Bitwa o Madagaskar

Bitwa o Madagaskar była najdłuższą i ostatnią wielką kampanią, w której Brytyjczycy walczyli z wojskami Francji Vichy. Zaczęła się 5 maja 1942 roku desantem na północnym krańcu wyspy, w operacji o kryptonimie „Ironclad” („Pancernik”), a skończyła pół roku później w górach południowego Madagaskaru, kiedy gubernator generalny Armand Annet, ścigany przez strzelców afrykańskich i południowoafrykańskie samochody pancerne, poprosił wreszcie o rozejm. Celem nie była sama wyspa, lecz to, co przy niej przepływało: szlak wokół Przylądka Dobrej Nadziei, którym szły posiłki do Egiptu, Iraku i Indii. W Londynie obawiano się, że po upadku Singapuru rząd marszałka Philippe’a Pétaina odda porty Madagaskaru Japończykom, tak jak w 1941 roku oddał im Indochiny. Obawy okazały się przesadzone, ale kampania zabezpieczyła zachodnią część Oceanu Indyjskiego na resztę wojny. Była też pierwszą dużą brytyjską operacją desantową od Gallipoli, w której razem działały flota, wojska lądowe i lotnictwo.

Nazwa i daty

W literaturze angielskiej mówi się o bitwie lub kampanii o Madagaskar (Battle of Madagascar, Madagascar campaign), we francuskiej najczęściej o operacji Ironclad albo o bitwie o Diego Suarez, choć tę ostatnią nazwę odnosi się zwykle tylko do walk z maja. Polska Wikipedia opisuje całość pod hasłem bitwa o Madagaskar. Kampania składała się z dwóch wyraźnie oddzielonych faz. Pierwszą była operacja „Ironclad”, czyli zdobycie bazy Diego Suarez (dziś Antsiranana) między 5 a 7 maja 1942 roku. Po czterech miesiącach przerwy, wypełnionych rozmowami z Annetem i drobnymi starciami, przyszła druga faza: operacja „Stream-Line-Jane” (pisana też „Streamline Jane”), która zaczęła się desantem w Majundze 10 września i przeszła w długi pościg na południe wyspy.

Za początek bitwy uznaje się 5 maja, dzień desantu, za koniec – 6 listopada 1942 roku, kiedy w miasteczku Ambalavao podpisano rozejm i ustały walki. Źródła podają tu różne daty: wysłannicy Anneta zgłosili się do Brytyjczyków 5 listopada i ta data często pojawia się jako dzień kapitulacji, a sam gubernator według części opracowań oddał się w ręce brytyjskie pod Ihosy dopiero 8 listopada, w dniu, w którym alianci lądowali w Afryce Północnej. Do bitwy zalicza się też atak japońskich miniaturowych okrętów podwodnych na zatokę Diego Suarez 30 maja i zajęcie wysp Majotta (2 lipca) i Komorów (wrzesień), które były częścią tej samej operacji.

Tło

Madagaskar, czwarta co do wielkości wyspa świata, był francuską kolonią od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Jego największym skarbem wojskowym była zatoka Diego Suarez na północnym krańcu wyspy: rozległy, osłonięty akwen z wąskim wejściem od wschodu, przełęczą Oronjia, i bazą morską w Antsirane na półwyspie między jej zatoczkami. Francuzi upatrzyli ją sobie już w latach osiemdziesiątych XIX wieku jako stację węglową w drodze do Indochin. W 1942 roku broniło jej kilka baterii nadbrzeżnych i linia umocnień lądowych od zachodu.

Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku administracja Madagaskaru opowiedziała się za rządem w Vichy, mimo apeli generała Charles’a de Gaulle’a. Od 1941 roku gubernatorem generalnym był Armand Annet, wcześniej gubernator Somali Francuskiego i Dahomeju. Miał pod rozkazami około 8 tysięcy żołnierzy (inne szacunki mówią o 9,5–11 tysiącach), w trzech czwartych strzelców malgaskich, a także żołnierzy senegalskich i Europejczyków. Na wyspie stacjonowało około 35 samolotów, głównie myśliwców Morane-Saulnier MS.406 i bombowców Potez 63, a w portach kilka okrętów: krążownik pomocniczy, awiza i pięć okrętów podwodnych.

Brytyjczycy zaczęli myśleć o wyspie jesienią 1941 roku. 27 listopada szefowie sztabów rozważali, czy Vichy nie odda Madagaskaru Japonii albo nie pozwoli jej założyć tam baz. 16 grudnia de Gaulle zaproponował Winstonowi Churchillowi wyprawę Wolnych Francuzów na wyspę. Premier odmówił: brakowało wojska i okrętów, a wspólna wyprawa z gaullistami kojarzyła mu się z klęską pod Dakarem we wrześniu 1940 roku. Plan nazwany „Bonus” odłożono.

Sytuację zmieniła japońska ofensywa. Po upadku Singapuru i Jawy japońskie okręty podwodne swobodnie operowały na Oceanie Indyjskim, a niemiecka marynarka namawiała sojusznika, by uderzył na szlaki jego zachodniej części. 27 marca 1942 roku w Berlinie szef sztabu Seekriegsleitung wiceadmirał Kurt Fricke wymieniał Cejlon, Seszele i Madagaskar jako cele ważniejsze od Australii; Japończycy obiecali wysłać na zachód kilka okrętów podwodnych i krążowników pomocniczych, ale swoich planów wobec Madagaskaru nie ujawnili. 12 marca Churchill zgodził się na operację, z wyraźnym zastrzeżeniem, że Wolni Francuzi nie wezmą w niej udziału. Kwietniowy rajd japońskich lotniskowców na Ocean Indyjski, który wypchnął Flotę Wschodnią admirała Jamesa Somerville’a do Kilindini koło Mombasy, rozwiał resztę wątpliwości.

14 marca utworzono zgrupowanie Force 121. Wojskami lądowymi dowodził generał major Robert Sturges z Royal Marines, który w maju 1940 roku kierował zajęciem Islandii, a siłami morskimi kontradmirał Edward Neville Syfret, dowódca Zespołu H z Gibraltaru. Trzon wojsk szturmowych tworzyły 29 Samodzielna Brygada Piechoty i 5 Komando, a za nimi szły 17 i 13 Brygada z 5 Dywizji Piechoty płynącej do Indii. Okręty zebrano z Zespołu H, Floty Macierzystej i Floty Wschodniej: pancernik „Ramillies”, lotniskowce „Illustrious” i „Indomitable”, dwa krążowniki, kilkanaście niszczycieli, korwety i trałowce, w sumie ponad 50 okrętów i statków, wśród nich polski transportowiec „Sobieski”. Wojska wyszły ze Szkocji 23 marca i zebrały się w Durbanie. Tam premier Związku Południowej Afryki Jan Smuts ostrzegł, że samo Diego Suarez nie zamknie wyspy, bo zostaną porty Majunga i Tamatave; szefowie sztabów przyznali mu rację, ale na więcej nie mieli wojska. 25 i 28 kwietnia z Durbanu wyszły dwa konwoje, wolny i szybki, które 3 maja połączyły się na morzu.

Przebieg

Operacja Ironclad: desant (5 maja)

W nocy z 4 na 5 maja zespół podszedł do zachodniego wybrzeża przylądka Amber, przez pola minowe i rafy, którymi Francuzi nie spodziewali się zobaczyć żadnej floty. Około półtorej godziny przed świtem pierwsze barki desantowe z 29 Brygadą i 5 Komando dobiły do brzegów zatok Courrier i Ambararata, na zachód od Diego Suarez, a więc od strony, z której obrona była najsłabsza. Komandosi zaskoczyli śpiące baterie nadbrzeżne i zajęli je prawie bez walki. Kolejne fale wysadziły 17 Brygadę, a później 13. Dla odwrócenia uwagi pozorowano lądowanie na wschodnim wybrzeżu.

O świcie nad bazą pojawiły się samoloty z lotniskowców. Bombowce torpedowe Fairey Swordfish i Albacore zatopiły w zatoce krążownik pomocniczy „Bougainville” i okręt podwodny „Bévéziers”, a awizo „D’Entrecasteaux”, którego celny ogień utrudniał natarcie, zostało ostrzelane i osiadło na mieliźnie. Inne samoloty zbombardowały lotnisko Arrachart, niszcząc lub uszkadzając na ziemi kilka myśliwców i bombowców, czyli około jednej czwartej lotnictwa Vichy na wyspie. Myśliwce Martlet z „Illustriousa” osłaniały plaże. Jeden Swordfish, który zrzucał ulotki wzywające do kapitulacji, został zestrzelony, a jego załoga trafiła do niewoli. Na minie wyleciała korweta „Auricula”, która następnego dnia zatonęła.

Wezwanie do kapitulacji, przekazane Francuzom rano, zostało odrzucone. Obroną Diego Suarez kierowali dowódca bazy komandor Paul Maerten i dowódca wojsk lądowych na wyspie, a z Vichy przyszedł rozkaz admirała François Darlana: bronić honoru flagi i „kazać Anglikom drogo zapłacić”. 17 Brygada, przedzierając się przez namorzyny i gęsty busz, zajęła miasto Diego Suarez na zachodnim brzegu zatoki. 29 Brygada z kilkoma czołgami Valentine i Tetrarch ruszyła na Antsirane i po ponad trzydziestu kilometrach marszu, łamiąc słaby opór bagnetem, stanęła przed głównymi umocnieniami. Były to rowy, dwa reduty i bunkry, flankowane z obu stron bagnami, zwane przez Brytyjczyków „linią Joffre’a”. Wywiad niemal nic o nich nie wiedział.

Szturm na Antsirane (6–7 maja)

Rankiem 6 maja czołowe natarcie na linię francuską załamało się. Brytyjczycy stracili kilka czołgów, a do wieczora z dwunastu, które przywieźli na wyspę, sprawnych zostały tylko dwa. Batalion South Lancashire obszedł pozycje bagnami i wyszedł na tyły obrony, zajmując radiostację i koszary i biorąc około 200 jeńców, ale po awarii radiostacji stracił łączność z brygadą i musiał się wycofać. Francuskie bombowce próbowały atakować plaże, myśliwce z lotniskowców zestrzeliły dwa z nich, a samoloty z „Illustriousa” zaatakowały okręt podwodny „Le Héros”, który zatonął rankiem 7 maja. Francuska obrona trzymała się mocniej, niż ktokolwiek w Londynie przypuszczał.

Impas przełamał jeden okręt. Wieczorem 6 maja stary niszczyciel „Anthony” przy wzburzonym morzu wpłynął z pełną prędkością przez wąskie wejście do zatoki, pod ogniem baterii, i przybił do nabrzeża w Antsirane. Wysadził 50 żołnierzy piechoty morskiej z „Ramillies”, po czym wyszedł z powrotem na morze. Garstka marynarzy, jak pisano w brytyjskiej relacji, wywołała w mieście zamieszanie „zupełnie nieproporcjonalne do swojej liczebności”: zajęła stanowisko dowodzenia artylerii, koszary i składnicę marynarki. W tym samym czasie 17 Brygada nocnym natarciem przełamała linię obrony i weszła do miasta. Antsirane skapitulowało w nocy z 6 na 7 maja, a komandor Maerten poddał się wraz z większością garnizonu.

7 maja trwały jeszcze walki o umocnienia na półwyspie Oronjia, które poddały się po południu, gdy zagroził im ogień „Ramillies”. Myśliwce Martlet zestrzeliły tego dnia trzy francuskie Morane; w jednym z nich zginął Jean Assollant, lotnik, który w 1929 roku jako jeden z pierwszych Francuzów przeleciał Atlantyk. 8 maja niszczyciele „Active” i „Panther” zatopiły okręt podwodny „Monge”, który próbował storpedować „Indomitable”. Baza była w rękach brytyjskich. Część wojsk Vichy wycofała się jednak na południe, a Annet, przebywający w stolicy, w Tananarive, ani myślał kapitulować.

Japońskie miniaturowe okręty podwodne (30 maja)

Obawy, które dały początek operacji, nie były zupełnie urojone. 29 maja przed Diego Suarez pojawiły się japońskie okręty podwodne I-10, I-16 i I-20; czwarty, I-18, uszkodzony przez sztormy, przybył za późno. Wodnosamolot rozpoznawczy z I-10 przeleciał nad zatoką i dostrzegł zakotwiczony „Ramillies”. Sam został zauważony, więc pancernik zmienił miejsce postoju, ale nie wyszedł z zatoki. Następnego dnia po południu I-16 i I-20 wypuściły dwa dwuosobowe miniaturowe okręty podwodne typu Kō-hyōteki. Jeden z nich wieczorem 30 maja wśliznął się do zatoki i mimo bomb głębinowych zrzucanych przez korwety wystrzelił obie torpedy. Pierwsza trafiła „Ramillies” w przednią część kadłuba i poważnie go uszkodziła, druga zatopiła tankowiec „British Loyalty” (później podniesiony z dna). Pancernik odprowadzono do Durbanu, a potem do Plymouth, i na prawie rok wypadł z wojny.

Załoga miniaturowego okrętu, porucznik Saburō Akieda i podoficer Masami Takemoto, osadziła go na brzegu i ruszyła pieszo w głąb przylądka Amber, ku miejscu, z którego miał ją zabrać okręt-matka. Zdradzili się, kupując żywność w wiosce, i 2 czerwca zginęli w potyczce z patrolem piechoty morskiej, w której poległ też jeden Brytyjczyk. Drugi miniaturowy okręt zaginął na morzu. Japońska wyprawa nie skończyła się na tym ataku: w czerwcu i lipcu te same okręty podwodne i krążowniki pomocnicze zatopiły w Kanale Mozambickim i u wybrzeży Afryki Wschodniej, według różnych zestawień, około dwudziestu statków handlowych. Dla Brytyjczyków był to dowód, że trzymanie samego Diego Suarez nie wystarczy.

Czteromiesięczny impas (maj – wrzesień)

Po zdobyciu bazy na wyspie zapanował dziwny stan zawieszenia. Brytyjczycy trzymali północny cypel z zatoką, Annet resztę wyspy z Tananarive, Majungą i Tamatave. Między liniami dochodziło do drobnych starć patroli, a lotnictwo z lotniskowców i z lądu uderzało na lotniska Vichy; 15 maja na lotnisku w Majundze zniszczono trzy bombowce. Obie strony prowadziły zarazem rozmowy za pośrednictwem wysłanników, przede wszystkim o tym, czy Annet zgodzi się na rodzaj porozumienia, które zostawiłoby mu administrację wyspy w zamian za gwarancję, że jej porty nie posłużą Japończykom. Annet grał na czas. Z Vichy, gdzie od kwietnia rządził Pierre Laval, dostawał rozkazy, by bronić wyspy tak długo, jak się da, wszelkimi środkami, a bez zgody rządu nie mógł niczego obiecać. W opisach historyków obie strony po prostu nawzajem się zwodziły.

Tymczasem zmieniał się skład brytyjskich sił. Pod koniec maja odpowiedzialność za Madagaskar przekazano Dowództwu Afryki Wschodniej, którym kierował generał porucznik William Platt, zwycięzca spod Keren. 13 Brygada odpłynęła do Indii jeszcze w maju, 17 Brygada w czerwcu. Na ich miejsce przybyły wojska afrykańskie i południowoafrykańskie: 8 czerwca 22 Wschodnioafrykańska Brygada z batalionami King’s African Rifles, 24 czerwca 7 Południowoafrykańska Brygada Zmotoryzowana, a w sierpniu 27 Brygada z Rodezji Północnej. 2 lipca niewielki oddział zajął bez strat wyspę Majotta, z jej ważną radiostacją, zaskakując śpiących obrońców.

Smuts nalegał, żeby zająć całą wyspę, i w lecie przekonał do tego Londyn. Zatopienia w Kanale Mozambickim, podejrzenie, że porty zachodniego wybrzeża mogą służyć Japończykom za punkty zaopatrzenia, i bezowocne rozmowy z Annetem przesądziły sprawę. 11 sierpnia Platt dostał zgodę na podbój reszty wyspy. Operacja miała się zakończyć przed porą deszczową, która od listopada zamieniała drogi Madagaskaru w błoto.

Stream-Line-Jane: Majunga, Tamatave i Tananarive (10–25 września)

Plan Platta składał się z trzech części. „Stream” oznaczał desant w Majundze (Mahajanga) na zachodnim wybrzeżu, „Line” marsz z Majungi do stolicy, „Jane” desant w Tamatave (Toamasina) na wybrzeżu wschodnim. Okręty dostarczył znów Syfret, teraz już wiceadmirał.

10 września przed świtem 29 Brygada wylądowała w Majundze, a na czele szli komandosi z 5 Komando. Pod ogniem karabinów maszynowych wdarli się na nabrzeże, zajęli pocztę, odcinając łączność ze stolicą, i rezydencję gubernatora prowincji, nad którą zawisła brytyjska flaga. Tego samego dnia mniejsze oddziały zajęły wyspę Nosy Be i wysadziły oddział pod Morondavą. Przez port w Majundze przeszła 22 Brygada Wschodnioafrykańska i z południowoafrykańskimi samochodami pancernymi na czele ruszyła drogą na Tananarive.

Marsz okazał się bardziej wyścigiem z przeszkodami niż bitwą. Francuzi rzadko stawiali opór dłużej niż kilka godzin, za to zatarasowali drogę setkami zapór z drzew i kamieni i wysadzali mosty. Na drugim moście na drodze do stolicy ładunki zawiodły: środkowe przęsło opadło tylko o niespełna metr i pojazdy wciąż mogły przejechać. Gdy Francuzi zorientowali się w pomyłce, wysłali bombowiec Potez, który mostu nie trafił. 17 września Annet podjął rozmowy o zawieszeniu broni, ale szybko zostały zerwane. 23 września wojska brytyjskie i afrykańskie weszły do Tananarive prawie bez walki. Annet wcześniej ewakuował się na południe, do Fianarantsoa.

18 września ruszyła „Jane”. Przy wysokiej fali barki z pierwszą falą zbliżały się do Tamatave, gdy baterie nadbrzeżne otworzyły do nich ogień. Krążownik „Birmingham” odpowiedział salwami i po kilku minutach na brzegu załopotała biała flaga. Bataliony South Lancashire i Royal Welch Fusiliers ruszyły z Tamatave w głąb wyspy i 25 września w rejonie Moramangi połączyły się z King’s African Rifles idącymi od stolicy. Tego samego dnia Brytyjczycy wylądowali na Komorach. 29 września dwie kompanie Pretoria Highlanders, przy wsparciu „Birminghama” i piechoty morskiej, zajęły bez walki port Tuléar (Toliara) na południowym zachodzie, na drugim końcu wyspy. Było to jedyne w tej wojnie lądowanie desantowe wojsk południowoafrykańskich. Brytyjczycy zajęli też port Fort Dauphin (Tôlanaro) na południowo-wschodnim cyplu.

Pościg za Annetem i rozejm (październik – listopad)

Choć dowództwo alianckie uznało pod koniec września kampanię za w zasadzie wygraną, Annet z kilkoma tysiącami żołnierzy wycofywał się dalej na południe, wzdłuż jedynej drogi przez wyżyny. Pozostało mu kilka samolotów; 8 października brytyjski nalot na lotnisko w Ihosy zniszczył cztery z nich, a ostatni sprawny myśliwiec Morane ostrzeliwał jeszcze wojska południowoafrykańskie do 21 października. Ścigały go dwie brygady afrykańskie, z południowoafrykańskimi samochodami pancernymi i artylerią.

Ostatnie poważne starcie rozegrało się 18 października w dolinie Andramanalina, w zakolu rzeki Mangarahara, gdzie wojska Vichy przygotowały zasadzkę. Bataliony King’s African Rifles rozdzieliły się na dwie kolumny, obeszły zakole i wyszły Francuzom na tyły. Zasadzka zamieniła się w okrążenie, a około 800 żołnierzy Vichy złożyło broń. Pod koniec października wojska afrykańskie i południowoafrykańskie weszły do Fianarantsoa, ostatniego dużego miasta w rękach Vichy, ale Annet znów zdążył się wycofać, tym razem w rejon Ihosy, około 160 kilometrów dalej na południe.

Dalej uciekać już nie mógł. 5 listopada jego wysłannicy zgłosili się do Brytyjczyków z prośbą o warunki. Następnego dnia, 6 listopada 1942 roku, w Ambalavao podpisano rozejm, a walki ustały. Według części źródeł sam Annet przybył do Brytyjczyków dwa dni później, 8 listopada, kiedy alianci lądowali już w Maroku i Algierii. Kampania, planowana na kilka tygodni, trwała dokładnie sześć miesięcy. Biograf de Gaulle’a Julian Jackson zauważył, że Francuzi bronili się na Madagaskarze w 1942 roku dłużej niż przed Niemcami we Francji w 1940 roku.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i od tego, czy liczy się same walki, czy także choroby. Według danych podawanych w literaturze brytyjskiej w trzech dniach operacji „Ironclad” zginęło 109 żołnierzy i marynarzy brytyjskich, a 283 zostało rannych; w kampanii wrześniowo-październikowej doszło do tego około 30 zabitych i 90 rannych. Francuskie zestawienia podają dla całej kampanii po stronie brytyjskiej około 107 zabitych i 280 rannych, a łącznie z chorymi i zmarłymi na choroby około 620 ludzi. Malaria i inne choroby tropikalne wyłączyły z walki wielokrotnie więcej żołnierzy niż kule, zwłaszcza w jednostkach afrykańskich maszerujących przez wyżyny. Royal Navy straciła korwetę „Auricula” i na prawie rok pancernik „Ramillies”, zatonął też tankowiec „British Loyalty”.

Straty Vichy szacuje się na około 150 zabitych i 500 rannych, a w samym maju według części źródeł na około 700 zabitych i rannych. Lotnictwo Vichy na wyspie zostało zniszczone niemal w całości, a marynarka straciła krążownik pomocniczy „Bougainville”, okręty podwodne „Bévéziers”, „Le Héros” i „Monge” oraz awizo „D’Entrecasteaux”. Francuskie źródła podają, że z około 1200 wziętych do niewoli Francuzów około 900 przeszło później do wojsk Wolnej Francji. Japończycy stracili dwa miniaturowe okręty podwodne i ich załogi.

Znaczenie

Kampania zamknęła sprawę, która wiosną 1942 roku spędzała sen z powiek brytyjskim sztabowcom. Z powojennych badań nie wynika, by japońska marynarka planowała zająć Madagaskar, ale po maju 1942 roku nie mogłaby tego zrobić, nawet gdyby chciała. Diego Suarez stało się bazą okrętów eskortowych i samolotów patrolowych, a porty wyspy zabezpieczyły szlak wokół Afryki, którym przez cały 1942 rok szły posiłki dla 8 Armii w Egipcie, dla Indii i dla korytarza perskiego, przez który płynęła pomoc dla ZSRR. Niemieckie i japońskie okręty podwodne pojawiały się w Kanale Mozambickim jeszcze przez długi czas, lecz już bez oparcia na lądzie.

Dla Brytyjczyków była to także szkoła wojny desantowej. „Ironclad” był pierwszym od Gallipoli dużym lądowaniem na bronionym wybrzeżu i pierwszą operacją tej wojny, w której flota, wojska lądowe i lotnictwo pokładowe działały pod wspólnym planem. Doświadczenia z Courrier Bay, z barkami, łącznością i współpracą z lotnictwem, wykorzystano w listopadzie 1942 roku, przy znacznie większym desancie w Afryce Północnej, w operacji Torch. Historyk Robert Paxton widział w Madagaskarze próbę, na której alianci sprawdzali, jak Vichy zareaguje na inwazję jego imperium.

Politycznie kampania zostawiła ślady po obu stronach francuskiego sporu. Rząd w Vichy wykorzystał ją w propagandzie jako kolejny dowód brytyjskiej zachłanności, po Mers-el-Kébir, Dakarze i Syrii. De Gaulle, którego celowo nie uprzedzono, dowiedział się o desancie 5 maja od dziennikarza i uznał go za zamach na francuską suwerenność. Demonstracyjnie zabiegał o poparcie Moskwy, a jego stosunki z Londynem na kilka miesięcy bardzo się popsuły. Brytyjczycy, którzy po zajęciu wyspy rządzili nią przez swoją administrację wojskową, ostatecznie ustąpili. W grudniu 1942 roku porozumiano się co do przekazania wyspy, a de Gaulle mianował wysokim komisarzem generała Paula Legentilhomme’a, który objął rządy na początku 1943 roku. W tym samym czasie do Wolnej Francji przyłączyły się Reunion (koniec listopada 1942) i Somali Francuskie (grudzień 1942), tak że całe francuskie imperium nad Oceanem Indyjskim znalazło się po stronie aliantów.

Annet trafił do niewoli, a po wojnie, w 1947 roku, został we Francji skazany na degradację narodową (indignité nationale). Dla samych Malgaszy wojna była przede wszystkim pokazem słabości kolonialnej Francji, pobitej na ich oczach przez obcą armię złożoną w dużej części z Afrykanów. Część historyków uważa, że przyczyniło się to do wybuchu wielkiego powstania malgaskiego w 1947 roku, krwawo stłumionego przez Francuzów, i do drogi, która w 1960 roku doprowadziła wyspę do niepodległości. W historii samej wojny bitwa o Madagaskar zamknęła okres zbrojnych starć Brytyjczyków z Vichy: dwa dni po rozejmie w Ambalavao zaczęła się operacja Torch, a po niej Niemcy zajęli południową Francję i państwo marszałka Pétaina straciło resztki samodzielności.