William Platt

William Platt był brytyjskim generałem, który zimą i wiosną 1941 roku poprowadził z Sudanu ofensywę na Erytreę, najcięższą część kampanii, w której Imperium Brytyjskie rozbiło Włoską Afrykę Wschodnią. Przez większość kariery był zwykłym oficerem sztabowym i liniowym, bez rozgłosu i bez wielkich dowództw. W 1938 roku objął stanowisko dowódcy Sudan Defence Force, małej armii kolonialnej, która miała pilnować granicy z włoskim imperium, i to ono uczyniło go jednym z ważnych dowódców pierwszych lat wojny. Latem 1940 roku bronił Sudanu siłami kilkakrotnie słabszymi od przeciwnika, a w styczniu 1941 roku przeszedł do natarcia, wygrał pod Keren najcięższą bitwę całej kampanii i doszedł do Amba Alagi, gdzie skapitulował wicekról Włoskiej Afryki Wschodniej. Potem przez kilka lat dowodził brytyjskimi wojskami w Afryce Wschodniej, z których rekrutowano dziesiątki tysięcy afrykańskich żołnierzy dla frontów w Azji.

Młodość i pierwsze lata służby

Urodził się 14 czerwca 1885 roku w Brooklands koło Sale w hrabstwie Cheshire, na przedmieściach Manchesteru, jako syn Johna Platta i Margaret z domu Graham. Rodzina była związana z przemysłem maszynowym Manchesteru: firma Mather & Platt produkowała pompy, maszyny włókiennicze i urządzenia przeciwpożarowe. William wybrał jednak wojsko. Uczył się w Marlborough College, a następnie w Royal Military College w Sandhurst, po którego ukończeniu w sierpniu 1905 roku otrzymał patent podporucznika pułku piechoty Northumberland Fusiliers. Polska Wikipedia podaje rok 1908, ale według brytyjskich wykazów oficerskich nominacja nastąpiła w 1905 roku.

Pierwsze lata służby spędził w Indiach. Na pograniczu północno-zachodnim, w walkach z plemionami pasztuńskimi, wyróżnił się na tyle, że otrzymał Order Wybitnej Służby (Distinguished Service Order), rzadkie odznaczenie dla młodszego oficera, i po raz pierwszy został wymieniony w rozkazie. W 1909 roku awansował na porucznika, w listopadzie 1914 roku na kapitana.

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej walczył we Francji i w Belgii. Szybko trafił do pracy sztabowej. W latach 1915–1916 był majorem brygady, czyli szefem sztabu, 103 Brygady Piechoty, złożonej z ochotniczych batalionów Tyneside Irish w ramach armii Kitchenera. Brygada ta pierwszego dnia bitwy nad Sommą, 1 lipca 1916 roku, poniosła pod La Boisselle jedne z najcięższych strat w całej armii brytyjskiej. W latach 1916–1917 Platt był oficerem sztabu 21 Dywizji, w 1917 roku przeszedł do sztabu II Korpusu Australijsko-Nowozelandzkiego, przekształconego później w brytyjski XXII Korpus, a w lipcu 1918 roku, jako tymczasowy podpułkownik, został szefem sztabu 37 Dywizji. W ciągu wojny wymieniano go w rozkazach jeszcze kilkakrotnie, w sumie sześć razy w całej karierze.

Między wojnami

Po wojnie ukończył w latach 1919–1920 Staff College w Camberley, a potem przeszedł typową drogę oficera sztabowego. Służył w brygadach w Anglii i w Irlandii, gdzie w latach 1920–1922 był majorem brygady w Galway w czasie wojny o niepodległość Irlandii. W 1921 roku ożenił się z Mollie Dendy Watney; mieli córkę i dwóch synów. W latach 1924–1926 był majorem brygady osłaniającej Kanał Sueski w Egipcie, co dało mu pierwszą styczność z Bliskim Wschodem. Od 1927 do 1930 roku pracował w Ministerstwie Wojny w Londynie w biurze generała adiutanta. W 1930 roku, już jako podpułkownik, przeniósł się do Wiltshire Regiment i do 1933 roku dowodził jego 2 Batalionem. Następnie był szefem sztabu 3 Dywizji Piechoty w Bulford, a w latach 1934–1938 dowodził 7 Brygadą Piechoty. W latach 1937–1938 był adiutantem honorowym króla Jerzego VI.

W listopadzie 1938 roku, awansowany na generała majora, objął w Chartumie stanowisko dowódcy Sudan Defence Force i zarazem dowódcy wojsk brytyjskich w Sudanie Anglo-Egipskim. Nosił arabski tytuł al-kaid al-amm, „wódz wojska”, i odtąd w całej armii nazywano go po prostu „Kaidem”. Sudan Defence Force była formacją policyjno-wojskową z kilkoma tysiącami żołnierzy sudańskich, bez artylerii i bez czołgów, przygotowaną do pilnowania pustyni, a nie do wojny z armią europejskiego mocarstwa. Za granicą leżała tymczasem Włoska Afryka Wschodnia z wojskiem liczonym w setkach tysięcy.

Obrona Sudanu w 1940 roku

Gdy 10 czerwca 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, Platt miał w Sudanie około dziewięciu tysięcy żołnierzy: trzy brytyjskie bataliony piechoty i około 4,5 tysiąca ludzi Sudan Defence Force w 21 kompaniach, do obrony granicy długości blisko dwóch tysięcy kilometrów. Postanowił nie rozpraszać brytyjskich batalionów. Zostawił je w Chartumie, Atbarze i Port Sudanie, a oddziałom przygranicznym kazał obserwować, nękać i opóźniać Włochów, ale nie dać się zniszczyć. 4 lipca 1940 roku Włosi zajęli Kassalę i fort Gallabat, a później Kurmuk. Garnizon Kassali, kilkuset Sudańczyków i policjantów, wycofał się po kilku godzinach walki, zadając napastnikom większe straty, niż sam poniósł. Platt starał się potem udawać ruchami małych oddziałów, że ma znacznie więcej wojska, i Włosi nie poszli na Chartum ani na Port Sudan.

Latem do Sudanu przybył wygnany cesarz Etiopii Hajle Syllasje I, przekonany, że jego powrót wywoła powstanie. Platt przyjął go chłodno: uważał, że cesarz przecenia swoje wpływy, i obawiał się przedwczesnego zrywu, którego nie da się wesprzeć. Podobny dystans zachowywał wobec majora Orde Wingate’a, który przybył do Chartumu w listopadzie, by prowadzić działania nieregularne, i nie ukrywał pogardy dla ostrożności sztabów. Na naradzie w Chartumie pod koniec października 1940 roku, z udziałem Anthony’ego Edena, Jana Smutsa, Archibalda Wavella i cesarza, uzgodniono jednak plan, w którym powstanie w Godżamie stało się częścią ofensywy. Od września Platt otrzymywał posiłki: 5 Indyjską Dywizję Piechoty, a w grudniu i na początku stycznia także 4 Indyjską Dywizję Piechoty, ściągniętą przez Wavella z pustyni zachodniej po pierwszym zwycięstwie operacji Compass. W listopadzie 10 Brygada Indyjska Williama Slima odbiła fort Gallabat, ale pod nalotami włoskiego lotnictwa musiała go opuścić.

Erytrea i Keren

W styczniu 1941 roku Platt, awansowany na pełniącego obowiązki generała porucznika, dowodził już wojskami wielkości korpusu. Planował uderzyć na Kassalę 8 lutego, ale gdy brytyjscy kryptolodzy odczytali włoskie rozkazy o odwrocie, Wavell przyspieszył natarcie. Włosi opuścili Kassalę 17 i 18 stycznia, a 19 stycznia weszły do niej wojska Platta, które od razu ruszyły w pościg do Erytrei. Pod Keru askarysi, w tym kawaleria porucznika Amedea Guilleta, opóźnili pościg, ale stracili dowódcę brygady i kilkuset jeńców. 31 stycznia 4 Indyjska Dywizja, wsparta czołgami Matilda, rozbiła Włochów pod Akordatem, a 2 lutego 5 Dywizja zajęła Barentu. Anglojęzyczne biografie Platta podają datę 28 stycznia dla zdobycia Akordatu, ale walki trwały do 31 stycznia.

Za Akordatem jedyna droga i kolej do Asmary prowadziły przez wąwóz Dongolaas pod Keren, nad którym górowały granitowe szczyty obsadzone przez włoskich grenadierów, alpinów i najlepsze bataliony erytrejskie. Pierwsze natarcia w lutym przyniosły tylko krwawe walki o wzgórza, z których włoskie kontrataki raz po raz spychały żołnierzy indyjskich. Platt wstrzymał wtedy działania na kilka tygodni, zgromadził zaopatrzenie, artylerię i lotnictwo i 15 marca rzucił do natarcia obie dywizje indyjskie wraz z oddziałami Wolnych Francuzów. W nocy z 15 na 16 marca 5 Dywizja zdobyła fort Dologorodoc nad wąwozem i utrzymała go mimo kolejnych kontrataków, a 27 marca wojska brytyjskie przebiły się do Keren. Bitwa pod Keren była najcięższym starciem kampanii. Według amerykańskiego historyka Harolda Raugha atakujący stracili 536 zabitych i ponad 3200 rannych.

Po Keren opór w Erytrei się załamał. 1 kwietnia 5 Indyjska Dywizja zajęła Asmarę, 8 kwietnia skapitulowała Massaua i Morze Czerwone zostało otwarte dla żeglugi. Platt stracił wtedy 4 Dywizję, którą Wavell odesłał do Egiptu, ale z pozostałymi siłami poszedł na południe, ku masywowi Amba Alagi, gdzie bronił się książę Aosty Amedeo d’Aosta. Od południa nadeszły wojska Alana Cunninghama z Kenii. 19 maja 1941 roku wicekról i około pięciu tysięcy jego żołnierzy zeszło z góry z honorami wojskowymi i oddało się do niewoli. Kampania w Erytrei przyniosła Plattowi tytuł szlachecki: w maju 1941 roku został kawalerem komandorem Orderu Łaźni, a jego stopień generała porucznika zatwierdzono na stałe.

Dowództwo Afryki Wschodniej

W 1941 roku Platt objął nowo utworzone Dowództwo Afryki Wschodniej (East Africa Command) z siedzibą w Nairobi i kierował nim do grudnia 1944 roku. Po kapitulacji ostatnich włoskich garnizonów w Etiopii, w Gonderze w listopadzie 1941 roku, nie był to już teatr wielkich walk, ale miał ogromne znaczenie jako zaplecze. Pod rozkazami Platta wystawiono siedemnaście nowych batalionów King’s African Rifles, a żołnierzy z Kenii, Ugandy, Tanganiki i Niasy wysyłano na front birmański, gdzie walczyły 11 Dywizja Wschodnioafrykańska i inne jednostki afrykańskie. Platt zajmował się też Madagaskarem: już w grudniu 1941 roku otrzymał z Londynu polecenie, by zabiegać o poparcie dla Wolnych Francuzów na wyspie, a gdy w 1942 roku Brytyjczycy odebrali ją Francji Vichy w bitwie o Madagaskar, w walkach uczestniczyły także jednostki wschodnioafrykańskie z jego dowództwa. W styczniu 1943 roku otrzymał Krzyż Wielki Orderu Imperium Brytyjskiego i awans na generała. Cesarz Hajle Syllasje nadał mu Krzyż Wielki Orderu Gwiazdy Etiopii, a Egipt Order Nilu.

Ostatnie lata

W kwietniu 1945 roku Platt przeszedł w stan spoczynku. W latach 1942–1954 był honorowym pułkownikiem Wiltshire Regiment, pułku, którego batalionem dowodził przed wojną. Po odejściu z wojska wszedł do zarządu rodzinnej firmy Mather & Platt i był jej dyrektorem do 1957 roku. Zmarł w Londynie 28 września 1975 roku w wieku dziewięćdziesięciu lat.

Znaczenie

Platt należał do tych brytyjskich generałów, których sława została w cieniu wydarzeń, które nastąpiły zaraz potem. Zwycięstwo pod Keren zbiegło się z klęskami w Grecji, na Krecie i w Cyrenajce, a jego kampania w Erytrei stała się w brytyjskiej pamięci jedną z „zapomnianych”. Tymczasem to właśnie on, dysponując na początku tylko kilkoma tysiącami sudańskich żołnierzy, utrzymał Sudan latem 1940 roku, a zimą poprowadził natarcie, które otworzyło Morze Czerwone i pozwoliło przerzucić dwie dywizje indyjskie do Afryki Północnej. Był dowódcą metodycznym i ostrożnym, mniej efektownym niż Cunningham czy Wingate, ale pod Keren, w najtrudniejszej sytuacji, potrafił zatrzymać natarcie, przygotować je na nowo i doprowadzić do zwycięstwa. Kampania wschodnioafrykańska, którą prowadził razem z Cunninghamem pod zwierzchnictwem Wavella, była pierwszym wielkim zwycięstwem lądowym Wielkiej Brytanii w tej wojnie, a Etiopia była pierwszym krajem podbitym przez państwa Osi, który odzyskał niepodległość.