Charles de Gaulle

Charles de Gaulle był przed wojną mało znanym pułkownikiem, który w książkach i memoriałach przekonywał, że następną wojnę rozstrzygną zawodowe dywizje pancerne, a nie armia masowa ukryta za linią Maginota. W maju 1940 roku dowodził jedną z dywizji, które miały powstrzymać niemieckie czołgi, a w czerwcu, jako najmłodszy generał armii francuskiej i członek rządu Paula Reynauda, odrzucił rozejm i wezwał z Londynu rodaków do dalszej walki. Z garstki ochotników zbudował Wolną Francję, a następnie, skłócony kolejno z Brytyjczykami, Amerykanami i francuskimi rywalami, doprowadził do tego, że Francja wyszła z wojny jako jedno ze zwycięskich mocarstw. Po wojnie dwukrotnie stał na czele państwa i stworzył ustrój V Republiki, który przetrwał do dziś.

Rodzina i szkoła oficerska

Charles André Joseph Marie de Gaulle urodził się 22 listopada 1890 roku w Lille, w domu dziadków ze strony matki, choć rodzina mieszkała w Paryżu. Był trzecim z pięciorga dzieci Henriego de Gaulle’a, nauczyciela w szkołach jezuickich, i Jeanne z domu Maillot. Wychowywał się w katolickim, monarchistycznym z sentymentu i żarliwie patriotycznym domu.

W 1909 roku zdał egzamin do szkoły oficerskiej Saint-Cyr. Zgodnie z ówczesnymi przepisami najpierw odsłużył rok jako szeregowiec w 33 pułku piechoty w Arras, a w latach 1910–1912 uczył się w szkole. W 1912 roku wrócił do tego samego pułku jako podporucznik. Jego dowódcą był wtedy płk Philippe Pétain, człowiek, który w następnych dekadach miał być jego protektorem, a w końcu największym przeciwnikiem.

Pierwsza wojna światowa i niewola

W pierwszej walce, 15 sierpnia 1914 roku pod Dinant w Belgii, de Gaulle został ranny w nogę. W 1915 roku, już jako kapitan, został ranny po raz drugi w Szampanii. 2 marca 1916 roku jego kompania broniła wsi Douaumont pod Verdun. Otoczony, ranny bagnetem w udo, dostał się do niewoli. We Francji uznano go za poległego i wyróżniono pośmiertną, jak sądzono, pochwałą w rozkazie armii.

W niewoli spędził 32 miesiące. Pięć razy próbował uciekać i za karę trafił do fortu w Ingolstadt, obozu dla krnąbrnych oficerów. Siedział tam między innymi z rosyjskim podporucznikiem Michaiłem Tuchaczewskim. Wrócił po rozejmie z poczuciem, że ominęła go wojna.

W Polsce

Wiosną 1919 roku de Gaulle zgłosił się do służby przy Armii Polskiej i w kwietniu wyjechał do Polski z francuską misją wojskową gen. Paula Henrysa. Był wykładowcą w szkole oficerskiej w Rembertowie, uczył polskich oficerów taktyki i doszedł do funkcji kierownika kursu dla wyższych oficerów. Latem 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, służył w sztabie frontu, którym dowodził gen. Edward Rydz-Śmigły, i poznał wojnę ruchomą, w której decydowały szybkie uderzenia kawalerii i manewr, a nie okopy. Za udział w walkach otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. W styczniu 1921 roku wrócił do Francji, choć proponowano mu pozostanie w Polsce. Ponownie odwiedził ją w 1967 roku jako prezydent.

6 kwietnia 1921 roku ożenił się z Yvonne Vendroux, córką przemysłowca z Calais. Mieli troje dzieci: Philippe’a (1921), późniejszego admirała, Élisabeth (1924) i Anne (1928), urodzoną z zespołem Downa, która zmarła w 1948 roku.

Oficer i pisarz

W latach 20. de Gaulle wykładał historię wojskowości w Saint-Cyr i ukończył Wyższą Szkołę Wojenną, gdzie dostał słabe oceny za niezależność sądów i nieposłuszeństwo wobec doktryny. Pomógł mu Pétain, wówczas wiceprzewodniczący Najwyższej Rady Wojennej, który w 1925 roku wziął go do swojego sztabu, kazał mu pisać książkę o dziejach żołnierza francuskiego, a w 1927 roku polecił wygłosić w Szkole Wojennej cykl wykładów o dowodzeniu. W tym samym roku de Gaulle został majorem i objął batalion strzelców w okupowanym Trewirze. W latach 1929–1931 służył w sztabie wojsk francuskich w Lewancie, w Bejrucie, a od końca 1931 roku w Sekretariacie Generalnym Obrony Narodowej w Paryżu, gdzie poznał od środka mechanizmy państwa.

Pisał dużo. Po „Niezgodzie u nieprzyjaciela” (1924) i „Ostrzu miecza” (1932), portrecie przywódcy, który nie boi się samotności, najgłośniejsza była wydana w 1934 roku „Ku armii zawodowej”. De Gaulle proponował w niej utworzenie korpusu sześciu dywizji pancernych obsadzonych przez stu tysięcy żołnierzy zawodowych, zdolnego do szybkiego uderzenia w każdym kierunku. Pomysł był sprzeczny z doktryną obronną armii, a na lewicy Léon Blum widział w zawodowej armii zagrożenie dla republiki. W dowództwie książkę zbyto, a w Niemczech czytano ją z zainteresowaniem.

W grudniu 1934 roku de Gaulle poznał Paula Reynauda, jedynego liczącego się polityka, który przyjął jego idee i w 1935 roku zgłosił w Izbie projekt korpusu zmotoryzowanego. Projekt przepadł. Po remilitaryzacji Nadrenii w 1936 roku i układzie monachijskim w 1938 roku de Gaulle utwierdził się w przekonaniu, że Francja z armią zdolną tylko do obrony nie pomoże sojusznikom na wschodzie. W 1938 roku wydał pod własnym nazwiskiem „Francję i jej armię”, książkę przygotowywaną dawniej dla Pétaina, co doprowadziło do zerwania z marszałkiem. W 1937 roku objął dowództwo 507 pułku czołgów w Metzu, a 25 grudnia tego roku awansował na pułkownika.

Wrzesień 1939 – maj 1940

Po wybuchu wojny de Gaulle dowodził czołgami 5 Armii w Alzacji. Z bezczynności dziwnej wojny i z klęski Polski wyciągnął wnioski, które 26 stycznia 1940 roku zawarł w memoriale „Nadejście siły mechanicznej”. Rozesłał go do kilkudziesięciu polityków i generałów. Ostrzegał, że armia, która nie skupi czołgów i samolotów w samodzielnych wielkich jednostkach, zostanie rozbita tak jak polska. W marcu 1940 roku napisał dla Reynauda deklarację nowego rządu, ale wobec sprzeciwu Édouarda Daladiera nie dostał stanowiska w Paryżu.

W kwietniu wyznaczono go na dowódcę 4 Dywizji Pancernej, którą dopiero formowano. Dowództwo objął 11 maja, dzień po niemieckim ataku, a jego oddziały ściągały z różnych stron kraju. 16 maja, gdy w Paryżu Churchill usłyszał od Gamelina, że nie ma odwodu, de Gaulle oglądał na drogach pod Laonem uciekinierów i żołnierzy rozbrojonych przez Niemców. Napisał później, że tego dnia postanowił o wszystkim, co zrobił potem. 17 maja poprowadził kontratak na Montcornet, na tyły korpusu Heinza Guderiana, a 19 maja na Crécy-sur-Serre. Jego czołgi, bez łączności radiowej, bez osłony lotnictwa i z niewielką piechotą, zadały Niemcom straty, ale musiały się wycofać. Pod koniec maja, w dniach 28–30, dywizja atakowała niemiecki przyczółek pod Abbeville nad Sommą. Przyczółek zmniejszono, ale go nie zlikwidowano.

Pod koniec maja de Gaulle został mianowany generałem brygady z czasowym stopniem, ze starszeństwem od 1 czerwca 1940 roku. Był najmłodszym generałem armii francuskiej. 5 czerwca Reynaud, który przejął tekę obrony narodowej, mianował go podsekretarzem stanu w ministerstwie wojny. De Gaulle miał koordynować współpracę z Wielką Brytanią i przygotować przerzucenie wojska do Afryki Północnej. 9 czerwca po raz pierwszy rozmawiał w Londynie z Winstonem Churchillem. Uczestniczył w naradach w Briare i Tours, gdzie gen. Maxime Weygand i marszałek Pétain przekonywali, że wojna jest przegrana.

Apel z 18 czerwca

16 czerwca de Gaulle był w Londynie i przekazał telefonicznie Reynaudowi brytyjską propozycję unii francusko-brytyjskiej, wspólnego rządu i wspólnego obywatelstwa. Kiedy wrócił wieczorem do Bordeaux, Reynaud już ustąpił, a Pétain tworzył rząd, który miał prosić o rozejm. Rano 17 czerwca de Gaulle odleciał do Londynu samolotem brytyjskiego generała Edwarda Spearsa, z pieniędzmi z funduszu, które przekazał mu Reynaud.

18 czerwca wieczorem wygłosił w radiu BBC apel do Francuzów. Mówił, że Francja przegrała bitwę, ale nie przegrała wojny, bo ma imperium, sojusznika, który panuje na morzu, i dostęp do przemysłu Stanów Zjednoczonych. Wzywał oficerów, żołnierzy, inżynierów i robotników przemysłu zbrojeniowego, którzy byli lub mogli się znaleźć w Wielkiej Brytanii, by się z nim skontaktowali. „Cokolwiek się stanie, płomień francuskiego oporu nie może zgasnąć i nie zgaśnie” – zakończył. Gabinet brytyjski zgodził się na wystąpienie dopiero po długiej dyskusji i zażądał złagodzenia pierwszych zdań, by nie zrażać nowego rządu francuskiego. Apelu słuchało niewielu, ale z czasem stał się mitem założycielskim Wolnej Francji.

Rząd Pétaina odwołał jego awans i wezwał go do powrotu. 28 czerwca rząd brytyjski uznał go za przywódcę wszystkich Wolnych Francuzów. Sąd wojskowy skazał go zaocznie 4 lipca na cztery lata więzienia, a 2 sierpnia sąd w Clermont-Ferrand na karę śmierci za zdradę. Brytyjski atak na francuską flotę w Mers-el-Kébir 3 lipca (operacja Catapult) odstraszył od de Gaulle’a wielu rodaków, ale generał publicznie uznał go za bolesną konieczność.

Wolna Francja

7 sierpnia 1940 roku de Gaulle podpisał z Churchillem porozumienie, w którym Wielka Brytania uznała jego siły, zobowiązała się je finansować i obiecała odbudowę niepodległości i wielkości Francji. Pod koniec sierpnia do Wolnej Francji przyłączył się Czad gubernatora Félixa Éboué, a wkrótce cała Francuska Afryka Równikowa. Próba zajęcia Dakaru we wrześniu 1940 roku zakończyła się kompromitacją. 27 października w Brazzaville de Gaulle utworzył Radę Obrony Imperium i ogłosił, że reżim Vichy jest nielegalny. Symbolem ruchu stał się krzyż lotaryński.

Stosunki z sojusznikami były burzliwe. De Gaulle uważał, że jako jedyny reprezentuje Francję, i bronił jej interesów z uporem, który Churchill uważał za niewdzięczność. W czerwcu i lipcu 1941 roku Wolni Francuzi walczyli razem z Brytyjczykami przeciw wojskom Vichy w Syrii i Libanie, a spór o władzę w Lewancie omal nie doprowadził do zerwania. We wrześniu 1941 roku de Gaulle utworzył Francuski Komitet Narodowy, zalążek rządu. W grudniu 1941 roku jego okręty zajęły wbrew Amerykanom wysepki Saint-Pierre i Miquelon, co prezydent Franklin Delano Roosevelt i sekretarz stanu Cordell Hull uznali za afront. Roosevelt do końca wojny podejrzewał de Gaulle’a o ambicje dyktatorskie.

Od 1942 roku generał zabiegał o poparcie ruchu oporu w kraju. Jego wysłannik Jean Moulin, zrzucony we Francji z początkiem 1942 roku, zjednoczył główne organizacje podziemne, które w maju 1943 roku uznały de Gaulle’a za przywódcę. O lądowaniu aliantów w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku (operacja Torch) de Gaulle’a nie uprzedzono, a Amerykanie postawili tam najpierw na admirała François Darlana, a po jego zabójstwie na gen. Henriego Girauda. Na konferencji w Casablance w styczniu 1943 roku Roosevelt i Churchill skłonili obu generałów do uścisku dłoni. W czerwcu 1943 roku w Algierze powstał Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego z dwoma przewodniczącymi, ale w ciągu kilku miesięcy de Gaulle odsunął Girauda od władzy politycznej.

Wyzwolenie

3 czerwca 1944 roku Komitet przekształcił się w Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej. 14 czerwca, osiem dni po lądowaniu w Normandii, de Gaulle zszedł na ląd i w Bayeux przemawiał do tłumu, który go po raz pierwszy zobaczył. Natychmiast wyznaczał własnych prefektów, co uprzedziło amerykańskie plany zarządu wojskowego. 25 sierpnia, w dniu kapitulacji niemieckiego garnizonu przed dywizją gen. Philippe’a Leclerca, przyjechał do Paryża. W ratuszu mówił o Paryżu „znieważonym, złamanym, umęczonym, ale wyzwolonym”, który wyzwolił się sam, z pomocą całej Francji.

Jako szef rządu włączył do gabinetu wszystkie ugrupowania ruchu oporu, z komunistami włącznie, i rozbroił ich milicje. W grudniu 1944 roku pojechał do Moskwy i 10 grudnia podpisał z Józefem Stalinem układ o sojuszu. Stalin naciskał, by uznał komunistyczny Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. De Gaulle odmówił formalnego uznania i zgodził się tylko na wymianę nieoficjalnych przedstawicieli. Na konferencję jałtańską go nie zaproszono, ale Francja dostała strefę okupacyjną w Niemczech, miejsce w Sojuszniczej Radzie Kontroli i stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Francuscy przedstawiciele podpisali w maju 1945 roku akt kapitulacji Niemiec jako świadkowie zwycięzców.

Rozliczenie z kolaboracją było krwawe. Przed wyzwoleniem i tuż po nim ruch oporu zabił bez sądu, według najczęściej przyjmowanych szacunków, około dziesięciu tysięcy ludzi, a sądy wydały tysiące wyroków. Pétain został skazany na śmierć w sierpniu 1945 roku, ale de Gaulle zamienił mu karę na dożywocie. Pierre Laval został rozstrzelany. 20 stycznia 1946 roku de Gaulle, niechętny konstytucji, która dawała pełnię władzy partiom w parlamencie, nagle podał się do dymisji.

Pustynia i powrót

W czerwcu 1946 roku w przemówieniu w Bayeux przedstawił projekt silnej władzy wykonawczej z prezydentem ponad partiami, który odrzucono. W kwietniu 1947 roku założył Zgromadzenie Narodu Francuskiego (RPF), ruch, który początkowo zdobywał wielkie poparcie, ale nie zdołał przejąć władzy. W 1953 roku de Gaulle się z niego wycofał i zamieszkał w swoim domu w Colombey-les-Deux-Églises. Pisał „Pamiętniki wojenne”, których pierwszy tom ukazał się w 1954 roku.

Do władzy przywróciła go wojna algierska. Po rewolcie francuskich osadników i wojska w Algierze 13 maja 1958 roku IV Republika stanęła na krawędzi wojny domowej. 1 czerwca Zgromadzenie Narodowe powierzyło de Gaulle’owi rząd i pełnomocnictwa. Konstytucję V Republiki, ze wzmocnioną władzą prezydenta, przyjęto w referendum 28 września 1958 roku, a 21 grudnia de Gaulle został wybrany na prezydenta. Wbrew tym, którzy go przywołali, doprowadził do niepodległości Algierii, przypieczętowanej układami w Évian w marcu 1962 roku. Przeżył pucz generałów w 1961 roku i zamach w Petit-Clamart w 1962 roku. W tym samym roku przeprowadził w referendum wybór prezydenta w głosowaniu powszechnym. W 1965 roku pokonał w drugiej turze François Mitterranda.

Jako prezydent prowadził politykę niezależności. Wyposażył Francję w broń atomową, w 1963 roku podpisał z Konradem Adenauerem traktat o przyjaźni francusko-niemieckiej, dwukrotnie zablokował wejście Wielkiej Brytanii do Wspólnoty Europejskiej, w 1964 roku uznał komunistyczne Chiny, a w 1966 roku wyprowadził Francję ze struktur wojskowych NATO. We wrześniu 1967 roku odwiedził Polskę i w Zabrzu nazwał je „najbardziej śląskim ze śląskich, czyli najbardziej polskim ze wszystkich polskich miast”, co odczytano jako poparcie dla granicy na Odrze i Nysie. Wstrząs maja 1968 roku przetrwał dzięki wyborom, które jego obóz wygrał. Gdy 27 kwietnia 1969 roku Francuzi odrzucili w referendum jego projekt reformy senatu i regionów, następnego dnia ustąpił. Zmarł 9 listopada 1970 roku w Colombey, dwa tygodnie przed osiemdziesiątymi urodzinami. Pochowano go skromnie obok córki Anne.

Znaczenie

Dla historii drugiej wojny światowej de Gaulle jest przede wszystkim człowiekiem z 18 czerwca 1940 roku: oficerem bez wojska i polityków za plecami, który uznał, że klęska armii nie oznacza końca wojny, i podważył prawo rządu Pétaina do mówienia w imieniu Francji. Bez jego uporu Francja w 1945 roku byłaby raczej krajem wyzwolonym niż sojusznikiem zwycięzców. Przed wojną należał do niewielu, którzy rozumieli, czym będzie wojna pancerna, choć sam nie docenił roli lotnictwa, a jego dywizja w maju 1940 roku nie zdołała zmienić losów bitwy.

Przeciwnicy zarzucali mu autorytaryzm, pogardę dla partii i parlamentu, kult własnej osoby i wielkomocarstwowe złudzenia. Mimo to we Francji uchodzi za najważniejszego męża stanu XX wieku, a ustrój, który stworzył, obowiązuje do dziś. Dla Polaków był też oficerem, który w 1920 roku walczył u boku polskiego wojska, a jako prezydent, już w 1959 roku, jako jeden z pierwszych przywódców zachodnich publicznie uznał polską granicę na Odrze i Nysie.