Philippe Pétain

Philippe Pétain przeżył dwie kariery, które we Francji do dziś trudno ze sobą pogodzić. W pierwszej wojnie światowej był obrońcą Verdun i dowódcą, który w 1917 roku uratował armię francuską przed rozpadem, a w 1918 roku dostał buławę marszałka. Przez całe dwudziestolecie międzywojenne był najbardziej szanowanym żołnierzem kraju, autorytetem dla weteranów i patronem doktryny obronnej, z którą Francja weszła w 1939 rok. W maju 1940 roku premier Paul Reynaud sprowadził go do rządu, by jego sława podniosła ducha narodu. Miesiąc później 84-letni marszałek poprosił Niemców o rozejm, a w lipcu stanął na czele autorytarnego państwa z siedzibą w Vichy, które z własnej woli podjęło kolaborację z III Rzeszą i współuczestniczyło w deportacjach Żydów. W 1945 roku skazano go na śmierć za zdradę, a karę zamieniono na dożywocie.

Oficer bez przyszłości

Henri Philippe Benoni Omer Pétain urodził się 24 kwietnia 1856 roku w Cauchy-à-la-Tour w departamencie Pas-de-Calais, w rodzinie chłopskiej. Matka zmarła, gdy był małym dzieckiem, i wychowywali go krewni. Uczył się w szkołach katolickich, a w 1876 roku wstąpił do szkoły wojskowej Saint-Cyr. Przez wiele lat służył w batalionach strzelców pieszych, potem na przemian w sztabach i w pułkach. W koloniach nie walczył i awansował wolno.

Jako instruktor w szkole strzelania w Châlons, a potem wykładowca taktyki piechoty w Wyższej Szkole Wojennej, sprzeciwiał się panującej przed 1914 rokiem doktrynie natarcia za wszelką cenę. Powtarzał, że „ogień zabija”, a piechota nie przejdzie przez ogień karabinów maszynowych i dział, dopóki artyleria nie zniszczy celu. Nie zjednało mu to przełożonych. W 1911 roku objął 33 Pułk Piechoty w Arras, w którym w 1912 roku zaczął służbę młody podporucznik Charles de Gaulle. Latem 1914 roku 58-letni pułkownik dowodził brygadą i przygotowywał się do emerytury.

Verdun i bunty 1917 roku

Wojna zmieniła wszystko. Brygada Pétaina walczyła w sierpniu 1914 roku w Belgii i w czasie odwrotu, a naczelny wódz Joseph Joffre, który bezwzględnie usuwał nieudolnych generałów, szukał nowych. Na przełomie sierpnia i września Pétain dostał dywizję, z którą walczył nad Marną, w październiku korpus w Artois, a w czerwcu 1915 roku 2 Armię. Ofensywy z 1915 roku przekonały go, że przełamanie frontu jednym uderzeniem jest złudzeniem, a natarcie trzeba starannie przygotować i przerwać, gdy przestaje przynosić wyniki.

21 lutego 1916 roku Niemcy uderzyli pod Verdun. W nocy z 25 na 26 lutego dowództwo obrony objął Pétain. Podzielił front na sektory, kazał ponownie obsadzić forty, skupił artylerię na obu brzegach Mozy i zorganizował nieprzerwany ruch ciężarówek po jedynej drodze łączącej Verdun z tyłami, nazwanej później Świętą Drogą. Wprowadził też rotację dywizji: zmieniał je po krótkim okresie walki, zamiast trzymać w ogniu do wykrwawienia. Przez Verdun przeszła w ten sposób większość armii francuskiej, a żołnierze zapamiętali Pétaina jako dowódcę, który nie posyła ich na śmierć bez potrzeby. Jego rozkaz dzienny z 10 kwietnia kończył się słowami: „Odwagi, dostaniemy ich!”. W maju 1916 roku objął Grupę Armii Centrum, a bitwą kierowali odtąd bezpośrednio generałowie Robert Nivelle i Charles Mangin.

Gdy w kwietniu 1917 roku ofensywa Nivelle’a nad Aisne skończyła się ogromnymi stratami bez przełamania, pod koniec kwietnia Pétain został szefem sztabu generalnego, a 15 maja naczelnym wodzem armii francuskiej. W kilkudziesięciu dywizjach wybuchły wtedy bunty: żołnierze zgadzali się bronić okopów, ale odmawiali udziału w kolejnych bezsensownych natarciach. Pétain poprawił urlopy, wyżywienie i kwatery, jeździł po dywizjach i obiecał natarcia tylko o ograniczonych celach, przygotowane przez artylerię. Zarazem nie cofnął się przed surowością. Według badań francuskiego historyka Guya Pedronciniego sądy wojenne skazały ponad 3400 żołnierzy, w tym 554 na śmierć, a wykonano około 50 wyroków. Do sierpnia armia się uspokoiła. Pétain czekał, jak mówiono, „na czołgi i na Amerykanów”, a jesienią przeprowadził pod Verdun i pod La Malmaison dwa udane natarcia, które przywróciły armii wiarę w siebie.

W marcu 1918 roku, w czasie wielkiej niemieckiej ofensywy w Pikardii, Pétain myślał przede wszystkim o osłonie Paryża i premier Georges Clemenceau uznał jego pesymizm za niebezpieczny. Naczelne dowództwo sojuszników objął Ferdinand Foch, a Pétain wykonywał odtąd jego dyrektywy. Latem jego metoda obrony w głąb pomogła rozbić ostatnią niemiecką ofensywę w Szampanii. 21 listopada 1918 roku został marszałkiem Francji, a 8 grudnia w Metzu buławę wręczył mu prezydent Raymond Poincaré.

Marszałek dwudziestolecia

Od 1920 do 1931 roku Pétain był wiceprzewodniczącym Najwyższej Rady Wojennej, czyli wyznaczonym wodzem naczelnym na wypadek wojny, a od 1922 roku także generalnym inspektorem armii. Po śmierci Focha w 1929 roku nie miał we Francji wojskowego rywala. W 1920 roku, w wieku 64 lat, ożenił się z Eugénie Hardon. W latach 1925–1926 dowodził wojskami francuskimi w wojnie o Rif w Maroku, gdzie we współpracy z Hiszpanami pokonał powstanie Abd al-Karima. Zajął przy tym miejsce marszałka Lyauteya, który wkrótce podał się do dymisji. W 1929 roku wybrano go do Akademii Francuskiej na miejsce Focha. W jego sztabie pracował w tych latach de Gaulle, któremu marszałek zlecił napisanie książki o dziejach żołnierza francuskiego. Gdy w 1938 roku de Gaulle wydał ją pod własnym nazwiskiem, doszło między nimi do zerwania.

Pétain ponosi część odpowiedzialności za kształt armii, z którą Francja weszła w drugą wojnę światową. Był zwolennikiem przygotowanego zawczasu pola bitwy i ciągłego frontu obronnego, którego wyrazem stała się linia Maginota. Czołgi widział przede wszystkim jako wsparcie piechoty, a Ardeny uważał za teren, przez który wielkie siły nieprzyjaciela nie przejdą szybko. W 1931 roku przekazał najwyższe stanowisko w armii gen. Maxime’owi Weygandowi i został inspektorem obrony powietrznej kraju.

Po krwawych zamieszkach w Paryżu z 6 lutego 1934 roku wszedł do rządu jedności narodowej Gastona Doumergue’a jako minister wojny. Sprawował ten urząd do listopada 1934 roku, w czasie gdy ministrem spraw zagranicznych był Louis Barthou, a wydatki wojskowe ograniczano w imię oszczędności. Prawicowa prasa coraz częściej widziała w nim męża opatrznościowego, a w 1935 roku ukazała się broszura pod tytułem „To Pétaina nam trzeba”. Sam marszałek do polityki partyjnej się nie mieszał, ale nie krył niechęci do parlamentaryzmu i do lewicy.

W marcu 1939 roku, po zwycięstwie Franco w hiszpańskiej wojnie domowej, Pétain został ambasadorem przy rządzie generała Francisco Franco. Miał zapewnić neutralność Hiszpanii w zbliżającej się wojnie i nadzorował wykonanie porozumienia Bérard–Jordana, na mocy którego Francja oddawała Hiszpanii republikańskie złoto i mienie. We wrześniu 1939 roku odmówił wejścia do rządu Édouarda Daladiera.

Maj i czerwiec 1940

10 maja 1940 roku Niemcy rozpoczęli ofensywę na Zachodzie, a 13 maja przełamali front pod Sedanem. Premier Paul Reynaud, który od marca kierował rządem, szukał nazwisk, które uspokoją kraj. 18 maja, po wcześniejszej odmowie, Pétain wszedł do rządu jako wicepremier, a następnego dnia naczelne dowództwo objął Weygand. Reynaud widział w starym marszałku symbol i nie przypuszczał, że ten odegra samodzielną rolę.

Pétain szybko uznał, że wojna jest przegrana. 26 maja w nocie dla premiera przypisał klęskę nie błędom dowództwa, lecz „zamiłowaniu do spokojnego życia” i porzuceniu wysiłku przez cały naród. W rozmowach z ambasadorem amerykańskim Williamem Bullittem oskarżał Wielką Brytanię, że nie dała Francji dość pomocy. Sprzeciwiał się wyjazdowi rządu z Paryża i pomysłowi przeniesienia walki do Afryki Północnej, zapowiadając, że nie opuści Francji. Od 12 czerwca razem z Weygandem otwarcie domagał się rozejmu, a 13 czerwca odczytał na posiedzeniu rządu memoriał, w którym pisał, że odrodzenie Francji będzie owocem cierpienia na miejscu, a nie ucieczki. Wbrew zobowiązaniu z 28 marca, że żadne z państw sojuszniczych nie zawrze odrębnego rozejmu, uważał, że interes Francji jest ważniejszy od interesu Anglii.

Wieczorem 16 czerwca w Bordeaux Reynaud ustąpił, a prezydent Albert Lebrun powierzył misję utworzenia rządu Pétainowi. W nocy rząd poprosił Niemców, za pośrednictwem Hiszpanii, o warunki zawieszenia broni. 17 czerwca marszałek ogłosił przez radio: „Z ciężkim sercem mówię wam dzisiaj, że trzeba przerwać walkę”. Słowa te padły, zanim rozpoczęły się jakiekolwiek rokowania, i wielu żołnierzy uznało je za rozkaz złożenia broni. 22 czerwca delegacja gen. Charles’a Huntzigera podpisała rozejm w Compiègne: Niemcy zajęli północ i zachodnie wybrzeże Francji, armia została rozbrojona i zdemobilizowana, a ponad półtora miliona jeńców zostało w niewoli. De Gaulle, który 17 czerwca odleciał do Londynu, wezwał następnego dnia Francuzów do dalszej walki, a sąd wojskowy rządu Pétaina skazał go zaocznie na śmierć.

Państwo Francuskie

10 lipca 1940 roku w Vichy zgromadzenie obu izb parlamentu, stosunkiem 569 głosów do 80 przy 20 wstrzymujących się, powierzyło rządowi „pod zwierzchnictwem i z podpisem marszałka Pétaina” pełnię władzy i misję uchwalenia nowej konstytucji. Następnego dnia Pétain ogłosił się szefem Państwa Francuskiego. Skupił w swoich rękach władzę wykonawczą i ustawodawczą, rozwiązał parlament na czas nieokreślony i rządził dekretami. Hasło republiki „Wolność, Równość, Braterstwo” zastąpiło „Praca, Rodzina, Ojczyzna”. Tak zwana rewolucja narodowa miała odrodzić Francję przez powrót do ziemi, Kościoła, hierarchii i dyscypliny, a winą za klęskę obarczano republikę, Front Ludowy, masonów, komunistów i Żydów.

Rząd Vichy nie czekał na żądania okupanta. 3 października 1940 roku Pétain i jego ministrowie przyjęli pierwszy statut Żydów, który wykluczał ich z administracji, wojska, szkolnictwa, prasy i wielu zawodów, a 4 października ustawę pozwalającą internować w obozach Żydów cudzoziemców. Według projektu ustawy odnalezionego w 2010 roku Pétain własnoręcznie zaostrzył jej tekst, choć część historyków podaje w wątpliwość, czy poprawki są jego. 24 października 1940 roku spotkał się z Adolfem Hitlerem w Montoire-sur-le-Loir, a 30 października oznajmił przez radio: „Wkraczam dziś na drogę kolaboracji”. Historycy, przede wszystkim Amerykanin Robert Paxton, wykazali, że Vichy samo zabiegało o współpracę z Niemcami w nadziei na lepsze miejsce w Europie pod ich panowaniem, a Niemcy często traktowali te zabiegi z rezerwą.

13 grudnia 1940 roku Pétain usunął z rządu Pierre’a Lavala, nie z powodu jego polityki, lecz dlatego, że uznał go za zbyt samodzielnego. Rząd prowadzili potem Pierre-Étienne Flandin i admirał François Darlan. W kwietniu 1942 roku, pod naciskiem Niemców, Laval wrócił jako szef rządu. 16 i 17 lipca 1942 roku francuska policja zatrzymała w Paryżu w obławie Vel d’Hiv około 13 tysięcy Żydów, w tym ponad cztery tysiące dzieci. Z Francji wywieziono do obozów zagłady około 76 tysięcy Żydów, z których przeżyło zaledwie około 2500. Pétain okrywał tę politykę swoim autorytetem. W kraju jego kult podtrzymywała propaganda i legion weteranów, a wielu Francuzów długo widziało w nim tarczę, która chroni ich przed gorszym losem.

Po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku (operacja Torch) Niemcy zajęli całą Francję (operacja Anton), a flota francuska zatopiła się w Tulonie. Pétain nie wyjechał do Algieru, choć namawiano go do tego, i stał się jeszcze bardziej zależny od okupanta. W 1943 roku powstała Milicja Francuska, która razem z Niemcami ścigała ruch oporu. 20 sierpnia 1944 roku, gdy alianci zbliżali się do Paryża, Niemcy wywieźli marszałka z Vichy wbrew jego woli, najpierw do Belfortu, a potem do zamku w Sigmaringen, gdzie odmówił sprawowania jakichkolwiek funkcji.

Proces i więzienie

W kwietniu 1945 roku Pétain uzyskał zgodę Niemców na wyjazd do Szwajcarii i stamtąd poprosił o powrót do Francji. 26 kwietnia w Vallorbe oddał się w ręce władz francuskich. Proces przed Wysokim Trybunałem Sprawiedliwości trwał od 23 lipca do 15 sierpnia 1945 roku. Marszałek oświadczył pierwszego dnia, że odpowiada tylko przed narodem francuskim, i odmówił odpowiedzi na pytania. Obrona przekonywała, że był tarczą, która osłaniała Francuzów, podczas gdy de Gaulle był mieczem. Trybunał uznał go za winnego zdrady i porozumiewania się z wrogiem, skazał na śmierć, degradację narodową i konfiskatę majątku, ale wyraził życzenie, by wyroku nie wykonywano. 17 sierpnia de Gaulle, szef Rządu Tymczasowego, zamienił karę na dożywotnie więzienie.

Pétain trafił najpierw do fortu Portalet w Pirenejach, a w listopadzie 1945 roku do fortu na wyspie Île d’Yeu u wybrzeży Wandei. Zmarł 23 lipca 1951 roku w Port-Joinville, dokąd przeniesiono go kilka tygodni wcześniej, w wieku 95 lat. Pochowano go na tamtejszym cmentarzu, a nie, jak chciał, wśród poległych pod Verdun.

Ocena

Historycy pierwszej wojny światowej uznają Pétaina za jednego z najwybitniejszych dowódców francuskich: rozumiał znaczenie artylerii, zaopatrzenia, obrony w głąb i morale żołnierzy lepiej niż większość generałów swojego pokolenia. Ta sama ostrożność i ten sam pesymizm, które w 1916 i 1917 roku ratowały życie żołnierzy, w 1918 roku niepokoiły Clemenceau, a w 1940 roku kazały mu uznać klęskę za ostateczną, zanim przegrała ją Wielka Brytania. W dwudziestoleciu współtworzył doktrynę obronną, która w maju 1940 roku okazała się bezradna wobec niemieckich dywizji pancernych idących przez Ardeny.

Dla dziejów drugiej wojny światowej Pétain jest przede wszystkim człowiekiem rozejmu i kolaboracji. Jego autorytet sprawił, że w lipcu 1940 roku parlament bez oporu oddał mu władzę, a miliony Francuzów przez lata wierzyły, że marszałek ich chroni. Legenda „tarczy i miecza” i „dwóch Vichy”, dobrego Pétaina i złego Lavala, przetrwała długo po wojnie. Dopiero badania z lat 70. pokazały, że kolaboracja była polityką, którą Vichy samo wybrało, a w 1995 roku prezydent Jacques Chirac uznał odpowiedzialność państwa francuskiego za deportacje Żydów. De Gaulle, jego dawny podwładny i największy przeciwnik, pisał, że starość jest katastrofą, i streścił życie marszałka słowami, że było kolejno banalne, chwalebne, potem godne pożałowania, ale nigdy przeciętne.