François Darlan

François Darlan był najważniejszym francuskim marynarzem swojego pokolenia i jedną z najbardziej dwuznacznych postaci drugiej wojny światowej. W latach trzydziestych zbudował flotę, z którą Francja weszła do wojny jako druga potęga morska Europy, i przygotowywał ją przede wszystkim do walki z Włochami. Po klęsce 1940 roku nie poprowadził jej do Anglii, choć wcześniej się tym odgrażał. Wszedł do rządu marszałka Pétaina, poparł rozejm, a po brytyjskim ataku na Mers-el-Kébir stał się wrogiem dawnych sojuszników. W latach 1941–1942 kierował rządem Vichy i prowadził politykę kolaboracji z III Rzeszą, łącznie z ustępstwami wojskowymi, które Niemcy przyjmowali z nieufnością. W listopadzie 1942 roku, przypadkiem obecny w Algierze w chwili desantu aliantów, zawarł z Amerykanami porozumienie, które przeprowadziło francuską Afrykę Północną na stronę aliantów. Kilka tygodni później zginął zastrzelony przez młodego zamachowca.

Rodzina marynarzy i polityków

Jean Louis Xavier François Darlan urodził się 7 sierpnia 1881 roku w Nérac w departamencie Lot i Garonna. Jego ojciec, Jean-Baptiste Darlan, adwokat i burmistrz miasta, był republikańskim deputowanym, a w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku ministrem sprawiedliwości. Matkę François stracił we wczesnym dzieciństwie. Rodzina ze strony ojca miała tradycje morskie: pradziadek służył jako kanonier na okręcie „Redoutable” w bitwie pod Trafalgarem, co sam Darlan lubił przypominać, a Churchill po latach wskazywał jako źródło jego niechęci do Anglików. Wychował się w środowisku republikańskim, laickim i wolnomularskim, a protektorem jego kariery stał się przyjaciel ojca, wieloletni minister marynarki Georges Leygues.

W 1899 roku wstąpił do szkoły oficerów marynarki École navale, a w latach 1902–1904 i ponownie po kursie artyleryjskim w Tulonie służył na krążownikach na Dalekim Wschodzie. Przed 1914 rokiem był instruktorem na szkolnym krążowniku „Jeanne d’Arc”.

Pierwsza wojna światowa i kariera w gabinetach

Wojnę 1914–1918 Darlan spędził paradoksalnie na lądzie. Jako artylerzysta morski dowodził bateriami dział dalekiego zasięgu obsługiwanymi przez marynarzy, walczył nad Mozą, w Alzacji, pod Verdun, w Szampanii i we Flandrii, a w 1916 roku ustawiał baterie morskie w Salonikach. Dwukrotnie wyróżniono go w rozkazie armii, a pod koniec wojny awansował na komandora porucznika. Po wojnie dowodził francuską flotyllą na Renie, potem znów służył na Dalekim Wschodzie i kierował szkołą pilotów morskich.

Przełomem okazał się rok 1926, kiedy Leygues, który wrócił do ministerstwa marynarki, wziął go do swojego gabinetu. Darlan był zastępcą, a potem szefem gabinetu wojskowego kolejnych ministrów niemal bez przerwy do 1934 roku i awansował szybko: w 1929 roku na kontradmirała, w 1932 roku na wiceadmirała. W 1930 roku reprezentował marynarkę na konferencji morskiej w Londynie, gdzie wraz z francuską delegacją odrzucał włoskie żądanie równości flot i bronił prawa do marynarki silniejszej od włoskiej. Przeciwnicy wyśmiewali karierę zrobioną w ministerialnych korytarzach, powtarzając, że Darlan „nigdy nie poznał morza”. W latach 1934–1936 dowodził jednak w Breście Eskadrą Atlantycką.

Budowniczy floty

W październiku 1936 roku rząd Frontu Ludowego Léona Bluma wybrał go, z pominięciem starszych admirałów, na szefa sztabu marynarki. Urząd objął 1 stycznia 1937 roku wraz ze stopniem admirała. Blum cenił jego republikańskie przekonania i to, że w przeciwieństwie do poprzednika, zwolennika zbliżenia z Włochami, uważał faszystowskie Włochy za głównego przeciwnika Francji na morzu. Darlan dobrze współpracował zarówno z Blumem, jak i z Édouardem Daladierem, i umiał wykorzystać swoje polityczne znajomości. Przeforsował kolejne programy budowy okrętów, które uzupełniały rozpoczętą wcześniej serię nowoczesnych pancerników typu Dunkerque i Richelieu o następne pancerniki, krążowniki, wielkie kontrtorpedowce i okręty podwodne. Wokół siebie zbudował sieć oddanych mu oficerów, których w marynarce nazywano „przyjaciółmi Darlana”.

Jego strategia była śródziemnomorska. Francja, ludnościowo słabsza od Niemiec, potrzebowała żołnierzy z Afryki Północnej, a więc bezpiecznych szlaków przez zachodnią część Morza Śródziemnego. Darlan zakładał, że Włochy w nowej wojnie staną po stronie Niemiec, a po zawarciu paktu stalowego w maju 1939 roku uważano to w Paryżu i Londynie za pewnik. Zimą 1938/1939, gdy faszyści domagali się Korsyki, Nicei i Tunezji, proponował, by w razie wojny przeciąć połączenia Włoch z Libią i ostrzelać ich porty. 6 czerwca 1939 roku otrzymał stworzony specjalnie dla niego stopień admirała floty, by mógł rozmawiać jak równy z równym z brytyjskim pierwszym lordem morskim. W sierpniu 1939 roku uzgodnił z admirałem Dudleyem Poundem podział zadań: flota francuska miała skupić się na Morzu Śródziemnym, a Brytyjczycy wziąć na siebie Morze Północne i większość Atlantyku. W 1939 roku Marine nationale była czwartą flotą świata, choć brakowało jej lotniskowców i lotnictwa morskiego.

Dziwna wojna

Po wybuchu wojny Darlan został naczelnym dowódcą francuskich sił morskich. Jego okręty eskortowały konwoje, wystawiły trzy z ośmiu zespołów polujących na niemieckie rajdery i przewoziły za ocean złoto Banku Francji. Admirał uważał, że blokada Niemiec jest dziurawa, odkąd po pakcie Ribbentrop-Mołotow Rzesza mogła korzystać z surowców radzieckich. Był jednym z głównych zwolenników wyprawy do Skandynawii, która miała odciąć Niemcy od szwedzkiej rudy żelaza, i przekonał do niej Daladiera. Poparł również plany ataku na radzieckie pola naftowe Kaukazu, rozważane po ataku ZSRR na Finlandię, a w styczniu 1940 roku wraz z Gamelinem dostał od premiera polecenie zbadania możliwości uderzenia na Baku i przechwytywania radzieckich tankowców na Morzu Czarnym. Uczestniczył w posiedzeniach Najwyższej Rady Wojennej, w tym w tym z 28 marca 1940 roku, na którym Francja i Wielka Brytania zobowiązały się nie zawierać odrębnego pokoju.

Czerwiec 1940

Niemiecka ofensywa z maja 1940 roku rozbiła armię francuską, ale flota pozostała nietknięta. Jeszcze 3 czerwca Darlan zapowiadał, że w razie kapitulacji wyprowadzi okręty i będzie walczył pod brytyjską banderą. Gdy 10 czerwca Włochy przystąpiły do wojny, jego eskadra z Tulonu ostrzelała 14 czerwca wybrzeże Ligurii. W Briare, na naradzie z Winstonem Churchillem, która toczyła się, gdy rząd opuścił Paryż, dał 12 czerwca słowo, że żaden francuski okręt nie wpadnie w ręce Niemców.

W Bordeaux jego stanowisko szybko się zmieniło. 15 czerwca rząd głosował za propozycją Camille’a Chautemps, by zapytać Niemców o warunki rozejmu. Darlan uznał, że Wielka Brytania i tak przegra, i obawiał się, że bez rozejmu Hitler przez Hiszpanię Franco wkroczy do Afryki Północnej. Brytyjskiej zgody na rozejm pod warunkiem wysłania floty do portów brytyjskich nie przyjął, bo – jak mówił – zostawiłoby to Francję bezbronną. Wieczorem 16 czerwca Paul Reynaud ustąpił, a prezydent Albert Lebrun powierzył rząd marszałkowi Philippe’owi Pétainowi, który poprosił Niemców o rozejm. Darlan objął w nowym rządzie tekę ministra marynarki. Jego postawa ważyła na losie kraju: bez floty nie było mowy o przeniesieniu walki do Afryki, a według francuskich historyków już 14 czerwca odmówił wysłania okrętów z Tulonu do Bordeaux po wojska, które Reynaud chciał ewakuować do Afryki Północnej. Churchill pisał później, że gdyby Darlan wtedy przeszedł do Anglii, stałby się przywódcą wolnych Francuzów, „de Gaulle’em do dziesiątej potęgi”.

18 czerwca w Bordeaux Darlan dał słowo honoru Poundowi i brytyjskiemu ministrowi marynarki, że flota nie zostanie wydana Niemcom. Nakazał okrętom z portów atlantyckich odpłynąć do Afryki, a w tajnych instrukcjach polecił zatopić je, gdyby ktokolwiek próbował je przejąć. Rozejm z 22 czerwca przewidywał rozbrojenie floty pod kontrolą niemiecką i włoską. Brytyjczycy nie wierzyli, że Darlan, nawet szczery, zdoła dotrzymać słowa, a jego wyjaśnienia o warunkach rozejmu uznali za wykrętne. 3 lipca 1940 roku Royal Navy zaatakowała francuską eskadrę w Mers-el-Kébir (operacja Catapult); zginęło blisko 1300 francuskich marynarzy. Darlan, przebywający tego dnia w rodzinnym Nérac, odebrał to jako zdradę. Domagał się odwetu, a nawet wojny morskiej z Wielką Brytanią; Pétain miał go powstrzymać słowami, że „jedna klęska wystarczy”. Rząd ograniczył się do zerwania stosunków dyplomatycznych i symbolicznego nalotu na Gibraltar.

Na czele rządu Vichy

Po upadku Pierre’a Lavala 13 grudnia 1940 roku Darlan stał się najbliższym współpracownikiem Pétaina. 25 grudnia spotkał się z Adolfem Hitlerem, a w lutym 1941 roku zastąpił Pierre-Étienne’a Flandina jako wicepremier, czyli faktyczny szef rządu Francji Vichy. Skupił w swoich rękach marynarkę, sprawy zagraniczne, wewnętrzne i informację, później także obronę narodową, i został wyznaczony na następcę marszałka. Nie wierzył w „rewolucję narodową” Pétaina, ale wierzył w zwycięstwo Niemiec. Uważał, że Francja musi zająć w zdominowanej przez Rzeszę Europie jak najlepsze miejsce, ofiarując Niemcom współpracę w zamian za złagodzenie warunków rozejmu, powrót jeńców i zachowanie imperium kolonialnego.

Jego rząd pogłębił prześladowania Żydów. W marcu 1941 roku utworzono Generalny Komisariat do spraw Żydowskich, który objął Xavier Vallat, a 2 czerwca 1941 roku wydano drugi, ostrzejszy statut Żydów i nakazano ich spis; latem rozpoczęto „aryzację” żydowskich przedsiębiorstw. Sam Darlan rozróżniał „starych francuskich Izraelitów”, których chciał oszczędzać, i Żydów cudzoziemców, których los mu nie przeszkadzał, a kwestię żydowską traktował jako kartę przetargową w rokowaniach z Niemcami.

Najdalej poszedł wiosną 1941 roku. Gdy w Iraku władzę przejął antybrytyjski Raszid Ali al-Kilani, Darlan zgodził się, by samoloty Luftwaffe lądowały w Syrii, i przekazał Irakijczykom broń z francuskich magazynów. 11 maja spotkał się z Hitlerem w Berchtesgaden, a pod koniec maja z ambasadorem Ottonem Abetzem uzgodnił w Paryżu tzw. protokoły paryskie, które dawały Niemcom bazy w Aleppo, Bizercie i Dakarze w zamian za drobne ustępstwa. Sprzeciw generała Maxime’a Weyganda sprawił, że ich nie ratyfikowano, ale ustępstwa w Syrii zdążyły sprowokować brytyjsko-wolnofrancuską kampanię syryjską w czerwcu i lipcu 1941 roku, w której Francuzi strzelali do Francuzów. 29 lipca 1941 roku rząd Darlana zgodził się na wspólną z Japonią obronę Indochin Francuskich, co otworzyło Japończykom drogę na południe Indochin. Pod niemieckim naciskiem Weygand został w listopadzie 1941 roku odwołany z Afryki. 1 grudnia Darlan i Pétain spotkali się z Hermannem Göringiem, a 10 grudnia admirał rozmawiał w Turynie z Galeazzem Ciano, który zanotował w dzienniku jego nienawiść do Anglii.

Hitler nie ufał jednak Francji i nie chciał jej za sojusznika. Darlan stawiał coraz więcej warunków, odmówił wysyłania francuskich robotników do Rzeszy, a po niepowodzeniach niemieckich pod Moskwą zaczął ostrożnie szukać kontaktu z Amerykanami. Niemcy zażądali powrotu Lavala, który 18 kwietnia 1942 roku ponownie stanął na czele rządu. Darlan pozostał naczelnym dowódcą sił zbrojnych Vichy i następcą Pétaina.

Algier 1942

5 listopada 1942 roku Darlan poleciał do Algieru, gdzie w szpitalu leżał jego syn Alain, chory na polio. W nocy z 7 na 8 listopada alianci rozpoczęli desant we francuskiej Afryce Północnej (operacja Torch). Członkowie algierskiego ruchu oporu, współdziałający z Amerykanami, opanowali na kilka godzin miasto i zatrzymali Darlana oraz generała Alphonse’a Juina. Admirał, uwolniony przez żandarmerię, najpierw nakazał opór i poprosił Vichy o pomoc Luftwaffe, ale wieczorem 8 listopada zgodził się na zawieszenie broni w Algierze, a 10 listopada, pod presją generała Marka Clarka, na zawieszenie broni w całej Afryce Północnej. Vichy go zdezawuowało, ale 11 listopada Niemcy zajęli dotąd nieokupowaną część Francji, co uwolniło wielu oficerów od dylematu lojalności.

Naczelny dowódca aliantów, generał Dwight Eisenhower, uznał Darlana za szefa administracji francuskiej w Afryce. 14 listopada admirał ogłosił się wysokim komisarzem, działając rzekomo w imieniu „uwięzionego” marszałka, a generał Henri Giraud objął dowództwo wojsk. Do aliantów przyłączyła się także Afryka Zachodnia z Dakarem. Wezwań Darlana do przejścia floty z Tulonu do Afryki dowódca floty, admirał Jean de Laborde, nie wykonał. Gdy 27 listopada Niemcy próbowali opanować okręty, załogi, zgodnie z instrukcjami wydanymi przez samego Darlana w 1940 roku, zatopiły je. Obietnica z czerwca 1940 roku została w ten sposób dotrzymana: żaden duży okręt francuski nie dostał się Niemcom.

„Układ z Darlanem” wywołał burzę. Charles de Gaulle i Wolni Francuzi byli oburzeni, prasa brytyjska i amerykańska pytała, czy alianci walczą z faszyzmem, by oddawać władzę kolaborantom. Prezydent Franklin Delano Roosevelt nazwał go „tymczasowym rozwiązaniem, usprawiedliwionym jedynie wymogami walki”, a Churchill bronił go na tajnym posiedzeniu Izby Gmin argumentem, że dla żołnierza ma wielkie znaczenie, czy Francuz strzela do niego, czy do nieprzyjaciela. Darlan rządził Afryką Północną metodami Vichy: utrzymał ustawy antyżydowskie, nie przywrócił algierskim Żydom obywatelstwa i trzymał więźniów politycznych w obozach na południu Algierii.

24 grudnia 1942 roku dwudziestoletni Fernand Bonnier de La Chapelle, związany z monarchistycznym i gaullistowskim środowiskiem algierskich spiskowców, zastrzelił Darlana w siedzibie wysokiego komisariatu. Admirał zmarł tego samego dnia w szpitalu wojskowym Maillot. Zamachowca osądzono w trybie doraźnym i rozstrzelano 26 grudnia; w 1945 roku sąd w Algierze go zrehabilitował. Śledztwo wskazało na spisek zwolenników pretendenta do tronu, hrabiego Paryża. Hipoteza o inspiracji brytyjskiej, popularna w części literatury, nie znalazła potwierdzenia w aktach śledztwa odnalezionych w 2016 roku. Następcą Darlana został Giraud. Pochowano go w Algierze, a w 1964 roku przeniesiono na cmentarz wojskowy w Mers-el-Kébir, obok marynarzy poległych w lipcu 1940 roku.

Ocena

Darlan zostawił po sobie flotę, która w 1939 roku należała do najlepszych w historii Francji, i wspomnienie polityka, który traktował tę flotę jako kartę przetargową. Jego decyzje z czerwca 1940 roku przesądziły, że Francja nie kontynuowała wojny z Afryki, a polityka z lat 1941–1942 uczyniła z Vichy partnera Niemiec, który oferował im bazy, broń i współudział w prześladowaniu Żydów. Dla Brytyjczyków był synonimem niewiarygodności, dla gaullistów zdrajcą, dla części oficerów marynarki człowiekiem, który dotrzymał słowa w sprawie floty. Amerykański historyk Robert Paxton, badacz Vichy, odrzuca obraz Darlana jako ukrytego sprzymierzeńca aliantów: w listopadzie 1942 roku zmienił stronę dopiero wtedy, gdy klęska Niemiec w Afryce stała się widoczna, a on sam znalazł się w rękach Amerykanów. Brytyjski polityk Harold Macmillan podsumował go słowami: „raz kupiony, pozostał kupiony”.