James Somerville

Sir James Fownes Somerville był jednym z najbardziej doświadczonych admirałów brytyjskich drugiej wojny światowej i zarazem człowiekiem, któremu przypadło jej najbardziej niewdzięczne zadanie. Specjalista od łączności radiowej, przed wojną wysłany na emeryturę z powodu rzekomej gruźlicy, wrócił do służby w 1939 roku i latem 1940 roku objął dowództwo nowego zespołu Force H w Gibraltarze. 3 lipca 1940 roku na rozkaz Winstona Churchilla jego okręty otworzyły ogień do floty francuskiej w Mers-el-Kébir, zabijając blisko 1300 marynarzy niedawnego sojusznika. Później dowodził w zachodniej części Morza Śródziemnego, osłaniał konwoje na Maltę, brał udział w pościgu za „Bismarckiem”, a w latach 1942–1944 kierował Flotą Wschodnią na Oceanie Indyjskim. Wojnę zakończył jako szef brytyjskiej misji morskiej w Waszyngtonie i admirał floty.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Urodził się 17 lipca 1882 roku w Weybridge w hrabstwie Surrey jako drugi syn Arthura Fownesa Somerville’a, prawnika, późniejszego sędziego w Wells, i Ellen z domu Sharland, pochodzącej z Tasmanii. Rodzina miała siedzibę w Dinder House w hrabstwie Somerset. Przez babkę ze strony ojca Somerville wywodził się z rodu Hoodów, który dał Royal Navy kilku admirałów, a jego nazwisko nosił później krążownik liniowy, na którym w 1940 roku podniósł flagę.

W styczniu 1897 roku jako kadet wstąpił na okręt szkolny „Britannia” w Dartmouth. Pływał jako midszypmen na krążownikach na wodach kanału La Manche i Pacyfiku, w 1904 roku został porucznikiem marynarki, a w 1907 roku trafił do szkoły torpedowej HMS „Vernon” w Portsmouth. Tam zajął się nową techniką, która miała ukształtować jego karierę: telegrafią bez drutu. Należał do pierwszych oficerów Royal Navy, którzy rozumieli możliwości radia, i w następnych latach stał się jednym z czołowych specjalistów od łączności w marynarce.

W pierwszej wojnie światowej służył jako oficer radiowy, najpierw w Grand Fleet, potem jako oficer łączności Floty Śródziemnomorskiej. Na pancerniku „Queen Elizabeth”, krążowniku liniowym „Inflexible” i krążowniku „Chatham” uczestniczył we wsparciu morskim walk o Gallipoli. Pod koniec 1915 roku awansował do stopnia komandora porucznika, a w 1916 roku otrzymał Order Wybitnej Służby (DSO). W 1913 roku ożenił się z Mary Main; mieli córkę i syna.

Między wojnami

Po wojnie Somerville był zastępcą dowódcy pancerników Floty Śródziemnomorskiej, a 31 grudnia 1921 roku awansował na komandora. Pracował w Admiralicji jako zastępca, a od 1925 roku szef wydziału łączności, był kapitanem flagowym admirała Johna Kelly’ego na pancernikach „Warspite” i „Barham”, wykładał w Imperial Defence College i dowodził krążownikiem ciężkim „Norfolk”. W 1932 roku jako komodor objął koszary marynarki w Portsmouth, w 1933 roku został kontradmirałem, a w 1934 roku szefem wydziału spraw personalnych Admiralicji. Zajmował się wtedy warunkami życia marynarzy, które po buncie załóg Floty Macierzystej w Invergordon w 1931 roku stały się dla Admiralicji sprawą pierwszorzędną.

W 1936 roku objął dowództwo niszczycieli Floty Śródziemnomorskiej. Podczas wojny domowej w Hiszpanii jego okręty ewakuowały uchodźców i obywateli brytyjskich, a on sam dowodził międzynarodowym zespołem w rejonie Majorki, gdy republikanie grozili ostrzałem Palmy. We wrześniu 1937 roku został wiceadmirałem, a w 1938 roku naczelnym dowódcą na stacji Indii Wschodnich, z flagą na „Norfolku”. Na początku 1939 roku lekarze rozpoznali u niego gruźlicę. Diagnoza okazała się błędna, ale Somerville musiał zejść na ląd i przejść w stan spoczynku. W czerwcu 1939 roku otrzymał tytuł szlachecki jako kawaler komandor Orderu Łaźni.

Powrót do służby i Dunkierka

Po wybuchu wojny Admiralicja przywróciła go do służby w szczególnym trybie. Zajmował się rozwojem radaru okrętowego, w którym jego wiedza o łączności była bezcenna. W maju 1940 roku, gdy niemieckie wojska odcięły Brytyjski Korpus Ekspedycyjny pod Dunkierką, pojechał do Dover jako pomocnik admirała Bertrama Ramsaya. Według biografów przy operacji Dynamo zastępował Ramsaya w kierowaniu ewakuacją, gdy ten odpoczywał, i sam przeprawiał się na francuski brzeg, by ocenić sytuację. Sprawność, jaką się wykazał, przesądziła o jego powrocie do pełnej służby.

Mers-el-Kébir

Po rozejmie francusko-niemieckim Admiralicja utworzyła w Gibraltarze nowy zespół, Force H, który miał zastąpić flotę francuską w zachodniej części Morza Śródziemnego. Pod koniec czerwca 1940 roku Somerville został jego dowódcą i 30 czerwca podniósł flagę na krążowniku liniowym „Hood”. Pierwszym zadaniem było jednak nie uderzenie na Włochów, lecz operacja Catapult: zmuszenie francuskiej eskadry admirała Marcela Gensoula w Mers-el-Kébir pod Oranem do przyłączenia się do Brytyjczyków, odpłynięcia poza zasięg Niemców albo samozatopienia, a w razie odmowy jej zniszczenie.

Somerville, podobnie jak większość jego oficerów i admirał Andrew Cunningham w Aleksandrii, uważał użycie siły wobec niedawnych sojuszników za błąd i proponował dalsze rokowania. Churchill napisał do niego, że powierzono mu „jedno z najbardziej przykrych i trudnych zadań, przed jakimi kiedykolwiek stanął brytyjski admirał”. 3 lipca jego wysłannik, komandor Cedric Holland, przez cały dzień negocjował z Francuzami, a Somerville kilka razy przesuwał termin ultimatum. Gdy Londyn, zaniepokojony przechwyconą depeszą o francuskich posiłkach, nakazał skończyć sprawę, Force H otworzyła ogień. Pancernik „Bretagne” wyleciał w powietrze, „Dunkerque” i „Provence” osiadły na mieliźnie, ale „Strasbourg” zdołał się wymknąć i Somerville przerwał pościg wieczorem. 6 lipca samoloty z „Ark Royal” jeszcze raz zaatakowały „Dunkerque’a”.

Admirał wykonał rozkaz, ale go nie pochwalał. W listach do żony nazwał operację „największym politycznym błędem naszych czasów” i pisał, że wszyscy czują się „głęboko zawstydzeni”. Przyznawał też, że nie był tak bezwzględny, jak mógłby być. Część polityków w Londynie miała mu za złe, że pozwolił uciec „Strasbourgowi”.

Force H

Kilka dni później Force H wyszła w morze, by w czasie bitwy koło przylądka Stilo odciągnąć uwagę Włochów nalotem na Sardynię. Od sierpnia 1940 roku flagowym okrętem Somerville’a był krążownik liniowy „Renown”, a jego zespół, z lotniskowcem „Ark Royal”, stał się jednym z najbardziej zapracowanych w Royal Navy. Przeprowadzał konwoje i przerzucał samoloty dla oblężonej Malty, atakował włoskie lotniska i porty, a we wrześniu 1940 roku część jego okrętów wzięła udział w nieudanej wyprawie brytyjsko-gaullistowskiej na Dakar.

27 listopada 1940 roku, osłaniając konwój, Somerville starł się z flotą włoską w bitwie koło przylądka Spartivento. Włosi się wycofali, a admirał, który nie chciał zostawiać konwoju bez osłony, nie ścigał ich daleko. Churchill był wściekły i jeszcze przed powrotem okrętów do portu wysłał do Gibraltaru admirała floty lorda Corka, by zbadał sprawę. Komisja uznała, że Somerville postąpił słusznie. 9 lutego 1941 roku jego okręty ostrzelały Genuę, co było jednym z najśmielszych przedsięwzięć Force H.

W maju 1941 roku Force H wezwano na Atlantyk do pościgu za niemieckim pancernikiem „Bismarck”, który zatopił „Hooda”. Wieczorem 26 maja samoloty torpedowe Swordfish z „Ark Royal” trafiły „Bismarcka” w rufę i zablokowały jego stery, co pozwoliło pancernikom Floty Macierzystej dopaść go i zatopić następnego dnia. Latem i jesienią 1941 roku Somerville przeprowadzał kolejne wielkie konwoje na Maltę. W listopadzie 1941 roku niemiecki okręt podwodny U-81 zatopił „Ark Royal”, przy czym zginął tylko jeden marynarz. Za służbę w Force H Somerville otrzymał w październiku 1941 roku Order Imperium Brytyjskiego w stopniu kawalera komandora.

Flota Wschodnia

Po zatopieniu przez Japończyków pancerników „Prince of Wales” i „Repulse” w grudniu 1941 roku i po upadku Singapuru Somerville został w marcu 1942 roku dowódcą odtworzonej Floty Wschodniej na Oceanie Indyjskim, a 6 kwietnia awansował na admirała. Jego flota była liczna, ale w dużej części złożona ze starych, powolnych pancerników. Na początku kwietnia 1942 roku japoński zespół lotniskowców wiceadmirała Chūichiego Nagumo wtargnął na Ocean Indyjski (rajd na Ocean Indyjski). Japońskie samoloty zbombardowały Kolombo i Trikunamalaję, zatopiły krążowniki „Dorsetshire” i „Cornwall”, lotniskowiec „Hermes” i wiele statków. Somerville, uprzedzony przez wywiad, szukał nocnego starcia, ale ostatecznie wycofał główne siły i przeniósł bazę floty do Kilindini koło Mombasy w Kenii. Zachował w ten sposób swoje lotniskowce i pancerniki, choć jego ostrożność krytykował amerykański admirał Ernest King.

Przez większą część lat 1942–1943 Flota Wschodnia, osłabiana odejściem okrętów na Morze Śródziemne, osłaniała konwoje i szlaki do Indii i na Bliski Wschód. Dopiero w 1944 roku, z posiłkami i amerykańskim lotniskowcem „Saratoga”, przeszła do działań zaczepnych. Samoloty Somerville’a zaatakowały w kwietniu 1944 roku Sabang na Sumatrze, a w maju Surabaję na Jawie w Holenderskich Indiach Wschodnich. W jego flocie pływał wtedy francuski pancernik „Richelieu”, ten sam, który w lipcu 1940 roku Brytyjczycy storpedowali w Dakarze. W sierpniu 1944 roku Somerville przekazał dowództwo admirałowi Bruce’owi Fraserowi.

Waszyngton i ostatnie lata

Od października 1944 roku kierował brytyjską misją morską w Waszyngtonie. Okazał się zręcznym dyplomatą i zdołał zjednać sobie nawet Kinga, znanego z nieufności wobec Brytyjczyków, co ułatwiało współpracę obu flot w ostatnim roku wojny z Japonią. 8 maja 1945 roku, w dniu zwycięstwa w Europie, otrzymał stopień admirała floty. Odznaczono go także Krzyżem Wielkim Orderu Łaźni i Orderu Imperium Brytyjskiego, holenderskim Orderem Oranje-Nassau i amerykańską Legią Zasługi.

Po wojnie wrócił do rodzinnego Somerset, gdzie w 1946 roku został lordem namiestnikiem hrabstwa. Zmarł na zawał serca 19 marca 1949 roku w Dinder House w Dinder i został pochowany na przykościelnym cmentarzu we wsi.

Znaczenie

Somerville należał do pokolenia oficerów, którzy wprowadzili Royal Navy w epokę radia i radaru, a w wojnie dowodził na trzech oceanach. Pamięć o nim zdominowała jednak jedna popołudniowa godzina pod Oranem. Dla Francuzów jego nazwisko na długo pozostało synonimem brytyjskiej bezwzględności, choć sam admirał był przeciwnikiem operacji i przeprowadził ją bez zapału, jakiego oczekiwał od niego Churchill. Mers-el-Kébir pokazało, że w lipcu 1940 roku osamotniona Wielka Brytania była gotowa uderzyć nawet w dawnego sojusznika, by nie dopuścić do zmiany równowagi sił na morzu. Późniejsza służba Somerville’a, od konwojów maltańskich i pościgu za „Bismarckiem” po utrzymanie Floty Wschodniej w najgorszym okresie wojny z Japonią, sprawiła, że brytyjscy historycy zaliczają go do najzdolniejszych dowódców morskich tej wojny.