William Halsey

William Frederick Halsey junior, nazywany przez prasę „Bull” („Byk”), a przez przyjaciół po prostu Billem, był najbardziej znanym i najbardziej kontrowersyjnym amerykańskim admirałem wojny na Pacyfiku. W pierwszych miesiącach po Pearl Harbor prowadził rajdy lotniskowców, które podtrzymały ducha Amerykanów, w październiku 1942 roku objął dowództwo w najtrudniejszym momencie walk o Guadalcanal i doprowadził je do zwycięstwa, a w latach 1944–1945 dowodził 3 Flotą, z którą dotarł do brzegów Japonii. Jego agresywność, która w 1942 roku była bezcenna, w październiku 1944 roku pod Leyte omal nie doprowadziła do katastrofy. Był jednym z czterech oficerów US Navy, którzy otrzymali stopień admirała floty.

Syn marynarza

Urodził się 30 października 1882 roku w Elizabeth w stanie New Jersey jako syn Williama F. Halseya, oficera marynarki, i Anny Masters Brewster. Wśród jego przodków byli kolonialni żeglarze z Nowej Anglii, z czego był dumny przez całe życie. Dwa lata czekał na przyjęcie do Akademii Marynarki Wojennej w Annapolis; w tym czasie studiował medycynę na Uniwersytecie Wirginii z myślą, że w najgorszym razie trafi do marynarki jako lekarz. W 1900 roku z nominacji prezydenta Williama McKinleya wstąpił do Akademii. Nie był wybitnym studentem, ale grał jako obrońca w drużynie futbolowej i był powszechnie lubiany. Akademię ukończył 2 lutego 1904 roku.

Pierwsze lata służby spędził na pancernikach. W kwietniu 1904 roku był na pokładzie pancernika „Missouri”, gdy wybuch prochu w wieży artyleryjskiej zabił ponad 30 ludzi – mówił potem, że od tej pory nie lubił trzynastego dnia miesiąca. W latach 1907–1909 na pancerniku „Kansas” opłynął świat z Wielką Białą Flotą prezydenta Theodore’a Roosevelta. W 1909 roku, awansowany z pominięciem jednego stopnia na porucznika, poślubił Frances Grandy z Norfolk; drużbami byli koledzy z Akademii, w tym późniejszy dowódca Floty Pacyfiku Husband Kimmel. Mieli córkę i syna.

Torpedowce i niszczyciele

Przez następne kilkanaście lat Halsey był oficerem „małej floty”: dowodził torpedowcami i niszczycielami, a w latach 1912–1913 grupą flotylli torpedowej Floty Atlantyku. Taktyka torpedowa, nocne ataki i szybkie decyzje na mostku ukształtowały jego styl dowodzenia. W czasie I wojny światowej dowodził z irlandzkiego Queenstown niszczycielami „Benham” i „Shaw”, eskortującymi konwoje przez strefę działania niemieckich okrętów podwodnych. Otrzymał za to Krzyż Marynarki Wojennej.

Między wojnami: attaché i lotnik

W latach 1922–1925 był attaché morskim w Berlinie, a dodatkowo w Kopenhadze, Christianii (Oslo) i Sztokholmie; miał więc okazję z bliska obserwować Niemcy weimarskie w czasach inflacji. Potem znów dowodził niszczycielami na wodach europejskich, był zastępcą dowódcy pancernika „Wyoming” i komendantem okrętu stacjonarnego Akademii w Annapolis. W latach 1932–1934 ukończył kursy w Naval War College i w Army War College.

Przełom nastąpił w 1934 roku. Szef Biura Lotnictwa Marynarki, kontradmirał Ernest King, zaproponował mu dowództwo lotniskowca „Saratoga”, pod warunkiem ukończenia kursu obserwatora lotniczego. Halsey wybrał pełne szkolenie pilota, bo – jak mówił – wolał sam umieć latać, niż być zdanym na łaskę pilota. 15 maja 1935 roku, w wieku 52 lat, otrzymał skrzydła pilota marynarki jako najstarszy absolwent tego kursu w historii US Navy. Dowodził „Saratogą” w latach 1935–1937, następnie bazą lotnictwa morskiego w Pensacoli. W 1938 roku jako kontradmirał objął dywizję lotniskowców, a w czerwcu 1940 roku, już jako wiceadmirał, dowództwo sił lotniczych Floty Bojowej z bazą w Pearl Harbor. Należał do nielicznych admirałów, którzy w lotniskowcu widzieli przede wszystkim broń zaczepną, a nie osłonę dla pancerników.

Pearl Harbor i rajdy 1942 roku

Pod koniec listopada 1941 roku admirał Kimmel wysłał go z lotniskowcem „Enterprise”, by przewiózł myśliwce dla marines na Wake. Halsey wydał wówczas rozkaz zatapiania każdego napotkanego statku i zestrzeliwania każdego samolotu; gdy oficer operacyjny zapytał, kto weźmie odpowiedzialność za prywatną wojnę, odparł, że on sam. Sztorm opóźnił powrót zespołu i 7 grudnia „Enterprise” był jeszcze około 200 mil od Oahu, a część jego samolotów, wysłanych przodem, wleciała prosto w japoński atak i została zestrzelona przez Japończyków lub własną artylerię przeciwlotniczą. Halsey bezskutecznie szukał japońskich lotniskowców, a wieczorem 8 grudnia, płynąc wśród wraków Floty Pacyfiku, miał powiedzieć, że zanim skończą z Japończykami, po japońsku będzie się mówić tylko w piekle.

Gdy po klęsce w Pearl Harbor dowództwo objął Chester Nimitz, Halsey stał się jego najbardziej ofensywnym podwładnym. 1 lutego 1942 roku jego zespół z „Enterprise” i zespół Franka Jacka Fletchera przeprowadziły rajdy na Wyspy Marshalla i Gilberta, pod koniec lutego zaatakował Wake, a na początku marca wyspę Marcus. W kwietniu jego zespół 16, z „Enterprise” i „Hornetem”, zawiózł pod Japonię bombowce Jimmy’ego Doolittle’a, które 18 kwietnia przeprowadziły rajd na Tokio. Militarnie rajdy te znaczyły niewiele, ale w czasie, gdy padały Singapur, Jawa i Bataan, były jedynymi dobrymi wiadomościami z Pacyfiku. Hasło Halseya „Uderzaj mocno, uderzaj szybko, uderzaj często” zrobiło karierę w prasie.

Ceną był skrajny wysiłek. Przez pół roku Halsey niemal nie schodził z mostka; pod koniec maja 1942 roku wrócił do Pearl Harbor wychudzony, z ciężkim zapaleniem skóry, prawdopodobnie łuszczycą, która nie pozwalała mu spać. Lekarze skierowali go do szpitala w samym środku przygotowań do bitwy o Midway. Na swojego następcę w dowództwie zespołu 16 polecił dowódcę swoich krążowników, kontradmirała Raymonda Spruance’a, i oddał mu własny sztab. Spruance wygrał bitwę pod Midway, a Halsey, leczony w Kalifornii, nazywał potem jej utratę największym rozczarowaniem swojej kariery.

Guadalcanal

We wrześniu 1942 roku, po rekonwalescencji, Halsey miał objąć zespół lotniskowców na południowym Pacyfiku. 18 października, gdy w ramach podróży zapoznawczej przyleciał do Numei, otrzymał od Nimitza rozkaz natychmiastowego przejęcia od wyczerpanego wiceadmirała Roberta Ghormleya dowództwa całego Obszaru Południowego Pacyfiku. Kampania na Guadalcanalu była wtedy na krawędzi klęski: japońskie pancerniki właśnie zdemolowały Henderson Field, a na wyspę spływały posiłki do wielkiej ofensywy. Wiadomość o nominacji podniosła morale marines, a na naradzie w Numei 23 października Halsey obiecał generałowi Alexandrowi Vandegriftowi „wszystko, co ma”.

Dotrzymał słowa, choć ryzykował przy tym ostatnie okręty. Kilka dni później posłał oba swoje lotniskowce do bitwy koło wysp Santa Cruz, w której stracił „Horneta”, ale japońskie lotnictwo pokładowe poniosło straty, z których się już nie podniosło. W połowie listopada, gdy Japończycy podjęli ostatnią wielką próbę przerzutu posiłków, rzucił do walki w ciasnych wodach między wyspami nie tylko krążowniki, ale i dwa nowe pancerniki kontradmirała Willisa Lee. Morska bitwa pod Guadalcanalem (12–15 listopada) kosztowała życie kontradmirałów Daniela Callaghana i Normana Scotta, ale przesądziła o losie wyspy. Halsey otrzymał w listopadzie czwartą gwiazdkę admirała, a swoje dawne gwiazdki wiceadmirała posłał wdowom po obu poległych. W lutym 1943 roku Japończycy ewakuowali wyspę, kończąc kampanię na Guadalcanalu.

Wzdłuż Wysp Salomona

W 1943 roku Halsey kierował natarciem wzdłuż Wysp Salomona, w ramach strategii, w której jego siły współdziałały z wojskami generała Douglasa MacArthura na Nowej Gwinei. Obaj, wbrew rywalizacji armii i marynarki, dobrze ze sobą współpracowali. W kwietniu 1943 roku w jego strefie lotnicy armii w operacji Vengeance zestrzelili samolot admirała Isoroku Yamamoto. Po walkach na Nowej Georgii Halsey, zamiast atakować najsilniej bronione bazy, zaczął je omijać: w sierpniu wysadził desant na słabo bronionej Vella Lavella, a 1 listopada 1943 roku na wybrzeżu zatoki Cesarzowej Augusty na Bougainville’u, gdzie zbudowano własne lotniska. Gdy w Rabaulu zebrał się silny zespół japońskich krążowników ciężkich, zaryzykował nalot lotniskowców „Saratoga” i „Princeton” na tę potężnie bronioną bazę (5 listopada) i wyłączył krążowniki z walki; nazwał to później najgroźniejszym kryzysem swojego dowodzenia. W ramach operacji Cartwheel Rabaul został otoczony i odcięty zamiast zdobyty.

3 Flota i Leyte

W 1944 roku działania przeniosły się na środkowy i zachodni Pacyfik. Nimitz zastosował wtedy nietypowe rozwiązanie: te same okręty szybkich lotniskowców działały na zmianę jako 5 Flota Spruance’a i 3 Flota Halseya. Gdy jeden admirał walczył, drugi ze sztabem – nazywanym przez samych zainteresowanych „wydziałem brudnych sztuczek” – planował następną operację. Halsey objął 3 Flotę pod koniec sierpnia 1944 roku. Jego lotniskowce atakowały Palau, Filipiny, Okinawę i Tajwan, niszcząc setki japońskich samolotów.

W październiku 1944 roku 3 Flota osłaniała desant MacArthura na Leyte. Japończycy odpowiedzieli operacją Shō-Gō, z której wynikła bitwa w zatoce Leyte, największa bitwa morska wojny. 24 października samoloty Halseya zatopiły superpancernik „Musashi” i zmusiły zespół wiceadmirała Takeo Kurity do zawrócenia. Gdy wieczorem wykryto na północy japońskie lotniskowce wiceadmirała Jisaburō Ozawy, Halsey poprowadził przeciw nim całą flotę, nie zostawiając żadnej osłony przy cieśninie San Bernardino. Lotniskowce Ozawy, prawie bez samolotów, były w rzeczywistości przynętą. Rankiem 25 października Kurita, który znów zawrócił, przeszedł przez cieśninę i spadł koło wyspy Samar na słabą grupę lotniskowców eskortowych 7 Floty. Halsey przez ponad dwie godziny ignorował wezwania o pomoc, aż otrzymał od Nimitza zapytanie: „Gdzie jest, powtarzam, gdzie jest Zespół Operacyjny 34? Świat się zastanawia”. Ostatnie słowa były tylko wypełniaczem szyfrowym, przez pomyłkę niewyciętym, ale Halsey odczytał je jako publiczną naganę. Pancerniki zawrócił na południe zbyt późno. Lotniskowce Ozawy zostały zatopione koło przylądka Engaño, a Kurita, przekonany, że ma przed sobą większe siły, sam się wycofał – lecz „ucieczka na północ”, nazwana przez historyka Samuela Eliota Morisona „błędem Halseya”, do końca życia była przedmiotem sporu o jego reputację.

Tajfuny i koniec wojny

18 grudnia 1944 roku, chcąc dokończyć tankowanie i utrzymać plan operacji, Halsey poprowadził flotę wprost w tajfun „Cobra”. Zatonęły trzy niszczyciele, zniszczonych zostało 146 samolotów, a zginęło około 790–800 marynarzy – więcej niż w wielu bitwach. Sąd marynarki uznał, że admirał popełnił błąd w ocenie, ale nie zalecił kary. W styczniu 1945 roku jego lotniskowce wdarły się na Morze Południowochińskie, po czym przekazał flotę Spruance’owi. W maju 1945 roku znów objął dowództwo, a na początku czerwca jego flota po raz drugi weszła w tajfun; tym razem nie zatonął żaden okręt, ale komisja zaleciła odsunięcie Halseya od dowództwa. Nimitz, przez wzgląd na jego zasługi, odmówił.

W lipcu i sierpniu 1945 roku samoloty i pancerniki 3 Floty atakowały same Wyspy Japońskie: Tokio, bazę w Kure, Hokkaido i miasta przemysłowe na wybrzeżu. Po ogłoszeniu kapitulacji nakazał swoim lotnikom, by japońskie samoloty, które mimo to się pojawią, zestrzeliwali „w przyjazny sposób”. 2 września 1945 roku na pokładzie jego okrętu flagowego, pancernika „Missouri”, w Zatoce Tokijskiej podpisano akt kapitulacji Japonii.

Po wojnie

Pod koniec października 1945 roku Halsey przyprowadził część 3 Floty do San Francisco na obchody Dnia Marynarki. W listopadzie zdał dowództwo, a 11 grudnia 1945 roku otrzymał stopień admirała floty – jako czwarty i ostatni oficer US Navy, po Williamie Leahym, Ernescie Kingu i Nimitzie. Spór o to, czy piątą gwiazdkę powinien dostać on, czy Spruance, toczył się w Kongresie i w samej marynarce. W 1947 roku przeszedł w stan spoczynku, choć jako admirał floty formalnie pozostał w czynnej służbie; w tym samym roku wydał wspomnienia „Admiral Halsey’s Story”, w których bronił swoich decyzji pod Leyte. Pracował potem w zarządach spółek telekomunikacyjnych i bezskutecznie zabiegał o zachowanie „Enterprise” jako okrętu-muzeum. Zmarł na atak serca 16 sierpnia 1959 roku na Fishers Island w stanie Nowy Jork i został pochowany na Cmentarzu Narodowym w Arlington.

Ocena

Halsey był dowódcą na czas kryzysu. W pierwszym roku wojny, gdy Ameryka miała mało okrętów i jeszcze mniej zwycięstw, jego wola walki, popularność wśród marynarzy i gotowość do ryzyka miały wartość, której nie da się zmierzyć liczbą zatopionych okrętów. Na Guadalcanalu przywrócił wiarę ludziom, którzy czuli się porzuceni, i to w dużej mierze jego decyzje sprawiły, że Amerykanie nie wycofali się z wyspy. Zwykli marynarze woleli służyć pod nim; wielu wyższych oficerów wolało chłodnego, precyzyjnego Spruance’a. W 1944 roku, gdy flota amerykańska miała już miażdżącą przewagę, te same cechy – pośpiech, skłonność do hazardu, niechęć do słuchania innych – kosztowały ją pod Leyte i w czasie tajfunów niepotrzebne straty.

Historycy zwracają też uwagę na jego retorykę. Halsey należał do tych dowódców alianckich, którzy najjaskrawiej publicznie posługiwali się rasistowskim językiem wobec Japończyków; jego hasło „Zabijajcie Japsów, zabijajcie Japsów, zabijajcie więcej Japsów” widniało na wielkiej tablicy w bazie na Tulagi i było powtarzane w prasie, a japońska propaganda wykorzystywała je jako dowód amerykańskiego okrucieństwa. Mimo tych cieni Halsey pozostał w amerykańskiej pamięci symbolem odwagi marynarki z najczarniejszych miesięcy wojny; jego imię nosi między innymi niszczyciel rakietowy US Navy. Sam mówił po wojnie, że nie ma wielkich ludzi, są tylko wielkie wyzwania, którym zwykli ludzie muszą sprostać.