Koniec walk we Włoszech

O 6.05 rano 21 kwietnia 1945 roku – według polskich relacji – żołnierze 9 Batalionu Strzelców Karpackich wkroczyli do Bolonii i zawiesili polską flagę na ratuszu. Miasto, o które alianci bezskutecznie walczyli od jesieni 1944 roku, padło niemal bez walki – Niemcy opuścili je w nocy, ratując się przed okrążeniem. Trzy dni później, 24 kwietnia, czołowe oddziały amerykańskiej 5 Armii stały już na północnym brzegu Padu, a resztki niemieckich dywizji, które nie zdążyły przeprawić się przez rzekę, porzucały na jej południowym brzegu czołgi, działa i ciężarówki.

Właśnie te dni – od przełamania pozycji pod Argentą po sforsowanie Padu – zdecydowały o losie wojny we Włoszech. Formalnie walki trwały jeszcze ponad tydzień, a kapitulacja niemieckiej Grupy Armii C weszła w życie dopiero 2 maja. W praktyce jednak po 24 kwietnia nie istniał już na Półwyspie Apenińskim żaden spójny front niemiecki.

Od Senio do Argenty

Wiosenna ofensywa 15 Grupy Armii, dowodzonej przez generała Marka Clarka, rozpoczęła się zgodnie z planem nakreślonym 18 marca. Jej pierwsze dni należały do brytyjskiej 8 Armii generała Richarda McCreery’ego: 9 kwietnia o zmierzchu, po nalocie ponad 800 ciężkich bombowców i pięciu nawałach artyleryjskich, 8 Indyjska Dywizja Piechoty, 2 Dywizja Nowozelandzka i polska 3 Dywizja Strzelców Karpackich sforsowały rzekę Senio. Dla Polaków dzień zaczął się tragicznie – część bomb spadła na ich własne pozycje; według polskich źródeł zginęło 34 żołnierzy, a 188 zostało rannych (inne podają 38 zabitych).

Plan Clarka zakładał wielkie kleszcze. 8 Armia miała przebić się na północny zachód wzdłuż Via Adriatica przez tzw. lukę Argenty – wąski pas suchego terenu między zalanymi przez Niemców polami a laguną Comacchio – i iść na Ferrarę i Bondeno. Amerykańska 5 Armia generała Luciana Truscotta miała wyjść z Apeninów w dolinę Padu na zachód od Bolonii. Obie armie miały się spotkać w rejonie Bondeno, odcinając Niemcom drogę do przepraw. Samo zdobycie Bolonii planiści uważali za zadanie drugorzędne.

Luka Argenty, szeroka miejscami na zaledwie pięć kilometrów, była najtrudniejszym odcinkiem całego natarcia. Brytyjska 78 Dywizja Piechoty, wsparta desantem 56 Dywizji przez lagunę, przez kilka dni wgryzała się w niemiecką obronę nad Reno i kanałem Fossa Marina. 17 i 18 kwietnia Brytyjczycy opanowali Argentę, a do 19 kwietnia przejście zostało przełamane. Tego dnia alianci parli w stronę doliny Padu już na całej szerokości frontu – od wybrzeża Adriatyku po Apeniny na zachód od Bolonii. Przez wyrwę ruszyła brytyjska 6 Dywizja Pancerna, kierując się wzdłuż Reno na Bondeno.

Równocześnie 2 Korpus Polski parł na zachód wzdłuż drogi nr 9, starożytnej Via Emilia. Korpusem dowodził wówczas zastępca Andersa, gen. bryg. Zygmunt Bohusz-Szyszko, bo gen. dyw. Władysław Anders od 26 lutego pełnił w Londynie obowiązki Naczelnego Wodza. Po Senio Polacy sforsowali Santerno, 14 kwietnia zgrupowanie płk. Klemensa Rudnickiego zajęło Imolę, a 17 kwietnia – Castel San Pietro. Walczyli z niemieckimi spadochroniarzami z 1 i 4 Dywizji Strzelców Spadochronowych, jednymi z najtwardszych przeciwników na całym froncie włoskim.

Wyjście w dolinę Padu

Amerykańska 5 Armia uderzyła 14 kwietnia, z dwudniowym opóźnieniem spowodowanym pogodą. Pierwszy ruch wykonał IV Korpus – 10 Dywizja Górska, 1 Dywizja Pancerna i brazylijska 1 Dywizja Piechoty Brazylijskiego Korpusu Ekspedycyjnego, która w lutym zdobyła Monte Castello, a teraz wywalczyła Montese. W nocy z 15 na 16 kwietnia ruszył II Korpus wzdłuż dróg nr 64 i 65 prowadzących na Bolonię. Przez pierwsze dni postępy liczono w setkach metrów: Niemcy bronili każdego grzbietu, a amerykańskie straty były wysokie.

Około 19 kwietnia niemiecka obrona w górach zaczęła się kruszyć. Dowódca Grupy Armii C, generał Heinrich von Vietinghoff, od kilku tygodni domagał się zgody na elastyczne wycofanie się za Pad; Hitler jej odmawiał. Kiedy Vietinghoff w końcu, 20 kwietnia, wydał rozkaz odwrotu na własną odpowiedzialność, było już za późno – alianckie lotnictwo od tygodni niszczyło mosty na Padzie, a jego dywizje nie miały ani paliwa, ani transportu.

Tego samego 20 kwietnia 10 Dywizja Górska wyszła z Apeninów na równinę na zachód od Bolonii. Zamiast wiązać się w walce o miasto, jej zmotoryzowana grupa pod dowództwem gen. bryg. Robinsona Duffa ruszyła prosto na północ, omijając rozbite niemieckie oddziały. 22 kwietnia o godzinie 18 Amerykanie mieli w rękach San Benedetto Po na brzegu Padu – jako pierwsza jednostka aliancka nad tą rzeką. Następnego dnia pierwszy batalion 87 Pułku Piechoty Górskiej przeprawił się na łodziach szturmowych na drugi brzeg, nie tracąc ani jednego żołnierza, choć Niemcy ostrzeliwali przeprawę z działek 20 mm i dział 88 mm. 24 kwietnia przez rzekę przechodziły już kolejne pułki dywizji, a 25 kwietnia działały mosty pontonowe.

Bolonia, 21 kwietnia

Bolonia, największe miasto Emilii, była od jesieni 1944 roku celem, którego alianci nie zdołali osiągnąć. Zimą front, który utknął w impasie, zatrzymał się kilkanaście kilometrów od jej przedmieść, a polskie oddziały przez całą zimę obsadzały pozycje nad Senio. Teraz miasto zostało zdobyte prawie bez walki: Niemcy, zagrożeni okrążeniem z północnego wschodu przez 8 Armię i z południowego zachodu przez 5 Armię, wycofali się w nocy z 20 na 21 kwietnia.

Jako pierwsi weszli do miasta Polacy: 9 Batalion Strzelców Karpackich z 3 Brygady Strzelców Karpackich, wchodzącej w skład 3 DSK gen. Bolesława Bronisława Ducha. Batalion otrzymał później miano „bolońskiego”. Na ratuszu – Palazzo d’Accursio – i na wieży Asinelli zawisły polskie flagi. Mieszkańcy witali żołnierzy owacyjnie. Razem z 8 Armią, od wschodu, nadeszła włoska grupa bojowa „Friuli” generała Arturo Scattiniego z Włoskiej Armii Współwalczącej, a także partyzanci z brygady „Maiella”.

Amerykanie dotarli z południa około dwie godziny później: do miasta weszły oddziały 133 Pułku Piechoty z 34 Dywizji Piechoty II Korpusu, które następnie objęły w Bolonii garnizon. Niektóre amerykańskie relacje przypisują pierwszeństwo właśnie im, ale większość opracowań, także włoskich, wskazuje Polaków. Na południe od miasta, w pasie II Korpusu, walczyła też druga włoska grupa bojowa – „Legnano”. Władze Bolonii nadały 17 polskim dowódcom honorowe obywatelstwo, a żołnierzom wręczono 215 pamiątkowych medali z napisem „Al liberatori che primi entrarono in Bologna” („Wyzwolicielom, którzy pierwsi weszli do Bolonii”).

Polskie straty w bitwie o Bolonię, od forsowania Senio 9 kwietnia do wejścia do miasta, wyniosły według różnych źródeł od około 230 do 300 zabitych i ponad tysiąc rannych; gen. Gustaw Łowczowski podawał 234 poległych (w tym 17 oficerów), 1228 rannych i 7 zaginionych. Była to ostatnia bitwa 2 Korpusu. Na rozkaz McCreery’ego Polacy pozostali w rejonie Bolonii i nie brali już udziału w pościgu. Gorycz zwycięstwa była ogromna: w lutym, na konferencji jałtańskiej, mocarstwa zdecydowały, że Lwów i Wilno – rodzinne strony tysięcy żołnierzy korpusu – pozostaną w ZSRR. Anders żądał wtedy wycofania korpusu z frontu; ostatecznie Polacy walczyli dalej, bo – jak argumentowali dowódcy – chodziło o honor polskiego żołnierza i pozycję Polski wśród aliantów.

Kocioł nad Padem

Po upadku Bolonii pościg zamienił się w wyścig do rzeki. 22 kwietnia brytyjskie czołgi dotarły do Bondeno, a 23 kwietnia brytyjska 6 Dywizja Pancerna z 8 Armii spotkała się w miejscowości Finale Emilia z 6 Południowoafrykańską Dywizją Pancerną z amerykańskiego II Korpusu (część opracowań podaje 24 kwietnia). Kleszcze się zamknęły. Na południe od Padu zostały dziesiątki tysięcy niemieckich żołnierzy, którzy nie zdążyli dotrzeć do przepraw.

Rzeka, której Niemcy nie mieli czym przekroczyć, okazała się pułapką. Wiosną 1945 roku stan wody w Padzie był wyjątkowo niski, ale mosty leżały w gruzach, a promy i łodzie stały się celem alianckich myśliwców bombardujących. Na brzegu pozostały kolumny porzuconych pojazdów, dział i koni. Kto mógł, przeprawiał się wpław lub na prowizorycznych tratwach, porzucając broń ciężką. Tylko 23 kwietnia amerykańska 88 Dywizja Piechoty wzięła nad Padem około 11 tysięcy jeńców, wśród nich generała Friedricha von Schellwitza; dowództwo XIV Korpusu Pancernego generała Fridolina von Sengera und Etterlina w pośpiechu przeprawiło się na drugi brzeg. 25 kwietnia Brytyjczykom poddał się dowódca LXXVI Korpusu Pancernego, generał Gerhard von Schwerin.

Właściwe forsowanie Padu przebiegało szybko. Brytyjski XIII Korpus przeprawił się pod Ficarolo, V Korpus – do 25 kwietnia; po stronie amerykańskiej za 10 Dywizją Górską przeszły kolejne dywizje, częściowo na zdobycznych łodziach i amfibiach. 26 kwietnia Amerykanie weszli do Werony, zamykając najważniejszą drogę odwrotu ku przełęczy Brenner.

Owo „okrążenie ostatnich armii niemieckich pod Bolonią”, o którym mówią popularne kalendaria, wymaga więc doprecyzowania. Nie było jednego kotła pod samym miastem – Bolonię Niemcy opuścili 21 kwietnia. Kleszcze 8 i 5 Armii zamknęły się 23–24 kwietnia kilkadziesiąt kilometrów na północ, nad Padem i Panaro, a niemieckie 10 Armia i 14 Armia zostały w nich rozbite, choć nie w całości otoczone; część ich sił przedostała się za rzekę, już bez broni ciężkiej. Walki trwały do 2 maja.

Powstanie na północy

Upadek frontu nad Padem dał sygnał włoskiemu ruchowi oporu. Komitet Wyzwolenia Narodowego Górnych Włoch (CLNAI) wzywał do powstania generalnego już od 19 kwietnia, a 25 kwietnia – dziś obchodzonego we Włoszech jako Święto Wyzwolenia – partyzanci przejęli władzę w Mediolanie, gdzie Niemcy przygotowywali się do odwrotu. W Genui po kilku dniach walk generał Günther Meinhold wieczorem 25 kwietnia podpisał kapitulację wobec komitetu wyzwolenia; poddało się kilkanaście tysięcy niemieckich żołnierzy, choć część oddziałów broniła się jeszcze do 27 kwietnia. Walki o Turyn trwały kilka dni, zanim niemieckie kolumny opuściły miasto. Wiele miast północy – Parma, Reggio Emilia, Padwa – alianci zastawali już w rękach partyzantów.

Zarazem trwały rozmowy, o których żołnierze na froncie nic nie wiedzieli. Od marca SS-Obergruppenführer Karl Wolff negocjował w Szwajcarii z Allenem Dullesem z amerykańskiego wywiadu (OSS) w sprawie kapitulacji wojsk niemieckich we Włoszech. Klęska nad Padem przesądziła o ich wyniku.

Co było dalej

Wejście do Bolonii i forsowanie Padu zakończyły dwudziestomiesięczną kampanię włoską, która od lądowania pod Salerno we wrześniu 1943 roku kosztowała obie strony setki tysięcy zabitych i rannych. Po 24 kwietnia alianci nie toczyli już we Włoszech bitew, lecz pościg: Brazylijczycy osaczyli niemieckie i włoskie oddziały pod Fornovo, Amerykanie wkroczyli do Mediolanu, Brytyjczycy szli na Padwę, Wenecję i Triest. 29 kwietnia w Casercie podpisano kapitulację wszystkich sił niemieckich we Włoszech, obowiązującą od 2 maja – pierwszą kapitulację całego frontu niemieckiego w tej wojnie.

Dla Polaków Bolonia była ostatnim zwycięstwem 2 Korpusu, który przeszedł szlak od Monte Cassino przez Ankonę i linię Gotów. Napis „BOLONIA 9 – 21 IV 1945” znalazł się po 1990 roku na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Żołnierze, którzy wyzwalali włoskie miasta, w większości nie mogli jednak wrócić do domu – ich ojczyzna, zgodnie z postanowieniami jałtańskimi, znalazła się w sowieckiej strefie wpływów.