Pierwsza bitwa o Changsha

Pierwsza bitwa o Changsha była pierwszą wielką bitwą wojny chińsko-japońskiej stoczoną już po wybuchu wojny w Europie. Od połowy września do początku października 1939 roku japońska 11 Armia generała Yasujiego Okamury nacierała z trzech kierunków, z północnego Jiangxi, z południowego Hubei i znad jeziora Dongting Hu, na Changsha, stolicę prowincji Hunan. Broniły jej wojska 9 Strefy Wojennej pod faktycznym dowództwem generała Xue Yue. Chińczycy nie bronili się sztywno na jednej linii. Wycofywali się od rzeki do rzeki, niszczyli drogi i zapasy, a gdy japońskie kolumny, rozciągnięte i źle zaopatrywane, doszły na przedpola miasta, uderzyli na ich skrzydła i tyły. Na początku października Japończycy zawrócili i do 8 października wrócili za rzekę Xinqiang, skąd wyruszyli. Chiny ogłosiły „wielkie zwycięstwo pod Changsha”, Japonia twierdziła, że nigdy nie zamierzała zająć miasta. Obie wersje zawierały część prawdy, ale po raz pierwszy od początku wojny wielka japońska ofensywa skończyła się powrotem na linię wyjściową, a stolica prowincji, na którą nacierała, pozostała w rękach chińskich.

Nazwa i daty

W Chinach bitwa nazywana jest pierwszą bitwą (wielką bitwą, huizhan) o Changsha albo bitwą w północnym Hunanie. Japończycy nazywali ją operacją Kan-Shō (贛湘作戦), czyli operacją Jiangxi–Hunan, od skrótowych nazw obu prowincji. Trzeba na to uważać przy lekturze japońskich opracowań: to, co w Japonii nazywa się „pierwszą operacją changshańską”, to walki z września i października 1941 roku, które Chińczycy liczą jako drugą bitwę o Changsha. Japońska armia nie uważała bowiem działań z 1939 roku za próbę zdobycia miasta.

Za początek bitwy uważa się 14 września 1939 roku. Tego dnia, a ściślej w nocy z 14 na 15 września, japońska 106 Dywizja ruszyła do natarcia z rejonu Fengxin w północnym Jiangxi na pozycje chińskiej 184 Dywizji pod Huibu. Od tej daty liczą bitwę chińskie opracowania, w tym oficjalna historiografia Republiki Chińskiej, a także wiele kalendariów wojny. Niektóre z nich podają jednak, że 14 września 11 Armia ruszyła „z Yueyang” przy wsparciu dywizji z Jiangxi. To uproszczenie: 14 września zaczęły się tylko działania pomocnicze w Jiangxi, a główne natarcie z rejonu Yueyang na pozycje nad rzeką Xinqiang ruszyło 18 września, według części źródeł 19 września. Wiele zachodnich opracowań, w tym anglojęzyczna i niemieckojęzyczna Wikipedia, liczy bitwę dopiero od 17 września, gdy japońskie kolumny w Jiangxi skręciły na zachód, ku Hunanowi.

Za koniec uznaje się 8 października 1939 roku, gdy główne siły japońskie przeszły z powrotem na północny brzeg rzeki Xinqiang. Zachodnie opracowania często podają 6 października, dzień, w którym Okamura ogłosił, że operacja osiągnęła swoje cele. Chińskie źródła przeciągają działania pościgowe do 10–15 października, kiedy na wszystkich trzech odcinkach, w Hunanie, Hubei i Jiangxi, przywrócono stan sprzed bitwy.

Tło

Wojna po Wuhanie. W październiku 1938 roku Japończycy zdobyli Wuhan i Kanton, ale rząd Czang Kaj-szeka przeniósł się do Chongqingu w Syczuanie, poza zasięg japońskich armii. Wojna weszła w okres, który chińscy historycy nazywają „drugim etapem” albo okresem impasu. Japonia, która w ciągu półtora roku wysłała do Chin ponad milion żołnierzy, wygrywała kolejne bitwy, jak pod Xuzhou, ale nie zdołała zniszczyć armii chińskiej ani zmusić Czanga do kapitulacji. Tokio postanowiło więc nie podejmować nowych wielkich ofensyw w głąb kraju, utrzymywać zajęte obszary i ograniczyć się do uderzeń, które miały rozbijać chińskie zgrupowania zagrażające japońskim pozycjom. Równocześnie szukało rozwiązania politycznego. W grudniu 1938 roku z Chongqingu uciekł Wang Jingwei, jeden z najważniejszych polityków Kuomintangu, i przez cały 1939 rok rokował z Japończykami o utworzeniu współpracującego z nimi rządu chińskiego.

Główną japońską siłą w Chinach Środkowych była 11 Armia z kwaterą w Wuhanie, którą od czerwca 1938 roku dowodził generał porucznik Yasuji Okamura. Był to jeden z najlepszych znawców Chin w japońskiej armii, ten sam, który w maju 1933 roku podpisał rozejm w Tanggu. Wuhan był jednak otoczony z trzech stron przez chińskie strefy wojenne: 5 na północy i zachodzie, 3 na wschodzie i 9 na południu. Wiosną 1939 roku Okamura stoczył dwie bitwy, by rozluźnić ten pierścień. W marcu zdobył Nanchang, stolicę Jiangxi (miasto padło 27 marca), a w maju rozbił chińskie wojska między Suixianem a Zaoyangiem w Hubei. W obu przypadkach Chińczycy szybko kontratakowali: w kwietniu i na początku maja wojska 3 i 9 Strefy Wojennej podeszły pod Nanchang, a po bitwie pod Suixianem i Zaoyangiem Japończycy musieli wrócić na pozycje wyjściowe.

Changsha i Hunan. Hunan był dla Chin bardzo ważny. Dostarczał ryżu i żołnierzy, a przez jego stolicę biegła kolej z Wuhanu do Kantonu i drogi do południowo-zachodnich prowincji, gdzie schronił się rząd. Changsha, położona nad rzeką Xiang Jiang około 150 kilometrów na południe od jeziora Dongting Hu, miała już za sobą jedną katastrofę. Gdy po upadku Wuhanu japońskie wojska zajęły w listopadzie 1938 roku Yueyang i stanęły nad rzeką Xinqiang, chińskie władze w przekonaniu, że miasto zaraz padnie, przygotowały je do spalenia. W nocy z 12 na 13 listopada 1938 roku, przy fałszywym alarmie, oddziały podpalaczy podłożyły ogień. Pożar, nazywany od daty w telegraficznym kodzie „pożarem Wenxi”, trwał kilka dni, strawił większą część zabudowy i pochłonął, według różnych szacunków, od kilku do ponad dwudziestu tysięcy ofiar. Japończycy wcale wtedy na miasto nie szli. Czang Kaj-szek kazał rozstrzelać trzech odpowiedzialnych oficerów, a gubernator Hunanu Zhang Zhizhong stracił stanowisko. Od tamtej pory front w północnym Hunanie stał nieruchomo nad rzeką Xinqiang, kilkadziesiąt kilometrów na południe od Yueyang.

Japońskie plany. 15 sierpnia 1939 roku sztab 11 Armii przygotował wytyczne operacji na południe od Jangcy. Jej celem było, jak pisano, „w możliwie najkrótszym czasie uchwycić i zniszczyć główne siły 9 Strefy Wojennej” przeciwnika, które po kontratakach pod Nanchangiem uznano za coraz groźniejsze. Operacja miała opierać się na zaskoczeniu, trwać krótko i zakończyć się powrotem „mniej więcej do pierwotnego położenia”. O zajęciu Changsha na stałe w planie nie było mowy. Nacierać miały trzy zgrupowania. W północnym Jiangxi 106 Dywizja, przy wsparciu 101 Dywizji, miała uderzyć na zachód, przez góry ku granicy Hunanu. Z południowego Hubei, spod Tongcheng, 33 Dywizja miała przejść przez pasmo Mufu Shan na Pingjiang. Główne uderzenie miał wyprowadzić spod Yueyang wzdłuż kolei na Changsha 6 Dywizja generała Shirō Inaby wraz z dwoma zgrupowaniami wydzielonymi z innych dywizji, każde w sile pułku piechoty z artylerią: zgrupowaniem Nary z 13 Dywizji i zgrupowaniem Uemury z 3 Dywizji. To drugie, przewiezione łodziami przez jezioro Dongting Hu, miało wylądować na skrzydle Chińczyków. Wsparcie zapewniały lotnictwo armii, flotylle rzeczne i oddziały desantowe marynarki. Łącznie w operacji wzięło udział, według większości szacunków, około 100 tysięcy żołnierzy japońskich.

Operacja przypadła na czas, gdy Japonia przeżywała jeden z największych kryzysów swojej polityki zagranicznej. 23 sierpnia Niemcy, z którymi Tokio rokowało o sojuszu, zawarły pakt o nieagresji z ZSRR, a pod koniec sierpnia Armia Czerwona rozbiła japońską 23 Dywizję w bitwie nad Chałchin-Goł. Rząd Hiranumy upadł, a nowy premier, generał Nobuyuki Abe, ogłosił 4 września, że Japonia nie będzie się mieszać do wojny w Europie, która zaczęła się atakiem Niemiec na Polskę, i skupi się na „rozwiązaniu incydentu chińskiego”. 12 września utworzono nowe naczelne dowództwo wszystkich wojsk japońskich w Chinach, Armię Ekspedycyjną w Chinach, pod dowództwem generała Toshizō Nishio, którego szefem sztabu został były minister wojny Seishirō Itagaki. Część historyków uważa, że uderzenie na Changsha miało też podnieść morale armii po klęsce w Mongolii i wzmocnić nacisk na Chongqing w chwili, gdy przygotowywano rząd Wanga Jingweia. Plan operacji powstał jednak w sierpniu, przed tymi wydarzeniami, a jego bezpośrednim celem były wojska 9 Strefy.

Strona chińska. 9 Strefa Wojenna obejmowała Hunan, północno-zachodnie Jiangxi i skrawek południowego Hubei. Formalnie dowodził nią generał Chen Cheng, jeden z najbliższych współpracowników Czang Kaj-szeka, który pełnił jednocześnie wiele innych funkcji. Faktycznie strefą kierował od początku 1939 roku jako pełniący obowiązki dowódcy generał Xue Yue. Kantończyk urodzony w 1896 roku, uczestnik ekspedycji północnej, w latach 30. dowodził pościgiem za komunistami podczas Długiego Marszu, a w październiku 1938 roku, w czasie bitwy o Wuhan, okrążył i rozbił pod Wanjialing w Jiangxi znaczną część japońskiej 106 Dywizji, tej samej, która teraz miała nacierać w Jiangxi. Formalnie dowódcą 9 Strefy mianowano go właśnie w czasie bitwy o Changsha.

Siły 9 Strefy liczyły kilkadziesiąt dywizji. Do bitwy weszło, według chińskich opracowań, ponad 30 dywizji i 3 kolumny partyzanckie, czyli ponad 240 tysięcy żołnierzy. Niektóre opracowania podają, że cała strefa miała około 365 tysięcy ludzi. Chińczycy mieli więc dużą przewagę liczebną, ale ich dywizje były słabe, często niepełne, z małą ilością artylerii i bez wsparcia lotnictwa i czołgów. W północnym Hunanie najważniejszą siłą była 15 Grupa Armii generała Guana Linzhenga, z 52 Korpusem na pozycjach nad rzeką Xinqiang. Na wschodzie, w górach na pograniczu Hubei, stała 27 Grupa Armii generała Yang Sena, a w Jiangxi 1 i 19 Grupa Armii, w tym 74 Korpus Wanga Yaowu, jedna z najlepszych chińskich formacji.

O tym, jak bronić Changsha, spierano się w chińskim dowództwie od wiosny. Czang Kaj-szek i zastępca szefa Sztabu Generalnego Bai Chongxi chcieli powtórzyć zasady przyjęte na naradzie w Nanyue pod koniec 1938 roku: stawiać opór na kolejnych liniach, a w razie potrzeby oddać Changsha, przenieść kwaterę strefy do Hengyang i dopiero tam, gdy Japończycy się wykrwawią, uderzyć na nich przeważającymi siłami. Xue Yue przyjął zasadę, którą chińskie opracowania streszczają jako „wycofać się do bitwy rozstrzygającej i zdobywać przewagę na skrzydłach”, ale uważał, że samego Changsha trzeba bronić. Między jeziorem Dongting Hu na zachodzie a górami Mufu Shan na wschodzie północny Hunan przecinają cztery równoległe rzeki płynące ze wschodu na zachód: Xinqiang, Miluo, Laodao i Liuyang. Xue chciał, by japońskie kolumny przechodziły kolejne linie rzek, tracąc ludzi i czas, podczas gdy chińskie dywizje odchodziły na boki, w góry, skąd mogły uderzyć na ich skrzydła. Ludność wsi ewakuowano w góry, a drogi przekopywano i zamieniano w pola, by Japończycy nie mogli używać ciężarówek i artylerii. Zgodnie z hasłem „drogi zamienić w pola, zboże wynieść w góry” wywożono też żywność. Była to w praktyce taktyka spalonej ziemi, tym razem stosowana planowo, a nie w panice, jak w listopadzie 1938 roku.

Przebieg

Front w Jiangxi (14–22 września)

Pierwsze uderzenie padło w północnym Jiangxi, około 250 kilometrów na wschód od Changsha. W nocy z 14 na 15 września 106 Dywizja generała Ryōtarō Nakaiego zaatakowała z rejonu Fengxin pozycje 184 Dywizji chińskiego 60 Korpusu pod Huibu. Chińska obrona została przełamana, a Japończycy w ciągu kilku dni zajęli Gao’an i ruszyli na zachód i północny zachód, w górzysty teren ku Shangfu, Ganfang i powiatowi Xiushui. Ich zadaniem było przejść przez góry na granicę Hunanu i dołączyć do wojsk nacierających od północy. W ten sposób chcieli zagrozić od wschodu chińskim armiom broniącym Changsha.

Chińczycy szybko zebrali tu siły do przeciwnatarcia. 74 Korpus Wanga Yaowu i 32 Korpus Song Ketanga, wspierane przez kilka innych korpusów, uderzyły na japońskie kolumny od południa i zachodu. 22 września, według niektórych źródeł dzień wcześniej, Chińczycy odbili Gao’an. 106 Dywizja, rozciągnięta w górach i atakowana z kilku stron, utknęła. Nie zdołała ani zniszczyć chińskich wojsk w Jiangxi, ani dotrzeć do Hunanu, i w następnych tygodniach wycofała się na pozycje wyjściowe. Wojska 9 Strefy w Jiangxi nie musiały więc wysyłać posiłków do Hunanu, a dowództwo strefy mogło skupić się na głównym kierunku.

Nad rzeką Xinqiang (18–23 września)

18 września, według części źródeł 19 września, ruszyło główne natarcie. 6 Dywizja i zgrupowanie Nary, w sumie kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy z silną artylerią, uderzyły spod Yueyang na wysunięte pozycje chińskiego 52 Korpusu na północ od rzeki Xinqiang. Okamura przeniósł się w pobliże frontu i osobiście kierował działaniami. Chińskie placówki broniły się kilka dni, a według chińskich relacji Japończycy użyli w tych walkach na szeroką skalę gazów bojowych. Japonia podpisała w 1925 roku protokół genewski zakazujący użycia broni chemicznej na wojnie, ale go nie ratyfikowała, a stosowanie gazów przez jej armię w Chinach potwierdziły później badania japońskich dokumentów.

Na wschodzie, na granicy Hubei i Hunanu, 21 września do działań włączyła się 33 Dywizja generała Jūtarō Amakasu. Następnego dnia jej oddziały uderzyły na pozycje 27 Grupy Armii Yang Sena pod Maishi, przełamały je i przez przełęcze Mufu Shan ruszyły na Changshoujie i Pingjiang. Ich zadaniem było obejść Chińczyków od wschodu i zamknąć kleszcze wokół wojsk broniących linii rzek.

23 września 6 Dywizja i zgrupowanie Nary pod osłoną ciężkiego ostrzału artyleryjskiego sforsowały rzekę Xinqiang. Chiński 52 Korpus, zgodnie z planem, po krótkim oporze wycofał się na południe, ku rzece Miluo. Tego samego dnia zgrupowanie Uemury z 3 Dywizji, wraz z oddziałami desantowymi marynarki, przepłynęło na łodziach i okrętach rzecznych przez wschodnią część jeziora Dongting Hu i wylądowało pod Yingtian, przy ujściu rzeki Miluo do jeziora (dziś w granicach miasta Miluo). Desant zagroził zachodniemu skrzydłu Chińczyków broniących linii Miluo. Większość źródeł, chińskich i japońskich, umieszcza go 23 września. Bywa też podawana data 26 września, a niektóre chińskie opracowania opisują walki o przyczółki nad jeziorem jeszcze przez kilka kolejnych dni.

Nad rzeką Miluo i na przedpolach Changsha (24–30 września)

W kolejnych dniach Japończycy przeprawili się przez rzekę Miluo i parli dalej na południe, wzdłuż kolei i drogi do Changsha. Chińskie dywizje stawiały opór, a potem odchodziły na boki, w góry na wschodzie, zgodnie z planem Xue Yue. Japończycy szli przez kraj opustoszały: bez ludzi, bez żywności, z drogami przekopanymi tak, że ciężarówki, a często i artyleria, musiały zostawać w tyle. Zaopatrzenie trzeba było nieść na plecach żołnierzy i tragarzy, a coraz więcej oddziałów zostawało w tyle, by osłaniać wydłużające się linie komunikacyjne. Zgrupowanie Uemury, zamiast iść szybko na południe, utknęło w walkach z chińskimi korpusami pod Yingtian i Sanjiaoqiao. Na wschodzie 33 Dywizja i zgrupowanie Nary doszły do Pingjiang, ale nie miały siły, by ruszyć dalej na południe na pomoc 6 Dywizji.

Gdy Japończycy zbliżali się do miasta, w chińskim dowództwie wrócił spór o to, czy bronić Changsha. Czang Kaj-szek nadal chciał oddać miasto, by ocalić wojska do dalszej wojny. Około 29 września wysłał do kwatery 9 Strefy Chen Chenga i Bai Chongxiego, by przekonali Xue Yue do wykonania pierwotnego planu. Xue odmówił. Według chińskich relacji Chen Cheng, widząc, że Japończycy są wyczerpani, zawiadomił o wszystkim Czanga, ale zgodził się, by dowództwo strefy działało „stosownie do czasu i miejsca”, i pozwolił na kontratak. Xue przygotował drugą linię obrony na południe od miasta i zebrał sześć dywizji do przeciwuderzenia.

29 września, według najczęściej podawanej daty, przednie oddziały 6 Dywizji, po zajęciu Fulinpu i Jinjing, doszły nad rzekę Laodao, ostatnią linię wodną przed Changsha. Był to najdalszy punkt japońskiego natarcia. Na tyłach i skrzydłach 6 Dywizji działały już chińskie oddziały, które przepuściły ją na południe, a teraz atakowały kolumny zaopatrzeniowe i przecinały drogi. Amerykański obserwator wojskowy opisywał potem, że w nocnych walkach japońska awangarda znalazła się w otoczeniu dziesiątków tysięcy chińskich żołnierzy, atakujących z przodu, z tyłu i z obu boków. Japońskie lotnictwo próbowało zaopatrywać oddziały zrzutami, ale nie mogło zastąpić odciętych dróg.

Odwrót Japończyków (1–8 października)

Na początku października Okamura uznał, że dalsze posuwanie się naprzód grozi okrążeniem i zniszczeniem wysuniętych oddziałów. Według chińskich opracowań 1 października wydał rozkaz ogólnego odwrotu. Tego samego dnia i w następnych dniach chińskie lotnictwo i radzieccy lotnicy ochotnicy, którzy od 1937 roku walczyli po stronie Chin, zbombardowali japońskie lotniska w Hankou. 3 października Xue Yue nakazał ogólne przeciwuderzenie na całym froncie północnego Hunanu, od gór Mufu Shan po jezioro Dongting Hu. Chińskie korpusy ruszyły w pościg za cofającymi się kolumnami, a ściągnięta na front artyleria ostrzeliwała drogi odwrotu. Według chińskich relacji 5 października żołnierze chińscy zestrzelili japoński samolot łącznikowy, przy którym znaleziono rozkaz Okamury o przerwaniu operacji. Tego samego dnia chińska 23 Dywizja zaatakowała przystań japońskiej flotylli pod Yingtian i uszkodziła kilka jednostek. 6 października Japończycy opuścili Yingtian, a Chińczycy odzyskali Pingjiang. Tego dnia Okamura ogłosił, że operacja osiągnęła cele i wojska wracają na pozycje wyjściowe.

8 października główne siły japońskie, pod osłoną lotnictwa, przeszły na północny brzeg rzeki Xinqiang. Chińska 195 Dywizja z 52 Korpusu przekroczyła rzekę w pościgu i odzyskała dawne wysunięte placówki, a nocą chińskie oddziały wypadały na Xitang i Yaolin. W ciągu następnego tygodnia, gdy w Jiangxi i Hubei 106 i 33 Dywizja też wróciły na swoje pozycje, na wszystkich trzech odcinkach przywrócono stan sprzed bitwy.

Straty

Dane o stratach należą do najbardziej spornych w historii tej bitwy, bo obie strony potrzebowały jej dla własnej propagandy. Japończycy podali oficjalnie, że stracili 850 zabitych i 2700 rannych, a zabili 44 tysiące żołnierzy chińskich i wzięli 4 tysiące jeńców. Chińskie komunikaty mówiły o ponad 30 tysiącach, a w niektórych wersjach o ponad 40 tysiącach zabitych i rannych Japończyków. Według jednego z chińskich opracowań Japończycy przyznawali się do ponad 6 tysięcy zabitych i rannych. Japońskie liczby oficjalne są niemal na pewno zaniżone: chińscy badacze wskazują na japońskie dokumenty o uzupełnieniach, z których wynika, że niektóre jednostki straciły znacznie więcej ludzi, niż wynikałoby z podanego bilansu. Chińskie liczby są z kolei wyraźnie zawyżone. Zachodni obserwatorzy szacowali straty obu stron na kilkadziesiąt tysięcy ludzi.

Straty chińskie były z pewnością duże, choć ich dokładna liczba nie jest znana. Według wspomnień ówczesnego oficera sztabu 9 Strefy, He Zhigui, po bitwie jedenaście korpusów, które brały w niej udział, otrzymało uzupełnienia w sile czterdziestu pułków. Inny oficer tego sztabu, Zhao Ziliu, wspominał, że gdy po ogłoszeniu „wielkiego zwycięstwa pod Changsha” do miasta przyjechali zagraniczni korespondenci i poprosili o pokazanie jeńców, okazało się, że nie ma żadnego, co przyjęli śmiechem. Japońskich żołnierzy rzadko udawało się wziąć do niewoli, ale anegdota pokazuje też, jak bardzo rozmijała się propaganda z rzeczywistością.

Ciężko ucierpiała ludność cywilna północnego Hunanu. Ewakuacja w góry ocaliła wielu ludzi, ale ich wsie, drogi i zapasy zostały zniszczone przez obie strony: przez Chińczyków, by nie dostały się w ręce nieprzyjaciela, i przez Japończyków w czasie natarcia i odwrotu.

Znaczenie

Na polu bitwy rozstrzygnięcia nie było. Inicjatywa przez cały czas należała do Japończyków: to oni zaczęli operację, oni wyznaczyli jej zasięg i oni ją przerwali, a po miesiącu obie armie stały tam, skąd wyszły. Chiński historyk Zhang Xianwen pisał, że w skali samej bitwy żadna ze stron nie wygrała. W skali całej wojny wynik był jednak korzystny dla Chin. Japończycy nie osiągnęli celu, który sami sobie postawili, czyli nie zniszczyli głównych sił 9 Strefy Wojennej, a ponieśli straty i musieli się wycofać. Chińczycy przygotowali się na utratę miasta, więc to, że Japończycy nie zdołali do niego wejść, uznali za zwycięstwo.

Propagandowe znaczenie bitwy było ogromne. Po dwóch latach, w których Chiny traciły kolejne miasta i prowincje, Changsha stała się pierwszą wielką stolicą prowincji, na którą Japończycy nacierali i której nie zdobyli. „Wielkie zwycięstwo pod Changsha” umocniło wiarę w strategię wojny przewlekłej, a Xue Yue stał się jednym z najsłynniejszych dowódców chińskich. Japończycy z kolei zaczęli sobie zdawać sprawę z ograniczeń swojej strategii. Okamura pisał po bitwie do generała Nishio, że „złamanie woli oporu nieprzyjaciela jest rzeczą najtrudniejszą z trudnych”, a porzucanie zdobytego terenu i powrót na dawne pozycje „zachęca nieprzyjaciela do kontrataków i staje się materiałem dla jego propagandy”. Dokładnie tak się stało.

Zachęcony wynikiem Czang Kaj-szek polecił przygotować pierwszą w tej wojnie ofensywę na wielu frontach jednocześnie. Ta zimowa ofensywa, prowadzona od końca listopada 1939 roku do wiosny 1940 roku (główne natarcie ruszyło w grudniu), nie przyniosła jednak sukcesu. W listopadzie 1939 roku Japończycy wylądowali na wybrzeżu Kuangsi i zdobyli Nanning, by odciąć Chiny od dostaw przez Indochiny. W marcu 1940 roku w Nankinie powstał kolaboracyjny rząd Wanga Jingweia. O Changsha walczono jeszcze trzykrotnie. Xue Yue obronił miasto przed drugim natarciem we wrześniu i październiku 1941 roku (bitwa pod Changsha) i przed trzecim, na przełomie 1941 i 1942 roku, gdy po ataku na Pearl Harbor chińskie zwycięstwo było jednym z niewielu sukcesów aliantów na Dalekim Wschodzie. Miasto padło dopiero w czerwcu 1944 roku w czasie wielkiej japońskiej operacji Ichi-gō.

Bitwa pokazała, że wojna w Chinach utknęła na dobre. Japonia nie potrafiła już przeprowadzać operacji, które dawałyby trwałe zdobycze, a Chiny nie mogły jej wyprzeć z zajętych terytoriów. Okamura, który w 1941 roku objął dowództwo w Chinach Północnych, prowadził tam bezwzględną wojnę z komunistyczną partyzantką i ludnością cywilną, a od listopada 1944 roku do kapitulacji dowodził wszystkimi wojskami japońskimi w Chinach. Szukając wyjścia z chińskiego impasu, Japonia zwróciła się ku koloniom europejskim w Azji Południowo-Wschodniej, osłabionym przez wojnę w Europie, co w grudniu 1941 roku doprowadziło ją do wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Wojna w Chinach połączyła się wtedy formalnie z drugą wojną światową.