Jan Smuts

Jan Christiaan Smuts był jedną z najbardziej niezwykłych postaci pierwszej połowy XX wieku. Jako młody burski generał walczył przeciwko Imperium Brytyjskiemu, a kilkanaście lat później zasiadał w brytyjskim gabinecie wojennym. Współtworzył Ligę Narodów i system mandatów, był jedynym człowiekiem, który podpisał zarówno traktat wersalski, jak i Kartę Narodów Zjednoczonych, a w 1941 roku został brytyjskim marszałkiem polnym. W dziejach drugiej wojny światowej zapisał się przede wszystkim tym, co zrobił we wrześniu 1939 roku: wbrew premierowi Barry’emu Hertzogowi przekonał parlament, by Związek Południowej Afryki wypowiedział wojnę Niemcom, a potem przez całą wojnę był jednym z najbliższych doradców Winstona Churchilla. Zarazem był zwolennikiem segregacji rasowej, a jego zaangażowanie w sprawy imperium kosztowało go utratę poparcia większości Afrykanerów i otworzyło drogę do władzy twórcom apartheidu.

Syn farmera z Przylądka

Urodził się 24 maja 1870 roku na farmie Bovenplaats koło Malmesbury w brytyjskiej Kolonii Przylądkowej, w zamożnej rodzinie afrykanerskich rolników. Jako drugi syn miał zostać na roli, ale gdy w 1882 roku zmarł jego starszy brat, posłano go do szkoły w Riebeek West. Szybko nadrobił zaległości, w 1886 roku wstąpił do Victoria College w Stellenbosch i ukończył go z wyróżnieniem. Tam poznał Isie Krige, swoją przyszłą żonę.

Stypendium pozwoliło mu studiować prawo w Christ’s College w Cambridge. Ukończył studia w 1894 roku z najwyższymi ocenami i zdobył uznanie wybitnych wykładowców. Odrzucił propozycję pozostania na uczelni i w 1895 roku wrócił do Kapsztadu jako adwokat. Wspierał wtedy premiera Kolonii Przylądkowej Cecila Rhodesa i jego wizję zjednoczonej Afryki Południowej. Rajd Jamesona na przełomie 1895 i 1896 roku, nieudana próba obalenia rządu burskiej republiki Transwalu zorganizowana przez ludzi Rhodesa, był dla niego zdradą. Zerwał z Rhodesem i przeniósł się do Transwalu. W 1898 roku, mając 28 lat, został prokuratorem generalnym republiki i jednym z najbliższych współpracowników prezydenta Paula Krugera.

Wojna burska

W 1899 roku Smuts był najaktywniejszym członkiem delegacji Transwalu na rozmowach z brytyjskim wysokim komisarzem Alfredem Milnerem w Bloemfontein, które zakończyły się fiaskiem. W październiku wybuchła II wojna burska. Gdy po upadku Pretorii Burowie przeszli do wojny partyzanckiej, Smuts walczył pod komendą generała Koosa de la Reya w zachodnim Transwalu, a w latach 1901–1902 poprowadził rajd komand w głąb Kolonii Przylądkowej. W maju 1902 roku przerwał oblężenie miedzianego miasteczka Okiep, by wziąć udział w rokowaniach pokojowych. Przekonywał delegatów, że dalsza walka oznacza zagładę narodu, bo w brytyjskich obozach koncentracyjnych zmarły już dziesiątki tysięcy burskich kobiet i dzieci. Traktat z Vereeniging z 31 maja 1902 roku zakończył niepodległość republik burskich.

Od Transwalu do Związku Południowej Afryki

Pokonany Smuts postawił na porozumienie z Brytyjczykami. Razem z generałem Louisem Bothą założył partię Het Volk i wynegocjował w Londynie samorząd dla Transwalu, a w 1907 roku został w jego rządzie ministrem. W tym czasie starł się z młodym adwokatem Mohandasem Gandhim, który prowadził kampanię biernego oporu przeciw ustawom wymierzonym w Hindusów. Spór zakończył się w 1914 roku kompromisem, a obaj przeciwnicy zachowali dla siebie szacunek.

Smuts był głównym autorem konstytucji Związku Południowej Afryki, utworzonego w 1910 roku jako dominium brytyjskie. Botha został premierem, a Smuts kierował kolejno kilkoma ministerstwami, w tym obrony. Twardo tłumił strajki górników w latach 1913–1914. Wtedy też doszło do rozłamu z Barrym Hertzogiem, który w 1914 roku założył Partię Narodową, reprezentującą Afrykanerów nieufnych wobec imperium.

Pierwsza wojna światowa

W 1914 roku Związek przystąpił do wojny razem z Wielką Brytanią. Smuts i Botha stłumili bunt burskich oficerów, którzy chcieli wykorzystać wojnę do odbudowy republik, a w 1915 roku zajęli Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią. W 1916 roku Smuts objął dowództwo wojsk imperium w Niemieckiej Afryce Wschodniej. Zdobył większość kolonii, ale nie zdołał rozbić sił Paula von Lettow-Vorbecka, a jego manewrowa strategia kosztowała tysiące żołnierzy zmarłych z chorób.

W 1917 roku David Lloyd George zaprosił go do Londynu. Smuts wszedł do imperialnego gabinetu wojennego, a potem do brytyjskiego gabinetu wojennego, jako jedyny w nim przedstawiciel dominium. Po niemieckich nalotach na Londyn przygotował raport, który doprowadził w 1918 roku do utworzenia Royal Air Force jako samodzielnego rodzaju sił zbrojnych.

Liga Narodów i Wersal

W grudniu 1918 roku Smuts opublikował memoriał „Liga Narodów. Praktyczna propozycja”, który wywarł duży wpływ na Woodrowa Wilsona i na kształt paktu Ligi. To on podsunął pomysł mandatów, dzięki którym byłe kolonie niemieckie i ziemie osmańskie przeszły pod zarząd zwycięzców w imieniu Ligi Narodów. Związek Południowej Afryki otrzymał w ten sposób dawną Niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią. Na konferencji pokojowej w Paryżu Smuts razem z australijskim premierem Billym Hughesem dbał o interesy dominiów, także w sporze o japońską propozycję równości ras. W kwietniu 1919 roku pojechał do Budapesztu z misją do Béli Kuna, zakończoną niepowodzeniem.

Uważał warunki narzucone Niemcom za zbyt surowe i ostrzegał, że zrodzą nową wojnę. Traktat wersalski podpisał 28 czerwca 1919 roku, ale jednocześnie ogłosił oświadczenie, że robi to tylko po to, by zakończyć wojnę, i liczy na rewizję jego postanowień. Do tej myśli wracał w latach 30., gdy wzywał do przyznania Niemcom równouprawnienia, co uczyniło go jednym z rzeczników polityki ustępstw.

Premier i opozycjonista

Po śmierci Bothy w sierpniu 1919 roku Smuts został premierem. Jego rządy zapisały się krwawymi epizodami: masakrą sekty „Izraelitów” w Bulhoek w 1921 roku, stłumieniem strajku i rewolty białych górników na Witwatersrandzie w 1922 roku z użyciem lotnictwa i artylerii oraz pacyfikacją ludu Bondelswarts w Afryce Południowo-Zachodniej. W 1924 roku przegrał wybory z sojuszem Hertzoga i Partii Pracy.

Lata w opozycji wykorzystał na pracę filozoficzną. W książce „Holism and Evolution” z 1926 roku wprowadził pojęcie holizmu. W czasie wielkiego kryzysu zawarł koalicję z Hertzogiem, a w 1934 roku ich partie połączyły się w Partię Zjednoczoną. Smuts był wicepremierem i ministrem sprawiedliwości. Poparł m.in. ustawę z 1936 roku, która odebrała czarnym mieszkańcom Prowincji Przylądkowej prawo głosowania na wspólnych listach z białymi. W 1938 roku zaakceptował formułę Hertzoga o neutralności Związku w razie wojny, ale po zajęciu Pragi coraz wyraźniej się od niej odsuwał.

Wrzesień 1939

Gdy 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, gabinet się rozpadł: Hertzog chciał neutralności, Smuts i większość ministrów udziału w wojnie. 4 września Izba Zgromadzenia przyjęła poprawkę Smutsa stosunkiem głosów 80 do 67. Gubernator generalny odmówił Hertzogowi rozwiązania parlamentu, a 5 września Smuts, mając 69 lat, ponownie został premierem. Następnego dnia Związek Południowej Afryki był w stanie wojny z Niemcami.

Smuts wiedział, że kraj jest głęboko podzielony, a radykalne organizacje afrykanerskie, przede wszystkim Ossewabrandwag, sympatyzują z Niemcami. Nie wprowadził poboru do służby za granicą. Do walki szli ochotnicy, a rząd internował tysiące przeciwników wojny podejrzewanych o sabotaż.

Druga wojna światowa

Smuts był jednocześnie premierem, ministrem obrony i ministrem spraw zagranicznych. Południowoafrykańskie dywizje walczyły w latach 1940–1941 z Włochami w Afryce Wschodniej, potem w Afryce Północnej, gdzie w czerwcu 1942 roku w Tobruku dostała się do niewoli cała 2 Dywizja Południowoafrykańska, a następnie pod El Alamein i we Włoszech. 24 maja 1941 roku, w swoje 71. urodziny, Smuts otrzymał stopień marszałka polnego armii brytyjskiej.

Często bywał w Londynie i Kairze. Churchill cenił jego zdanie bardziej niż opinie wielu brytyjskich ministrów, a w sierpniu 1942 roku Smuts uczestniczył w Kairze w naradach, po których zmieniono dowództwo na Bliskim Wschodzie. W październiku 1942 roku przemawiał do obu izb brytyjskiego parlamentu. Rozważano nawet, by w razie śmierci Churchilla to on stanął na czele brytyjskiego rządu. W sierpniu i wrześniu 1944 roku południowoafrykańskie załogi samolotów stacjonujących we Włoszech latały razem z Polakami i Brytyjczykami z zaopatrzeniem dla walczącej Warszawy, ponosząc ciężkie straty.

W 1943 roku Partia Zjednoczona Smutsa wygrała wybory. W 1945 roku Smuts przewodził delegacji Związku na konferencji w San Francisco i był autorem pierwszej wersji preambuły Karty Narodów Zjednoczonych, z jej odwołaniem do praw człowieka. Zarazem nie widział sprzeczności między tymi słowami a utrzymywaniem panowania białych w Afryce, co szybko wytknęły mu Indie na forum ONZ.

Ostatnie lata

W kraju wojna osłabiła Smutsa. Afrykanerscy nacjonaliści zjednoczyli się pod przywództwem Daniela F. Malana, a pod koniec rządów Smuts, skłaniający się ku ostrożnemu złagodzeniu niektórych ograniczeń dla czarnej ludności miast, stał się dla wielu białych wyborców zbyt umiarkowany. W maju 1948 roku Partia Narodowa wygrała wybory, a Smuts stracił nawet własny mandat. Zwycięzcy zaczęli budować system apartheidu. W tym samym roku Smuts został kanclerzem Uniwersytetu w Cambridge. Zmarł na zawał serca 11 września 1950 roku na swojej farmie Doornkloof w Irene koło Pretorii.

Znaczenie

Smuts pozostaje postacią pełną sprzeczności. Był internacjonalistą, który współtworzył Ligę Narodów, Wspólnotę Narodów i ONZ, i jednocześnie zwolennikiem rasowej hierarchii, który nie wyobrażał sobie równych praw dla czarnej większości swojego kraju. Na drodze do drugiej wojny światowej był jednym z tych, którzy krytykowali traktat wersalski i sprzyjali ustępstwom wobec Niemiec, ale w 1939 roku jako jeden z pierwszych zrozumiał, że Hitler zagraża całemu światu, a nie tylko Polsce. Jego zwycięstwo w głosowaniu 4 września 1939 roku sprawiło, że strategicznie ważny szlak wokół Przylądka Dobrej Nadziei i surowce Afryki Południowej pozostały po stronie aliantów, a ponad 300 tysięcy ochotników z jego kraju walczyło przeciwko Niemcom i Włochom.