Japończycy przekraczają jezioro Dongting

Około 26 września 1939 roku japońskie wojska nacierające z Yueyangu na Changsha, stolicę prowincji Hunan, przeszły na południowy brzeg rzeki Miluo. W ciągu kilku dni przełamały dwie z czterech linii obrony, które chińska 9 Strefa Wojenna przygotowała na drodze do miasta, a oddział desantowy, przewieziony łodziami z Yueyangu wzdłuż wschodniego brzegu jeziora Dongting, wylądował na skrzydle chińskich wojsk. Od Changsha dzieliło Japończyków już tylko kilkadziesiąt kilometrów, mniej niż połowa drogi, którą mieli przejść od pozycji wyjściowych. Chińskie dowództwo wiedziało, że zbliża się chwila rozstrzygnięcia: albo odda miasto, albo stoczy pod nim bitwę.

Popularne kalendaria opisują te dni dwoma zdaniami. Pod 24 września piszą, że japońska 6 i 13 Dywizja „wyparły chińską Narodową Armię Rewolucyjną z rejonu rzeki Xiangjiang”, a pod 26 września, że armia japońska „przekroczyła jezioro Dongting”, skracając o ponad połowę drogę do Changsha. Oba zdania wymagają wyjaśnienia. Rzeka, nad którą toczyły się walki, to nie Xiang Jiang, czyli główna rzeka Hunanu, nad którą leży Changsha, lecz niewielka Xinqiang (新墙河), płynąca do jeziora Dongting kilkadziesiąt kilometrów na południe od Yueyangu. W tekstach angielskich obie nazwy łatwo pomylić. Z 13 Dywizji w natarciu brał udział tylko wydzielony z niej oddział generała Akiry Nary. Japończycy nie przeprawili się też przez jezioro Dongting, lecz przewieźli jego wschodnim skrajem, wzdłuż brzegu, oddział desantowy, który wylądował na tyłach chińskich pozycji. Daty w różnych źródłach się rozchodzą: chińskie opracowania podają, że przeprawa przez Xinqiang i lądowanie nad jeziorem nastąpiły 23 września, a rzekę Miluo Japończycy forsowali 25 i 26 września.

Nad rzeką Xinqiang

Ofensywa, która zaczęła się 14 września uderzeniem japońskich dywizji w północnym Jiangxi, 18 września objęła północny Hunan. Tego dnia 6 Dywizja generała Shirō Inaby, razem z oddziałami generałów Akiry Nary i Mikio Uemury, łącznie około 50 tysięcy żołnierzy z silną artylerią i wsparciem lotnictwa, zaatakowała chińskie placówki na północ od rzeki Xinqiang. Odcinka bronił chińska 15 Grupa Armii generała Guan Linzhenga, przede wszystkim jego 52 Armia. Chińczycy przez kilka dni bronili się na umocnionych wzgórzach i kontratakowali. Według chińskich źródeł Japończycy używali przy tym na dużą skalę gazów bojowych. Japonia podpisała w 1925 roku protokół genewski zakazujący użycia broni chemicznej, ale go nie ratyfikowała, a badania japońskich historyków, przede wszystkim Yoshiakiego Yoshimiego, potwierdziły, że w 1938 i 1939 roku armia japońska stosowała w Chinach gazy drażniące i parzące w wielu operacjach.

Do 22 września Japończycy opanowali północny brzeg rzeki. 23 września o świcie, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, 6 Dywizja sforsowała Xinqiang na zachód od miasteczka Xinqiang, a oddział Nary przeprawił się dalej na wschód, w rejonie Yanglinjie. Chińska obrona na południowym brzegu, przygotowana według zasady „cofania się przed bitwą decydującą”, nie miała się trzymać za wszelką cenę. Gdy Japończycy przełamali pierwsze pozycje, 52 Armia i sąsiednie jednostki wycofały się na południe, w stronę Miluo, i w góry na wschodzie, skąd mogły uderzać na skrzydło i tyły nacierających. To właśnie ten odwrót z rejonu Xinqiang, trwający do 24 września, kalendaria nazywają wyparciem Chińczyków znad rzeki.

Desant nad jeziorem Dongting

Jednocześnie Japończycy wykonali manewr, który miał zaskoczyć obrońców. Oddział generała Uemury, utworzony z jednostek 3 Dywizji, wzmocniony piechotą morską i wspierany przez kanonierki i łodzie marynarki wojennej, wypłynął wieczorem 22 września z Yueyangu. Jego łodzie przepłynęły wzdłuż wschodniego brzegu jeziora Dongting, rozległego, płytkiego zbiornika, do którego uchodzą największe rzeki Hunanu. 23 września rano część oddziału wylądowała pod Lujiao, a główne siły dalej na południe, pod Yingtianem, u ujścia rzeki Miluo, kilkadziesiąt kilometrów za linią chińskiej obrony nad Xinqiang. Desant zagroził zachodniemu skrzydłu chińskich wojsk i ich drodze odwrotu. Obrońcy musieli przerzucić tam część sił, co ułatwiło natarcie 6 Dywizji od północy.

Przez rzekę Miluo

Rzeka Miluo, płynąca ze wschodu na zachód do jeziora Dongting, była drugą chińską linią obrony. Japończycy podeszli do niej 24 i 25 września. Pierwsze próby przeprawy Chińczycy odparli, ale 25 i 26 września japońskie oddziały przeszły na południowy brzeg w kilku miejscach. W dniu, pod którym kalendaria umieszczają „przekroczenie jeziora Dongting”, Japończycy mieli więc za sobą obie rzeki północnego Hunanu, a oddział Uemury stał nad jeziorem na wysokości Miluo. Między nimi a Changsha zostały tylko dwie mniejsze rzeki, Laodao i Liuyang, i kilkadziesiąt kilometrów pagórkowatego terenu.

Na wschodzie, w górach na pograniczu Hunanu, Hubei i Jiangxi, 33 Dywizja, która 22 września ruszyła z rejonu Tongchengu, i część oddziału Nary nacierały na Pingjiang, przełamując opór 27 Grupy Armii generała Yang Sena. Ta kolumna miała odciąć chińskim wojskom drogę odwrotu na wschód i zamknąć je w kleszczach z 6 Dywizją. W północnym Jiangxi natomiast natarcie japońskiej 101 i 106 Dywizji utknęło. 22 września Chińczycy odbili tam Gao’an, a dywizje, które miały przez góry połączyć się z wojskami nacierającymi od Yueyangu, nie dotarły do granicy Hunanu.

Co było dalej

Szybkie postępy Japończyków nie oznaczały zwycięstwa. Im dalej szli, tym trudniejsze stawało się zaopatrzenie. Chińczycy rozkopali drogi i zamienili je w pola ryżowe, ludność odeszła w góry, a zapasy zboża wywieziono. Japońskie ciężarówki, działa i czołgi grzęzły w błocie, a kolumny zaopatrzenia były atakowane przez chińskie oddziały z gór. W Chongqingu Czang Kaj-szek i jego doradcy skłaniali się do oddania Changsha bez walki, by zachować wojska. Według chińskich relacji generał Xue Yue, pełniący obowiązki dowódcy 9 Strefy Wojennej, odmówił. Pod koniec września jego wojska zaatakowały wysunięte japońskie kolumny pod Fulinpu i nad rzeką Laodao. Japońska 6 Dywizja doszła na przedpole Changsha, ale nie weszła do miasta.

Na przełomie września i października dowódca 11 Armii, generał Yasuji Okamura, nakazał odwrót. Japończycy wycofywali się pod naciskiem chińskich wojsk i 6 października Okamura ogłosił, że cel operacji, zadanie ciężkich strat 9 Strefie Wojennej, został osiągnięty. Około 8 października jego wojska były z powrotem na północ od rzeki Xinqiang, a w połowie miesiąca obie strony stały na tych samych pozycjach co przed bitwą. Chiński rząd ogłosił „wielkie zwycięstwo pod Changsha”, a miasto stało się symbolem chińskiego oporu.

Znaczenie

Przeprawy przez Xinqiang i Miluo oraz desant nad jeziorem Dongting były szczytowym momentem japońskiej ofensywy z jesieni 1939 roku. Pokazały przewagę japońskiej armii w artylerii, lotnictwie i manewrze, także z wykorzystaniem rzek i jezior. Pokazały jednak również jej słabość w drugim okresie wojny chińsko-japońskiej: wojska japońskie mogły się wedrzeć głęboko w chińskie terytorium, ale nie mogły się tam utrzymać, gdy przeciwnik oddawał teren, niszczył drogi i atakował ich linie zaopatrzenia. Ten sam schemat powtarzał się w kolejnych bitwach o Changsha, w 1941 roku i na przełomie 1941 i 1942 roku. Japończycy przechodzili wtedy te same rzeki i znów się wycofywali, aż do 1944 roku, gdy w ofensywie Ichi-gō zdobyli miasto. Wojna w Chinach, w której walki takie jak nad Xinqiang i Miluo wiązały setki tysięcy japońskich żołnierzy, w grudniu 1941 roku połączyła się z wojną na Pacyfiku w jedną wojnę światową.