Pierre Laval

Pierre Laval przeszedł drogę od socjalistycznego adwokata strajkujących robotników do szefa rządu, który w okupowanej Francji wydawał Niemcom Żydów. W latach trzydziestych był jednym z najważniejszych polityków III Republiki, dwukrotnie premierem i ministrem spraw zagranicznych w przełomowym roku 1935. Chciał zatrzymać Hitlera przymierzem z Mussolinim, a dla tego przymierza był gotów poświęcić Etiopię i Ligę Narodów. Plan Hoare’a-Lavala, który w grudniu 1935 roku miał oddać Włochom większą część Etiopii, stał się symbolem cynizmu mocarstw i zakończył jego karierę w III Republice. Wrócił do władzy po klęsce 1940 roku, przekonany, że Niemcy wygrają wojnę, a Francja powinna znaleźć sobie miejsce w niemieckiej Europie. W październiku 1945 roku został rozstrzelany jako zdrajca.

Adwokat robotników

Urodził się 28 czerwca 1883 roku w Châteldon, wiosce w Owernii niedaleko Vichy, jako syn właściciela kawiarni, który był też rzeźnikiem, listonoszem i właścicielem winnicy. Uczył się w Paryżu i Lyonie, utrzymując się z pracy wychowawcy w szkołach, a w 1903 roku wstąpił do ruchu socjalistycznego. Z obowiązkowej służby wojskowej został zwolniony z powodu żylaków. Studiował najpierw nauki przyrodnicze, potem prawo, i około 1909 roku otworzył w Paryżu praktykę adwokacką. Zasłynął jako obrońca związkowców, strajkujących i anarchistów, „adwokat biednych”, blisko związany z syndykalistami z CGT. W 1909 roku ożenił się z Jeanne Claussat, córką socjalistycznego lekarza i polityka. Ich jedyna córka Josée była przez całe życie najbliższą mu osobą.

W wyborach w kwietniu 1914 roku został posłem Francuskiej Sekcji Międzynarodówki Robotniczej z okręgu na przedmieściach Paryża i był wtedy najmłodszym członkiem Izby Deputowanych. Podczas I wojny światowej pozostał pacyfistą. Policja wpisała go na listę osób uznanych za groźne dla mobilizacji, a w 1917 roku, po buntach w armii francuskiej, bronił w Izbie zbuntowanych żołnierzy i domagał się zgody na wyjazd socjalistów na konferencję pokojową do Sztokholmu. W 1919 roku przegrał wybory. Rozłam socjalistów na kongresie w Tours w 1920 roku zakończył jego związki z partią. Nie przystąpił ani do komunistów, ani do SFIO i odtąd był politykiem niezależnym.

Kariera w III Republice

W 1923 roku został merem robotniczego Aubervilliers pod Paryżem i pozostał nim aż do 1944 roku. W 1924 roku znów wszedł do Izby Deputowanych. Od tej kampanii zaczął nosić biały krawat, który stał się jego znakiem rozpoznawczym. W 1927 roku został senatorem, co uwolniło go od walki o głosy w wyborach powszechnych. W kwietniu 1925 roku po raz pierwszy wszedł do rządu jako minister robót publicznych w gabinecie Paula Painlevégo, a w kolejnych rządach Aristide’a Brianda był podsekretarzem stanu i ministrem sprawiedliwości. W tych latach przesunął się na prawo i zbił znaczny majątek, między innymi na prowincjonalnych gazetach i drukarniach, co później wielokrotnie mu wypominano. Jako minister pracy w rządzie André Tardieu przeprowadził w 1930 roku przez parlament ustawę o ubezpieczeniach społecznych, obejmującą miliony pracowników, a jego zręczność w łagodzeniu strajków doceniał nawet przeciwnik, socjalista Léon Blum.

27 stycznia 1931 roku Laval utworzył swój pierwszy rząd. Ministrem spraw zagranicznych pozostał Briand. Francja, która dzięki wcześniejszej dewaluacji franka i ogromnym rezerwom złota długo opierała się wielkiemu kryzysowi, rozpoczętemu krachem na Wall Street, była wtedy finansową potęgą Europy, a Laval chciał to wykorzystać politycznie. Zablokował plan unii celnej Niemiec i Austrii, opóźnił przyjęcie moratorium Hoovera na spłatę reparacji i długów wojennych, we wrześniu 1931 roku pojechał z Briandem do Berlina na rozmowy z kanclerzem Heinrichem Brüningiem, a w październiku do Waszyngtonu, gdzie rozmawiał z prezydentem Herbertem Hooverem. Amerykański tygodnik „Time” ogłosił go Człowiekiem Roku 1931. W lutym 1932 roku jego rząd upadł w Senacie.

Minister spraw zagranicznych 1934–1936

Po kryzysie 6 lutego 1934 roku Laval został ministrem kolonii w rządzie Gastona Doumergue’a. Gdy 9 października 1934 roku minister spraw zagranicznych Louis Barthou zginął w zamachu w Marsylii, Laval zajął jego miejsce i zachował je w kolejnych rządach do stycznia 1936 roku. Barthou chciał otoczyć Niemcy siecią sojuszy z ZSRR, Małą Ententą i Włochami. Laval przejął te cele, ale nie metody. Uważał, że wojna jest dla Francji nie do pomyślenia, wierzył w porozumienie, także z Niemcami, i był przekonany, że najważniejszym partnerem przeciw Hitlerowi są faszystowskie Włochy. Nie uważał za stosowne obciążać Rzymu odpowiedzialnością za zamach w Marsylii, choć zamachowcy i ich przywódcy znajdowali schronienie we Włoszech.

W styczniu 1935 roku pojechał do Rzymu, gdzie odwiedził też papieża Piusa XI. 7 stycznia podpisał z Benitem Mussolinim układy, w których Francja odstąpiła Włochom pas pustyni na pograniczu Libii i Czadu, skrawek Somali Francuskiego i pakiet akcji kolei z Dżibuti do Addis Abeby, a oba państwa zobowiązały się do konsultacji w razie zagrożenia niepodległości Austrii. W rozmowie w cztery oczy, z której nie sporządzono protokołu, Laval zapewnił Mussoliniego o wolnej ręce w Etiopii. Sam twierdził później, że chodziło mu o swobodę gospodarczą, ale Mussolini zrozumiał to jako zgodę na podbój i powoływał się na to przez cały kryzys. Sztaby obu państw zaczęły rozmowy o współpracy wojskowej przeciw Niemcom. Kilka dni później Laval przyjął bez sprzeciwu wynik plebiscytu w Saarze, który oddał ten kraj Niemcom. W kwietniu 1935 roku na konferencji w Stresie Francja, Wielka Brytania i Włochy potępiły przywrócenie w Niemczech powszechnej służby wojskowej.

2 maja 1935 roku Laval podpisał w Paryżu francusko-radziecki układ o wzajemnej pomocy, ale bez konwencji wojskowej, która nadałaby mu realną treść. Kilka dni później pojechał do Moskwy, gdzie rozmawiał z Józefem Stalinem, Wiaczesławem Mołotowem i Maksimem Litwinowem. We wspólnym komunikacie Stalin zadeklarował zrozumienie dla francuskiej polityki obrony narodowej, co zmusiło francuskich komunistów do porzucenia antymilitaryzmu. W drodze powrotnej Laval zatrzymał się w Krakowie na pogrzebie Józefa Piłsudskiego, gdzie rozmawiał z Józefem Beckiem i z Hermannem Göringiem, reprezentującym Hitlera.

Premier w czasie wojny etiopskiej

7 czerwca 1935 roku Laval został po raz drugi premierem, zachowując resort spraw zagranicznych. Kryzys finansowy i ucieczkę kapitału próbował zatrzymać polityką deflacji: na mocy pełnomocnictw wydał setki dekretów z mocą ustawy, które obniżyły między innymi płace urzędników i emerytury. Pogłębiło to recesję i przysporzyło mu wrogów na lewicy, która jednoczyła się w Froncie Ludowym.

Gdy 3 października 1935 roku Włochy zaatakowały Etiopię, Laval znalazł się w potrzasku. Wielka Brytania, w której rząd Stanleya Baldwina szedł do wyborów pod hasłem wierności Lidze Narodów, domagała się sankcji, a Francja potrzebowała zarówno Londynu, jak i Rzymu. Laval poparł uznanie Włoch za agresora i ograniczone sankcje, które weszły w życie 18 listopada, ale robił wszystko, by nie objęły ropy naftowej, a prośbą o odroczenie kilkakrotnie odsuwał decyzję o embargu naftowym. 7 i 8 grudnia 1935 roku uzgodnił w Paryżu z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Samuelem Hoare’em plan, który oddawał Włochom znaczną część Tigraju, Danakil i Ogaden, a na południu kraju strefę wyłącznej włoskiej ekspansji gospodarczej i osadniczej. Etiopia miała w zamian dostać wąski korytarz do morza. Plan przeciekł do prasy po kilku dniach. W Wielkiej Brytanii wywołał burzę, która zmiotła Hoare’a, we Francji podczas debaty 27 i 28 grudnia Léon Blum zarzucił Lavalowi, że chciał „dać i zachować” i wszystko zniżył do poziomu „swoich drobnych metod”. Rząd utrzymał się wtedy niewielką większością głosów, ale 22 stycznia 1936 roku, gdy radykałowie wycofali z niego ministrów, Laval podał się do dymisji. Nigdy więcej nie objął urzędu w III Republice. Mussolini zakończył wojnę zajęciem Addis Abeby w maju 1936 roku, cesarz Hajle Syllasje I poszedł na wygnanie, a Włochy, zamiast stanąć przy Francji, zbliżyły się do Niemiec. Laval do końca życia twierdził, że to nie jego plan, lecz sankcje wepchnęły Mussoliniego w ramiona Hitlera.

Na marginesie i powrót w 1940 roku

Przez następne cztery lata Laval pozostawał senatorem i merem Aubervilliers, a jego gazety zwalczały Front Ludowy. Sympatyzował z generałem Franco w Hiszpanii, wciąż opowiadał się za porozumieniem z Włochami i coraz głośniej krytykował parlamentaryzm. We wrześniu 1939 roku głosował za kredytami wojennymi, ale przekonywał, że trzeba szukać pokoju przez mediację Mussoliniego.

Klęska Francji w 1940 roku dała mu szansę. W czerwcu wszedł do rządu marszałka Philippe’a Pétaina, a w lipcu w Vichy przeprowadził przez zgromadzenie parlamentarzystów ustawę z 10 lipca 1940 roku, która przekazała Pétainowi pełnię władzy i pogrzebała III Republikę. Został wicepremierem i wyznaczonym następcą marszałka, a od października także ministrem spraw zagranicznych. Uważał, że Niemcy wygrają wojnę, a Francja powinna zawczasu ułożyć się ze zwycięzcą. 22 października 1940 roku spotkał się z Adolfem Hitlerem w Montoire-sur-le-Loir, a dwa dni później zorganizował tam spotkanie Hitlera z Pétainem, po którym marszałek ogłosił politykę kolaboracji. Bez wiedzy części rządu przekazał Niemcom powierzone Francji belgijskie rezerwy złota i francuskie udziały w kopalniach miedzi w Borze w Jugosławii. Jego samodzielność, arogancja i nieufność otoczenia Pétaina sprawiły, że 13 grudnia 1940 roku marszałek nagle go zdymisjonował i kazał aresztować. Uwolnił go niemiecki ambasador Otto Abetz, który zabrał go do Paryża. 27 sierpnia 1941 roku Laval został lekko ranny w zamachu, który podczas przeglądu ochotników francuskich na front wschodni w Wersalu przeprowadził młody Paul Collette.

Szef rządu Vichy

18 kwietnia 1942 roku, pod naciskiem Niemców, Pétain powołał go na nowo utworzone stanowisko szefa rządu. Laval objął zarazem resorty spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych i informacji. 22 czerwca 1942 roku powiedział w przemówieniu radiowym zdanie, które przeszło do historii: „Pragnę zwycięstwa Niemiec, ponieważ bez niego bolszewizm zapanuje jutro wszędzie”. Na żądanie Niemiec, którym brakowało rąk do pracy, wprowadził tak zwaną zmianę, w której za trzech robotników wyjeżdżających do Rzeszy miano zwalniać jednego jeńca, a w lutym 1943 roku przymusową służbę pracy, która wysłała do Niemiec setki tysięcy młodych Francuzów i pchnęła wielu z nich do ruchu oporu. Formalnie był też przewodniczącym utworzonej w 1943 roku Milicji Francuskiej, która walczyła z ruchem oporu u boku Niemców.

Najcięższą winą Lavala był jego udział w Zagładzie. Gdy latem 1942 roku Niemcy zażądali aresztowania i wydania dziesiątek tysięcy Żydów, Laval i szef policji René Bousquet zgodzili się, by łapanki przeprowadziła francuska policja. W zamian chcieli, by w pierwszej kolejności objęły one Żydów cudzoziemców i bezpaństwowców, a nie obywateli francuskich. 16 i 17 lipca 1942 roku policja zatrzymała w Paryżu ponad 13 tysięcy osób w obławie Vel d’Hiv, a w sierpniu wydała Niemcom tysiące Żydów zatrzymanych w nieokupowanej strefie południowej. Niemcy nie domagali się początkowo dzieci poniżej szesnastu lat. To Laval zaproponował, by deportować je razem z rodzicami, a gdy protestancki duchowny Marc Boegner prosił go o ich oszczędzenie, miał odpowiedzieć, że żadne z nich nie może zostać we Francji. Od jesieni 1942 roku, wobec protestów Kościołów i opinii publicznej, Laval był ostrożniejszy, a w sierpniu 1943 roku odmówił masowego odebrania obywatelstwa naturalizowanym Żydom, czego chcieli Niemcy. Z Francji deportowano jednak łącznie około 76 tysięcy Żydów, z których przeżyło zaledwie kilka procent. Część historyków zwraca uwagę, że większość Żydów francuskich przeżyła wojnę, ale nie zmienia to oceny, że rząd Lavala świadomie wydawał Niemcom ludzi, których los był łatwy do przewidzenia.

Po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej i zajęciu przez Niemców całej Francji w listopadzie 1942 roku Laval stał się już tylko pośrednikiem okupanta. W sierpniu 1944 roku, gdy alianci zbliżali się do Paryża, próbował zwołać parlament z pomocą przewodniczącego Izby Deputowanych Édouarda Herriota, by przejął władzę zamiast generała Charles’a de Gaulle’a. Plan się nie powiódł. Niemcy wywieźli go do Belfortu, a potem do Sigmaringen, gdzie wraz z Pétainem uznał się za jeńca i nie sprawował już żadnych funkcji.

Proces i egzekucja

Na początku maja 1945 roku Laval odleciał niemieckim samolotem do Hiszpanii. Generał Francisco Franco internował go, a pod koniec lipca wydalił. Laval trafił do amerykańskiej strefy w Austrii, skąd przewieziono go do Paryża i osadzono w więzieniu we Fresnes. Na procesie Pétaina zeznawał jako świadek. Jego własny proces przed Wysokim Trybunałem Sprawiedliwości rozpoczął się 4 października 1945 roku, w atmosferze nienawiści i w pośpiechu przed zbliżającymi się wyborami. Przysięgli, wybrani spośród parlamentarzystów, obrzucali go wyzwiskami, a Laval, uznając, że jest ofiarą „zbrodni sądowej”, przestał w nim uczestniczyć. 9 października skazano go zaocznie na śmierć za spisek przeciw bezpieczeństwu państwa i współpracę z wrogiem, a de Gaulle odmówił ułaskawienia. Rano 15 października 1945 roku Laval połknął truciznę, którą od lat nosił przy sobie. Lekarze go odratowali, a w południe został rozstrzelany na terenie więzienia we Fresnes. Ostatnie słowa, jakie wypowiedział, brzmiały: „Niech żyje Francja!”. Wielu historyków, także zdecydowanie krytycznych wobec Lavala, uważa jego proces za pośpieszny i niegodny wymiaru sprawiedliwości. Rodzina do końca życia zabiegała o jego rehabilitację.

Znaczenie

Laval był typowym politykiem III Republiki, zręcznym negocjatorem, który wierzył, że każdy spór da się załatwić w zakulisowej rozmowie. Ta metoda zawiodła go dwa razy. W 1935 roku, chcąc ocalić front przeciw Niemcom, sprzedał Mussoliniemu Etiopię i podkopał Ligę Narodów, a w rezultacie stracił i Włochy, i zaufanie Brytyjczyków. Jego polityka była jednym z ogniw łańcucha, który przez Nadrenię, oś Rzym–Berlin i Monachium doprowadził do wojny w 1939 roku. W latach 1940–1944, przekonany, że ratuje Francję przed gorszym losem, związał ją z Hitlerem i współuczestniczył w deportacji Żydów. Pozostał w pamięci Francuzów symbolem kolaboracji, większym nawet niż Pétain, któremu wyrok śmierci zamieniono na dożywocie.