Bitwa o Montese

17 kwietnia 1945 roku w ruinach Montese – górskiego miasteczka w Apeninach Północnych, na pograniczu prowincji Modena i Bolonia – brazylijscy żołnierze kończyli oczyszczać domy i piwnice z ostatnich niemieckich strzelców. Dobiegała końca bitwa, którą Brazylia do dziś uważa za najcięższą w swojej historii wojskowej XX wieku. Kalendaria odnotowują pod tą datą, że „włoskie miasteczko Montese zostaje wyzwolone przez siły brazylijskie po czterodniowej bitwie o Montese”. Wymaga to jednego uściślenia: samo miasteczko brazylijska 1 Dywizja Piechoty Ekspedycyjnej zdobyła już w pierwszym dniu natarcia, 14 kwietnia, a następne trzy dni wypełniły walki o okoliczne wzgórza, odpieranie kontrataków i ostrzał artyleryjski. 17 kwietnia jest więc datą zakończenia bitwy, a nie wejścia do miasta.

Ostatnia ofensywa

Montese leżało na wysuniętej na zachód części Linii Gotów, na grzbietach rozdzielających doliny rzek Reno i Panaro. Od jesieni 1944 roku Niemcy umocnili miasteczko i otaczające je wzgórza – Serretto, Montello, Montebuffone i wzgórze 888 – tworząc z nich ostatnią linię obrony przed zejściem z gór na Nizinę Padańską. Bronili ich – według włoskich i brazylijskich opracowań – żołnierze 114 Dywizji Strzelców z niemieckiej 14 Armii.

Brazylijski Korpus Ekspedycyjny, który przybył do Włoch latem 1944 roku, w lutym 1945 roku zdobył Monte Castello, a na początku marca Castelnuovo. Od tego czasu jego dywizja pod dowództwem gen. João Baptisty Mascarenhasa de Moraisa stała naprzeciw Montese w składzie amerykańskiego IV Korpusu gen. Willisa Crittenbergera, obok 10 Dywizji Górskiej i 1 Dywizji Pancernej.

Na początku kwietnia alianci rozpoczęli ostatnią ofensywę we Włoszech; 9 kwietnia brytyjska 8 Armia sforsowała rzekę Senio. Amerykańska 5 Armia gen. Luciana Truscotta miała ruszyć kilka dni później, gdy Niemcy przerzucą odwody na wschód. Jej natarcie, zaplanowane na 12 kwietnia, z powodu mgły i złej pogody dla lotnictwa przesunięto na 14 kwietnia. W dniach poprzedzających atak brazylijskie patrole badały przedpole; 12 kwietnia na jednym z nich zginął sierżant Max Wolff Filho, jeden z najbardziej znanych żołnierzy korpusu.

Szturm 14 kwietnia

Rano 14 kwietnia, po uderzeniach lotnictwa i artylerii, IV Korpus ruszył do natarcia. Główny ciężar spoczywał na 10 Dywizji Górskiej, która atakowała wzgórza na wschód od Montese, w kierunku Tolè. Pierwszego dnia poniosła ona – według jej historii – ponad 550 zabitych, rannych i zaginionych. Wśród ciężko rannych tego dnia pod Castel d’Aiano był podporucznik Bob Dole, późniejszy senator i kandydat na prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Brazylijczycy uderzyli po południu, około 13.30. W centrum ugrupowania nacierał 3 Batalion 11 Pułku Piechoty, z 1 Batalionem na lewym i 2 Batalionem na prawym skrzydle; dowódcy obserwowali atak z Sassomolare, skąd widać było całe miasteczko. Piechotę wspierały brazylijska artyleria i czołgi amerykańskiej 1 Dywizji Pancernej. Ostrzał niemiecki przerwał linie telefoniczne, a radiostacje w górzystym terenie zawodziły, więc plutony walczyły przez kilka godzin niemal bez łączności. Według brazylijskiej tradycji pierwszy do Montese wszedł pluton porucznika Iporana Nunesa de Oliveiry. Wieczorem brazylijska piechota trzymała już miasteczko i zbocza wokół niego. Brazylijska dywizja była – jak podkreślają jej historycy – jedyną dywizją IV Korpusu, która pierwszego dnia osiągnęła wyznaczony cel.

Z tego dnia pochodzi jedna z najbardziej znanych historii Korpusu Ekspedycyjnego. Według relacji trzech brazylijskich żołnierzy z patrolu wysuniętego pod niemieckie pozycje odmówiło poddania się i zginęło w walce; Niemcy pochowali ich pod krzyżem z napisem „Drei brasilianische Helden” („Trzech brazylijskich bohaterów”). Brazylijskie wojsko upamiętnia ich do dziś.

Trzy dni pod ostrzałem

15 kwietnia rano Brazylijczycy kończyli oczyszczać Montese, gdy spadł na nie silny ogień niemieckiej artylerii. Dowództwo niemieckie uznało – jak się okazało, błędnie – że to tu nacierają główne siły alianckie w tym rejonie. Według danych brazylijskich na dywizję spadło około 1800 z 2800 pocisków, jakie Niemcy wystrzelili tego dnia przeciw czterem dywizjom alianckim na tym odcinku. Najkrwawsze walki toczyły się o Montebuffone i Montello: brazylijskie kompanie kilkakrotnie podchodziły pod te wzgórza i ponosiły ciężkie straty. Niemcy z kolei próbowali kontratakami odzyskać miasteczko.

16 kwietnia kontrataki ustały. Do 17 kwietnia, ze wsparciem przerzuconego 6 Pułku Piechoty, Brazylijczycy oczyszczali Montese i okoliczne przysiółki ze strzelców wyborowych, po czym ich piechota przeszła do obrony. Montello i Montebuffone nie zostały zdobyte szturmem: ich obrońcy wycofali się w nocy na 18 kwietnia, gdy 10 Dywizja Górska przełamała front dalej na wschodzie i zagroziła im okrążeniem.

Straty

Według opracowań brazylijskich i włoskich dywizja straciła w bitwie o Montese około 430 ludzi zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych, w tym kilkadziesiąt zabitych. Było to najwięcej w tak krótkim czasie w całej kampanii włoskiej Brazylijczyków. Straty niemieckie ocenia się na blisko 500 ludzi, w większości wziętych do niewoli.

Najwięcej zapłacili mieszkańcy. Miasteczko, przez które front przechodził od jesieni, w kwietniu 1945 roku zostało niemal zrównane z ziemią: według danych gminy z 1121 domów zniszczono co najmniej 833, a w czasie walk zginęło 189 cywilów. Po wojnie państwo włoskie odznaczyło Montese brązowym medalem za zasługi cywilne. Przez całą zimę w okolicy działali też włoscy partyzanci, przeciw którym Niemcy i faszyści z Włoskiej Republiki Socjalnej prowadzili akcje odwetowe.

Znaczenie

Bitwa o Montese miała przede wszystkim znaczenie pomocnicze: przykuwając niemiecką artylerię i odwody, Brazylijczycy ułatwili 10 Dywizji Górskiej przełamanie, które w ciągu kilku dni otworzyło 5 Armii drogę na Nizinę Padańską. Niemcy na tym odcinku, z wyczerpanymi rezerwami i bez paliwa, nie mieli już linii, na której mogliby się zatrzymać.

Brazylijska dywizja ruszyła na północ za cofającym się nieprzyjacielem. W kolejnych dniach zajęła węzeł drogowy Zocca i zeszła z gór na równinę, a pod koniec kwietnia, na lewym skrzydle 5 Armii, pod Collecchio i Fornovo di Taro koło Parmy, zagrodziła drogę wycofującym się z Ligurii oddziałom niemieckim i włoskim. Tam przyjęła kapitulację niemieckiej 148 Dywizji Piechoty – największy sukces w swojej historii.

W Brazylii Montese zajmuje w pamięci o wojnie miejsce obok Monte Castello. Rocznice obu bitew obchodzi wojsko, ich nazwy noszą ulice i szkoły, a w samym Montese stoi pomnik upamiętniający brazylijskich żołnierzy. Szczątki poległych pochowano najpierw na brazylijskim cmentarzu wojennym w Pistoi, a w 1960 roku przeniesiono do Rio de Janeiro, do pomnika poległych w drugiej wojnie światowej.