Ostatnie urodziny Hitlera

W piątek 20 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler skończył 56 lat. Dzień urodzin wodza był w III Rzeszy od lat świętem państwowym, z defiladami, flagami na ulicach i przemówieniem Josepha Goebbelsa w przeddzień. Tym razem Goebbels również wygłosił wieczorem 19 kwietnia przemówienie radiowe, w którym wzywał Niemców do wiary w Führera, ale samo święto odbyło się w zupełnie innej scenerii. Hitler spędził je w Führerbunkrze – schronie wykopanym pod ogrodem Kancelarii Rzeszy – podczas gdy kilkadziesiąt kilometrów na wschód od miasta wojska radzieckie przełamywały ostatnie linie obrony nad Odrą.

Kalendaria zapisują, że Hitler „świętuje 56. urodziny w bunkrze w Berlinie”, a według relacji był „w złym stanie zdrowia, nerwowy i przygnębiony”. Zgadza się to z tym, co opisali świadkowie z jego otoczenia. Trzeba tylko dodać, że o „świętowaniu” trudno mówić: był to dzień składania życzeń przez najwyższych dygnitarzy reżimu, ale też dzień, w którym większość z nich postanowiła wyjechać z Berlina.

Wódz w schronie

Hitler wrócił do Berlina 16 stycznia 1945 roku, po załamaniu się ofensywy w Ardenach, a wcześniej, w listopadzie 1944 roku, na zawsze opuścił Wilczy Szaniec, swoją kwaterę w Prusach Wschodnich. Najpierw pracował jeszcze w gmachu Kancelarii, ale bombardowania sprawiły, że coraz więcej czasu spędzał pod ziemią, a od lutego mieszkał już w schronie na stałe. Führerbunker był ciasną, betonową budowlą złożoną z kilkudziesięciu małych pomieszczeń, położoną kilka metrów pod ziemią. Rytm dnia był odwrócony: narady sytuacyjne trwały do późnej nocy, a Hitler kładł się spać nad ranem.

Od 16 kwietnia trwała operacja berlińska Armii Czerwonej, rozpoczęta nad Odrą. Do 19 kwietnia wojska 1 Frontu Białoruskiego marsz. Gieorgija Żukowa przełamały obronę na wzgórzach Seelow, a czołgi 1 Frontu Ukraińskiego marsz. Iwana Koniewa przeszły Nysę Łużycką i parły na północ, ku południowym przedmieściom stolicy. 20 kwietnia ich czołówki zbliżyły się do Zossen, gdzie w podziemnych kompleksach mieściła się kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH); sztab ewakuowano w pośpiechu, a jego szef, gen. Hans Krebs, przeniósł się do bunkra Hitlera. Tego samego dnia do natarcia nad dolną Odrą, na północ od Berlina, przeszedł 2 Front Białoruski marsz. Konstantego Rokossowskiego.

Życzenia i narada

W południe w schronie i w ocalałych pomieszczeniach Kancelarii zebrali się ludzie z najbliższego otoczenia Hitlera i najważniejsi dygnitarze państwa: marszałek Rzeszy Hermann Göring, Reichsführer SS Heinrich Himmler, Goebbels, minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop, minister uzbrojenia Albert Speer, wielki admirał Karl Dönitz, szef OKW feldmarsz. Wilhelm Keitel, gen. Alfred Jodl, kierownik Kancelarii NSDAP Martin Bormann, szef RSHA Ernst Kaltenbrunner i przywódca Hitlerjugend Artur Axmann. Kolejno składali Hitlerowi życzenia. Po południu odbyła się zwykła narada sytuacyjna, na której referowano położenie na wszystkich frontach – i było ono beznadziejne.

Większość uczestników, według relacji Speera, Keitla i oficerów sztabu, nakłaniała Hitlera, by jeszcze tego dnia lub w najbliższych dniach wyjechał z Berlina na południe, do Berghofu w Alpach Bawarskich, póki droga była otwarta. Część personelu i dokumentów zaczęto już wysyłać samolotami do Salzburga i Monachium. Hitler odpowiedział, że decyzję podejmie później. Tego dnia przesądził jedynie sprawę podziału dowództwa na wypadek przecięcia Rzeszy na dwie części przez wojska amerykańskie i radzieckie spotykające się nad Łabą: na północy dowodzić miał Dönitz, na południu feldmarsz. Albert Kesselring. Dönitz wyjechał z Berlina do kwatery w Plön w Szlezwiku-Holsztynie w ciągu doby.

Wyjazdy

Wieczorem Berlin opuściło kilku najważniejszych ludzi reżimu. Göring, który już wcześniej wywiózł ze swojej rezydencji Carinhall pod Berlinem wagony dzieł sztuki i wydał rozkaz wysadzenia budynku przed nadejściem Rosjan, pożegnał się z Hitlerem, tłumacząc, że ma pilne zadania w południowych Niemczech. Speer zapamiętał, że Hitler podał mu rękę z obojętnością, jakby nie zauważał jego obecności. Kolumna samochodów Göringa ruszyła jeszcze tej nocy w kierunku Obersalzbergu. Himmler wyjechał na północ od Berlina; w nocy z 20 na 21 kwietnia w majątku Hartzwalde, należącym do jego masażysty Felixa Kerstena, spotkał się z Norbertem Masurem, przedstawicielem szwedzkiej sekcji Światowego Kongresu Żydów, który przyleciał ze Sztokholmu – był to jeden z pierwszych kroków Himmlera ku rozmowom z zachodnimi aliantami za plecami Hitlera, w których pośrednikiem był hrabia Folke Bernadotte. Speer także opuścił stolicę, choć 23 kwietnia jeszcze raz przyleciał do bunkra, by pożegnać się z Hitlerem. Ribbentrop zwlekał kilka dni dłużej.

Dla tych, którzy zostawali w Berlinie, odjazd kolumn dygnitarzy był wymownym sygnałem. Do miasta docierały pierwsze pociski radzieckiej artylerii dalekosiężnej. Według źródeł radzieckich ogień do Berlina otworzyły tego dnia działa 79 Korpusu Strzeleckiego 3 Armii Uderzeniowej, a w meldunkach podkreślano, że salwy oddano na urodziny Hitlera. Godzinę pierwszych strzałów różne źródła podają różnie – od późnego przedpołudnia do wczesnego popołudnia. Od 21 kwietnia ostrzał centrum miasta stał się stały.

Ostatnie wyjście na górę

Najbardziej znany obraz tego dnia to krótka scena w zrujnowanym ogrodzie Kancelarii. Hitler wyszedł po schodach z bunkra, by obejrzeć szereg chłopców z Hitlerjugend, przedstawionych mu przez Axmanna jako odznaczonych w walkach z Armią Czerwoną, oraz żołnierzy jednostek SS, które przybyły z frontu. Chodził wzdłuż szeregu, ściskał dłonie i klepał chłopców po policzkach. Według biografów, m.in. Iana Kershawa, było to ostatnie wyjście Hitlera do ludzi spoza ścisłego otoczenia; później opuszczał schron już tylko na krótko.

Często spotykane zestawienie tej sceny ze słynnym materiałem kroniki filmowej Die Deutsche Wochenschau wymaga sprostowania. Ujęcia, na których Hitler poklepuje po policzku dwunastoletniego chłopca z Hitlerjugend, zostały nakręcone w tym samym ogrodzie miesiąc wcześniej, 20 marca 1945 roku, i pokazane w kronice w marcu. Z 20 kwietnia zachowały się przede wszystkim fotografie. Obie sceny są do siebie podobne, co sprzyja pomyłkom.

Stan zdrowia

Uwagi o złym stanie Hitlera opierają się na zgodnych relacjach ludzi, którzy go wtedy widzieli: oficerów sztabu, sekretarek, Speera. Opisywali człowieka przygarbionego, postarzałego o lata, powłóczącego nogą, z drżącą lewą ręką, którą próbował przytrzymywać prawą. Mówił cicho, szybko się męczył, a nastrój zmieniał się u niego od apatii do wybuchów gniewu. Drżenie lewej ręki, nasilone od 1944 roku, oraz sztywność i powolne ruchy wielu lekarzy i historyków – również po wojnie, na podstawie dokumentacji i filmów – wiązało z chorobą Parkinsona; nie ma jednak pewnej diagnozy. Część objawów przypisywano też skutkom zamachu z 20 lipca 1944 roku, wyczerpaniu i lekom.

Leczył go od lat osobisty lekarz Theo Morell, podający mu codziennie zastrzyki z witamin, glukozy i preparatów hormonalnych, a także różne środki pobudzające i uspokajające. Ich wpływ na stan Hitlera jest przedmiotem sporów: część autorów, opierając się na notatkach Morella, przypisuje mu podawanie m.in. silnego opioidu Eukodalu i mówi o uzależnieniu, inni historycy i lekarze uważają takie tezy za przesadzone. Dwa dni później, 22 kwietnia, Hitler zwolnił Morella i polecił mu opuścić Berlin.

Co z tego wynikło

Urodziny 20 kwietnia były ostatnim dniem, w którym wokół Hitlera zgromadziła się cała elita III Rzeszy. Wyjazd Göringa, Himmlera i Dönitza z Berlina w praktyce zapoczątkował rozpad ośrodka władzy: przywódcy rozproszyli się po kraju, a każdy z nich zaczął działać na własny rachunek. Göring kilka dni później zażądał od Hitlera przekazania mu władzy, Himmler podjął rokowania z Zachodem, a Dönitz – wyznaczony do dowodzenia na północy – miał wkrótce zostać następcą Hitlera.

Sam Hitler wciąż się wahał, czy zostać w stolicy. Rozstrzygnięcie zapadło dwa dni później, podczas burzliwej narady, na której przyznał, że wojna jest przegrana, i oświadczył, że pozostanie w Berlinie do końca. Tymczasem wojska Żukowa i Koniewa podchodziły już pod miasto; 21 kwietnia rozpoczęły się walki na jego przedmieściach.