Szwajcaria zamyka granicę

19 kwietnia 1945 roku szwajcarska Rada Związkowa – Bundesrat, rząd federalny – zarządziła stopniowe zamykanie granicy państwa na północy, wschodzie i południu – z Niemcami, dawną Austrią włączoną do Rzeszy w 1938 roku oraz z kontrolowanymi przez Niemców północnymi Włochami. Nie było to jednak hermetyczne odcięcie się od walczącej Europy. Otwartych miało pozostać jedenaście przejść granicznych – od Bazylei i Riehen, przez Rheinfelden, Schleitheim, Ramsen, Kreuzlingen nad Jeziorem Bodeńskim, St. Margrethen, Buchs i Trübbach nad Renem, po Chiasso, Ponte Tresa i Dirinellę na granicy z Włochami. Celem było skierowanie spodziewanej fali uciekinierów do punktów, w których wojsko i policja mogły ich kontrolować, a w razie potrzeby zawracać.

Fala rzeczywiście nadeszła. W ostatnich tygodniach wojny do granic Szwajcarii zbliżały się z północy wojska francuskie i amerykańskie, a z południa alianci we Włoszech. Przed frontem uciekali więźniowie obozów koncentracyjnych, robotnicy przymusowi, jeńcy wojenni, dezerterzy, ale także żołnierze rozbitych jednostek niemieckich, kolaboranci i funkcjonariusze reżimu szukający schronienia przed odpowiedzialnością. Według szacunków przytaczanych przez szwajcarskich historyków między 19 kwietnia a końcem wojny 8 maja 1945 roku przez granicę przeszło około 50 tysięcy osób.

Często podaje się, że Szwajcaria zamknęła granice z Niemcami i dawną Austrią. W rzeczywistości decyzja z 19 kwietnia dotyczyła także granicy z Włochami, a zamiast pełnego zamknięcia polegała na ograniczeniu ruchu do wyznaczonych przejść, przez które władze przyjmowały część uciekinierów, a innych zawracały.

Neutralny kraj w środku wojny

Szwajcaria ogłosiła neutralność na początku wojny i dochowała jej do końca. Już 30 sierpnia 1939 roku parlament wybrał na naczelnego wodza armii generała Henriego Guisana, a w szczytowym momencie mobilizacji pod bronią stało około 850 tysięcy ludzi – w kraju liczącym niewiele ponad 4 miliony mieszkańców. Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku państwo zostało niemal całkowicie otoczone przez Oś. Guisan odpowiedział koncepcją reduty alpejskiej (Réduit): główne siły miały w razie inwazji bronić się w górach, a tunele i przełęcze, przez które biegła komunikacja między Niemcami a Włochami, przygotowano do wysadzenia. Odstraszanie militarne łączyło się z ustępstwami gospodarczymi – szwajcarski przemysł pracował dla Niemiec, a koleje przewoziły towary przez przełęcz Świętego Gotarda między Rzeszą a Włochami.

Neutralność uczyniła ze Szwajcarii najważniejsze państwo opiekuńcze wojny: reprezentowała interesy 35 państw, w tym walczących mocarstw, a jej inspektorzy odwiedzali obozy jenieckie. W Genewie działał Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża. Kraj stał się też centrum wywiadów obu stron. W czerwcu 1940 roku internowano w nim kilkanaście tysięcy polskich żołnierzy z 2 Dywizji Strzelców Pieszych, którzy przekroczyli granicę po klęsce Francji; w Bernie poselstwo RP z posłem Aleksandrem Ładosiem wystawiało Żydom z okupowanej Polski paszporty państw Ameryki Łacińskiej (Grupa Ładosia).

„Łódź jest pełna”

Decyzja z kwietnia 1945 roku miała długą i obciążającą historię. Szwajcaria od 1933 roku uważała się za kraj tranzytowy, nie docelowy, a azyl polityczny przyznawała bardzo oszczędnie; prześladowania z powodu pochodzenia nie były uznawane za podstawę do azylu. Po anszlusie Austrii w marcu 1938 roku, gdy do granicy napłynęli austriaccy Żydzi, władze wprowadziły ograniczenia, a na konferencji w Évian Szwajcaria – jak niemal wszyscy uczestnicy – odmówiła przyjęcia stałego kontyngentu uchodźców. Jesienią 1938 roku szwajcarska policja, kierowana przez Heinricha Rothmunda, doprowadziła do tego, że Niemcy zaczęli oznaczać paszporty Żydów literą „J”, co ułatwiało ich zawracanie na granicy.

W sierpniu 1942 roku, gdy z Francji, Belgii i Holandii ruszyły już transporty do obozów zagłady, Rada Związkowa zamknęła granicę dla uciekinierów „wyłącznie z powodów rasowych”, choć z raportów dyplomatów i policji wiedziała, co czeka zawróconych. Minister sprawiedliwości Eduard von Steiger bronił tej polityki w przemówieniu z 30 sierpnia 1942 roku metaforą przepełnionej łodzi ratunkowej – zwrot „łódź jest pełna” (das Boot ist voll) stał się później jej symbolem. Dopiero w lipcu 1944 roku władze uznały, że Żydzi są uciekinierami, których życie jest zagrożone, i złagodziły przepisy.

Bilans jest do dziś przedmiotem badań i sporów. Według zestawień zebranych przez niezależną komisję historyków pod kierunkiem Jean-François Bergiera, powołaną przez rząd w 1996 roku, Szwajcaria udzieliła w czasie wojny schronienia – na krótszy lub dłuższy czas – około 300 tysiącom osób, w tym ponad 100 tysiącom internowanych żołnierzy i około 51 tysiącom uciekinierów cywilnych, z których 21 tysięcy było Żydami. Liczbę zawróconych z granicy komisja Bergiera szacowała na około 20 tysięcy, raport Carla Ludwiga z 1957 roku – na około 10 tysięcy; późniejsze badania szczegółowe, oparte na dokumentach z kantonu Genewa, sugerują liczby niższe. Dla ponad stu zawróconych Żydów historycy zdołali udokumentować późniejszą deportację lub śmierć; rzeczywistej liczby ofiar nie da się ustalić.

W ostatnich miesiącach wojny do Szwajcarii trafiły grupy więźniów wydostanych z obozów w wyniku negocjacji z SS: w sierpniu i grudniu 1944 roku blisko 1700 węgierskich Żydów z tzw. pociągu Kasztnera, przetrzymywanych wcześniej w Bergen-Belsen, a w lutym 1945 roku – dzięki zabiegom byłego prezydenta Konfederacji Jean-Marie Musy’ego – około 1200 Żydów z Theresienstadt. Łącznie w ostatnich miesiącach wojny do Szwajcarii dotarło w ten sposób ponad 4 tysiące więźniów obozów.

Wojna u granic

W ostatnim roku wojny Szwajcaria coraz boleśniej odczuwała bliskość frontu. 1 kwietnia 1944 roku amerykańskie bombowce, które zgubiły się nad zachmurzonymi Niemcami, zbombardowały Szafuzę, zabijając około 40 osób. W lutym 1945 roku w czasie operacji Clarion bomby spadły między innymi na Stein am Rhein, a 4 marca amerykańskie samoloty omyłkowo zaatakowały Bazyleę i Zurych. Takie pomyłki zdarzały się wtedy także nad okupowanymi krajami, jak przy bombardowaniu Pragi 14 lutego. Waszyngton przepraszał i wypłacał odszkodowania, ale Szwajcarzy postrzegali naloty jako przejaw rosnącej niecierpliwości aliantów wobec ich neutralności.

Ta niecierpliwość miała podłoże gospodarcze. Według ustaleń komisji Bergiera przez szwajcarski system bankowy przechodziła większość zagranicznych transakcji złotem Reichsbanku, w dużej części zrabowanym bankom centralnym podbitych państw i ofiarom prześladowań; za szwajcarskie franki Niemcy kupowali surowce w innych krajach neutralnych. Pod naciskiem aliantów Szwajcaria w październiku 1944 roku wstrzymała eksport broni do Niemiec, 16 lutego 1945 roku zamroziła niemieckie aktywa, a 8 marca, po rozmowach z misją amerykańskiego ekonomisty Lauchlina Curriego, zgodziła się ograniczyć tranzyt przez Alpy i zakupy niemieckiego złota.

Szwajcaria była zarazem miejscem tajnych rozmów o końcu wojny. Od marca 1945 roku szef placówki amerykańskiego wywiadu w Bernie Allen Dulles negocjował z dowódcą SS i policji we Włoszech, generałem Karlem Wolffem, kapitulację wojsk niemieckich na Półwyspie Apenińskim (operacja „Sunrise”). Rozmowy, prowadzone za plecami Hitlera, wywołały ostre protesty Stalina, który podejrzewał zachodnich sojuszników o zawieranie odrębnego pokoju, i nie powstrzymały wiosennej ofensywy aliantów we Włoszech.

Front zbliża się do granicy

W kwietniu 1945 roku front nadciągał do Szwajcarii z dwóch stron. Po zdobyciu Frankfurtu nad Menem i przekroczeniu Renu armie amerykańskie parły w głąb południowych Niemiec, a francuska 1 Armia generała Jeana de Lattre de Tassigny wkraczała do Schwarzwaldu i kierowała się ku Jezioru Bodeńskiemu. We Włoszech 8 Armia brytyjska i 5 Armia amerykańska przełamywały niemiecką obronę na południe od Bolonii. W Szwajcarii obawiano się, że wycofujące się niemieckie oddziały – albo ścigające je wojska alianckie – wkroczą na jej terytorium, że w Alpach może powstać ostatni bastion nazistów, a do kraju napłyną dziesiątki tysięcy ludzi, wśród nich zbrodniarze i uzbrojeni żołnierze.

Armia wzmocniła oddziały na granicy, a Rada Związkowa ograniczyła ruch do jedenastu przejść. Na punktach w Kreuzlingen, St. Margrethen czy Chiasso urzędnicy decydowali, kogo przyjąć. Wpuszczano przede wszystkim robotników przymusowych, zbiegłych jeńców i więźniów obozów; niemieckich żołnierzy, którzy przekraczali granicę z bronią, rozbrajano i internowano. Alianci od 1944 roku domagali się od państw neutralnych, by nie dawały schronienia zbrodniarzom wojennym; władze szwajcarskie zawracały więc wielu działaczy nazistowskich i faszystowskich, choć niektórym udało się przedostać przez granicę.

Miejsce w wojnie

Zamknięcie granicy 19 kwietnia 1945 roku było ostatnim aktem szwajcarskiej polityki wobec uchodźców w czasie wojny – próbą zachowania kontroli nad własnym terytorium w chaosie upadającej Rzeszy, a zarazem przyznaniem, że kraj nie może już po prostu zamknąć się przed falą ludzi uciekających przed frontem. W ostatnich dniach kwietnia do szwajcarskiej granicy w rejonie Jeziora Bodeńskiego dotarły wojska francuskie, a na południu ku niej uciekali niemieccy żołnierze i włoscy faszyści, wśród nich Benito Mussolini, którego partyzanci schwytali, zanim zdążył do niej dotrzeć. 8 maja 1945 roku, w dniu kapitulacji Niemiec, Szwajcaria zerwała stosunki z Rzeszą i przejęła budynki jej przedstawicielstw.

Po wojnie neutralność, która ocaliła kraj przed zniszczeniem, stała się przedmiotem zarzutów. W 1946 roku w porozumieniu waszyngtońskim Szwajcaria zgodziła się zapłacić aliantom 250 milionów franków w zamian za zamknięcie sprawy niemieckiego złota. Rozliczenie z polityką wobec uchodźców przyszło znacznie później: w 1995 roku policjanta Paula Grüningera, który w 1938 roku wpuszczał uchodźców wbrew przepisom i został za to skazany, zrehabilitowano, a prezydent Konfederacji Kaspar Villiger oficjalnie przeprosił za decyzje sprzed pół wieku, w tym za literę „J” w paszportach. Raport komisji Bergiera z lat 1999–2002 uznał, że szwajcarskie władze, zamykając granicę w 1942 roku, wiedziały, na co skazują zawracanych, i przyczyniły się do śmierci części z nich.