnych 1200. W lipcu Amerykanie utknęli w dżungli na drodze do Mundy i każdy japoński batalion dowieziony na Kolombangarę oznaczał dla nich dłuższe walki.

Rankiem 12 lipca z Rabaulu wyszedł kolejny zespół. Dowodził nim kontradmirał Shunji Izaki, dowódca 2 Eskadry Niszczycieli, na swoim okręcie flagowym, krążowniku lekkim „Jintsū”. Był to okręt z połowy lat dwudziestych, typu Sendai, uzbrojony w siedem dział kalibru 140 mm, nie najnowszy, ale wciąż groźny; w sierpniu 1942 roku był okrętem flagowym kontradmirała Raizō Tanaki w walkach o Guadalcanal. Osłonę tworzyło pięć niszczycieli – „Mikazuki”, „Yukikaze”, „Hamakaze”, „Kiyonami” i „Yūgure” – a cztery starsze niszczyciele, „Satsuki”, „Minazuki”, „Yūnagi” i „Matsukaze”, wiozły 1200 żołnierzy z wyposażeniem. Udział krążownika w rejsie „Tokyo Express”, jak Amerykanie nazywali te nocne transporty, był rzadkością.

O wyjściu Japończyków uprzedzili aliantów obserwatorzy wybrzeża i rozpoznanie. Admirał William Halsey wysłał znów zespół Ainswortha. Miejsce zatopionej „Heleny” zajął nowozelandzki krążownik lekki HMNZS „Leander”, który wraz z USS „Honolulu” i USS „St. Louis” tworzył trzon zespołu. Ainsworth dostał też dziesięć niszczycieli w dwóch eskadrach: 21 Eskadrę komandora Francisa McInerneya (pięć okrętów, w większości weteranów walk w zatoce Kula) i 12 Eskadrę komandora Thomasa Ryana. Ta druga dopiero co została zebrana i jej okręty nigdy wcześniej nie ćwiczyły razem.

Pierwsza faza: koniec „Jintsū”

Zespół aliancki wyszedł z Tulagi o 17.00 12 lipca i przy bezchmurnym niebie, w świetle księżyca, popłynął wzdłuż wybrzeża wyspy Santa Isabel na północny zachód. Szedł w jednej linii: na czele pięć niszczycieli McInerneya, potem krążowniki „Leander”, „Honolulu” i „St. Louis”, na końcu pięć niszczycieli Ryana. Najwolniejszy „Leander” ograniczał prędkość całego zespołu do 28 węzłów. O 0.36 13 lipca japoński zespół wypatrzyła amerykańska łódź latająca Catalina, potem pojawił się na ekranach radarów, a o 1.03 dostrzegł go z pokładu niszczyciel „Nicholas”. Japoński zespół znajdował się wtedy na północ od Kolombangary.

Ainsworth liczył na zaskoczenie, ale go nie osiągnął. Japońskie okręty nie miały wprawdzie dobrych radarów, za to od niedawna miały odbiorniki wykrywające pracę radarów amerykańskich, i Izaki wiedział o obecności przeciwnika już od godziny. Gdy o 1.06 zespół aliancki zawracał w lewo, by wejść na kurs pozwalający strzelać wszystkimi działami, japońskie niszczyciele już wystrzeliły torpedy.

„Jintsū” włączył reflektory, oświetlając alianckie okręty. Reflektory uczyniły z niego jednak najlepiej widoczny cel na całym akwenie. Ogień trzech krążowników – „St. Louis” wystrzelił ponad 1300 pocisków, „Honolulu” około 1100 – skupił się na nim i w ciągu kilku minut japoński okręt stanął w płomieniach. Rozbity i przełamany „Jintsū” zatonął o 1.45 z niemal całą załogą, około 480 ludźmi, i z kontradmirałem Izakim. Jedynie 21 marynarzy uratował później japoński okręt podwodny I-180, kilku wyłowili Amerykanie.

O 1.22 jedna z japońskich torped trafiła w śródokręcie „Leandera”, w kotłownię. Zginęło 28 Nowozelandczyków, a uszkodzony krążownik wycofał się z walki pod osłoną niszczycieli „Radford” i „Jenkins”. Niszczyciele obu stron wystrzeliły też torpedy, ale nie trafiły.

Japoński zespół rozdzielił się. Niszczyciel „Mikazuki” pozostał przy tonącym krążowniku, cztery okręty transportowe skręciły do zatoki Vella i bez przeszkód popłynęły na zachodnie wybrzeże Kolombangary, a cztery niszczyciele osłony – „Yukikaze”, „Hamakaze”, „Kiyonami” i „Yūgure” – odeszły na północ. Pod osłoną szkwału ich załogi w ciągu zaledwie osiemnastu minut przeładowały wyrzutnie torpedowe. Była to umiejętność, z której Japończycy słynęli i której Amerykanie wciąż nie doceniali.

Druga faza: salwa o 2.08

Ainsworth ruszył w pościg na północny zachód z dwoma pozostałymi krążownikami i niszczycielami Ryana; okręty McInerneya goniły japońskie niszczyciele osobno. O 1.56 radary wykryły cztery okręty płynące z powrotem w stronę Amerykanów. Ainsworth zawahał się, bo nie był pewien, czy nie są to odłączone okręty jego własnej 21 Eskadry, i wstrzymał ogień. Minęło kilka cennych minut, zanim upewniono się, że to nie okręty McInerneya, i zanim o 2.03 pociski oświetlające ukazały sylwetki japońskich niszczycieli. O 2.08, gdy Amerykanie dopiero przygotowywali się do otwarcia ognia, do celu doszła japońska salwa torpedowa.

Torpeda trafiła „St. Louis” w dziób. „Honolulu” dostał w dziób, który niemal oderwało, a druga torpeda uderzyła go w rufę, lecz nie wybuchła. Trzecia trafiła w śródokręcie niszczyciel USS „Gwin”, ten sam, który tydzień wcześniej zabrał z brzegu Nowej Georgii 88 rozbitków z „Heleny”. Uniki przed torpedami doprowadziły jeszcze do zderzenia niszczycieli „Woodworth” i „Buchanan”. Japońskie okręty odeszły bez strat. Załogi „Gwina” nie udało się uratować okrętu; zdjęto z niego ludzi i o 9.30 rano dobił go torpedą niszczyciel „Ralph Talbot”. Na „Gwinie” zginęło 61 marynarzy.

Krążowniki z rozbitymi dziobami wlokły się w dzień przez „Slot”, cieśninę między wyspami, narażone na ataki z powietrza. Ainsworth zażądał osłony myśliwskiej i dostał silną grupę myśliwców z Wysp Russella. Rankiem 13 lipca odparła ona wyprawę 18 japońskich bombowców nurkujących z eskortą 20 myśliwców. Wszystkie uszkodzone okręty dotarły o własnych siłach do Tulagi.

Tymczasem cztery niszczyciele transportowe wysadziły do 3.40 w Sandfly Harbor na zachodnim wybrzeżu Kolombangary 1200 żołnierzy i odeszły do Buin. Japończycy osiągnęli więc cel rejsu.

Bilans: kto wygrał?

Zwycięstwo zależy tu od miary. Alianci stracili niszczyciel, a 89 ludzi zginęło, w tym 28 Nowozelandczyków z „Leandera”. Japończycy stracili krążownik i dowódcę eskadry, a zginęło ich ponad pięciokrotnie więcej. Japoński zespół wykonał jednak zadanie, a trzy alianckie krążowniki wypadły z gry na długie miesiące: „Honolulu” i „St. Louis” wróciły do służby w listopadzie 1943 roku, a „Leander” przez resztę wojny pozostawał w remoncie połączonym z modernizacją i nie wrócił już do walki. Dlatego taktyczne zwycięstwo przypisuje się Japończykom. Amerykański historyk marynarki Samuel Eliot Morison skwitował jednak takie sukcesy zdaniem: „szereg takich zwycięstw składa się na klęskę”. Amerykański przemysł bez trudu zastępował uszkodzone krążowniki, a Japończycy nie byli w stanie odbudować traconych okrętów.

Bitwa była jednym z ostatnich udanych nocnych starć japońskiej marynarki na Wyspach Salomona. Zarazem zakończyła epokę, w której Amerykanie wysyłali krążowniki w zwartej linii przeciw nocnym konwojom. Halsey i jego oficerowie wyciągnęli z niej wnioski: przeciw „Tokyo Express” lepiej nadawały się zespoły samych niszczycieli, działające samodzielnie, atakujące torpedami z zaskoczenia i nieprzywiązane do linii krążowników.

Miejsce w wojnie

Bitwa rozegrała się w tygodniu, w którym wojna przechodziła punkt zwrotny na wszystkich frontach. Na wschodzie trwała niemiecka ofensywa na łuku kurskim, a 10 lipca alianci rozpoczęli lądowanie na Sycylii. Na Pacyfiku walki o Nową Georgię były częścią operacji Cartwheel, która miała okrążyć i odciąć japońską twierdzę w Rabaulu.

Wbrew pozorom zwycięstwo pod Kolombangarą nie odwróciło losów kampanii. Posiłki nie zatrzymały Amerykanów w Mundzie, a Japończycy, tracąc niszczyciel za niszczycielem, przestali wysyłać duże okręty przez zatokę Kula. Coraz częściej przewozili żołnierzy barkami desantowymi i szukali drogi przez zatokę Vella i cieśninę Blackett, wzdłuż zachodniego brzegu Kolombangary. Amerykanie z kolei, z decyzji admirała Chestera Nimitza, uznali, że krążowniki na ciasnych wodach Salomonów są zbyt narażone, i przekazali zadanie przechwytywania konwojów niszczycielom, kutrom torpedowym i lotnictwu.

W nocy z 15 na 16 lipca amerykańskie okręty, w operacji odłożonej z 12 lipca z powodu ruchów japońskiej floty, zabrały z Vella Lavella ukrywanych przez mieszkańców rozbitków z „Heleny”. Zmiana taktyki szybko przyniosła skutki. Niszczyciel „Yūgure”, jeden z tych, które storpedowały krążowniki Ainswortha, zatonął już w nocy z 19 na 20 lipca w ataku amerykańskich samolotów. A w nocy z 6 na 7 sierpnia sześć amerykańskich niszczycieli komandora porucznika Fredericka Moosbruggera, działających samodzielnie, bez krążowników, zaskoczyło w zatoce Vella cztery japońskie niszczyciele z żołnierzami i zatopiło torpedami trzy z nich, nie tracąc żadnego okrętu. 5 sierpnia padło lotnisko w Mundzie. Kolombangarę, na której Japończycy zgromadzili tymczasem około 10–12 tysięcy żołnierzy, Amerykanie postanowili ominąć: w połowie sierpnia wylądowali na słabiej bronionej Vella Lavella, a we wrześniu i październiku Japończycy ewakuowali Kolombangarę. Wysiłek, jaki włożyli w jej obronę w lipcowych bitwach nocnych, okazał się daremny.