Wang Jingwei

Wang Jingwei, właściwie Wang Zhaoming, przeszedł drogę, jakiej nie przeszedł żaden inny chiński polityk jego pokolenia. Jako młodzieniec był bohaterem rewolucji, który próbował zabić regenta cesarskiego i czekał w więzieniu na śmierć. Jako dojrzały polityk był najbliższym współpracownikiem Sun Jat-sena, autorem jego testamentu, pierwszym przewodniczącym rządu Kuomintangu i przez kilkanaście lat głównym rywalem Czang Kaj-szeka. W czasie wojny z Japonią uznał, że Chiny nie mogą jej wygrać, w grudniu 1938 roku uciekł z Chongqingu i w marcu 1940 roku stanął na czele kolaboracyjnego rządu w okupowanym Nankinie. Dla Chińczyków po obu stronach Cieśniny Tajwańskiej jego nazwisko stało się synonimem zdrady. Dla historii drugiej wojny światowej jest przykładem tego, jak Japonia próbowała zakończyć wojnę w Chinach rękami samych Chińczyków i dlaczego jej się to nie udało.

Młodość i zamach na regenta

Urodził się 4 maja 1883 roku w Sanshui w prowincji Guangdong, gdzie jego ojciec, pochodzący z rodziny z Zhejiangu, pracował jako sekretarz w urzędzie powiatowym. Wcześnie stracił oboje rodziców i wychowywał się u starszego brata. Zdał państwowe egzaminy na najniższym stopniu, a w 1904 roku, jako stypendysta rządu Qing, wyjechał na studia prawnicze na uniwersytecie Hōsei w Tokio. W Japonii zetknął się z ideami demokracji, nacjonalizmu i anarchizmu, a zwycięstwo Japonii nad Rosją w 1905 roku pokazało mu, że naród azjatycki może pokonać europejskie mocarstwo.

W 1905 roku poznał w Tokio Sun Jat-sena i wstąpił do jego Ligi Związkowej, Tongmenghui. Pisał w jej piśmie „Minbao” pod pseudonimem Jingwei, wziętym od mitycznego ptaka, który kamyk po kamyku próbuje zasypać morze. Szybko stał się jednym z najlepszych mówców i publicystów ruchu. W 1910 roku, rozgoryczony klęskami powstań i kpinami, że przywódcy rewolucji wysyłają innych na śmierć, a sami siedzą bezpiecznie za granicą, przyjechał z kilkoma towarzyszami, wśród nich swoją narzeczoną Chen Bijun, do Pekinu, by zabić regenta księcia Zaifenga, ojca małoletniego cesarza Puyi. Bombę podłożoną pod mostem, przez który przejeżdżał regent, wykryto, a Wanga aresztowano w kwietniu. Przed sądem nie wypierał się winy. Zamiast kary śmierci dostał dożywocie, między innymi dzięki wstawiennictwu prowadzącego śledztwo księcia Su, któremu zaimponował. Wiersze pisane w celi przyniosły mu sławę, a po powstaniu w Wuchangu w listopadzie 1911 roku wyszedł na wolność jako bohater narodowy.

U boku Sun Jat-sena

W czasie rewolucji Xinhai Wang pośredniczył między rewolucjonistami a Yuan Shikaiem i poparł jego prezydenturę w zamian za abdykację dynastii. Złożył przysięgę, że nie przyjmie żadnego urzędu, ożenił się z Chen Bijun i w 1912 roku wyjechał do Francji, gdzie współtworzył ruch, który pozwalał młodym Chińczykom pracować i studiować w Europie. Do Chin wrócił na stałe w 1917 roku i dołączył do Sun Jat-sena w Kantonie. Był jego sekretarzem, autorem przemówień, a od 1921 roku ministrem oświaty rządu kantońskiego. Pod koniec 1924 roku towarzyszył Sunowi w podróży do Pekinu i to on spisał jego testament polityczny, podpisany przez umierającego przywódcę w marcu 1925 roku.

Po śmierci Suna Wang uchodził za jego następcę. 1 lipca 1925 roku został przewodniczącym Rządu Narodowego w Kantonie i przywódcą lewego skrzydła Kuomintangu, które popierało sojusz ze Związkiem Radzieckim i współpracę z komunistami w ramach pierwszego frontu jedności. Szybko przegrał jednak z dowódcą wojska, Czang Kaj-szekiem. Po tak zwanym incydencie na kanonierce „Zhongshan” w marcu 1926 roku, gdy Czang aresztował komunistycznych oficerów i przejął kontrolę nad Kantonem, Wang zrezygnował i wyjechał do Francji.

Wuhan, rozłam i opozycja

Wrócił w kwietniu 1927 roku, przez Moskwę, gdzie spotkał się ze Stalinem, i stanął na czele lewicowego rządu Kuomintangu w Wuhanie, gdy Czang w Szanghaju rozprawił się z komunistami i założył własny rząd w Nankinie. Kilka tygodni później, gdy przedstawiciel Kominternu pokazał mu depeszę Stalina z poleceniem budowy komunistycznych sił zbrojnych, Wang uznał, że Moskwa chce przejąć jego partię, i 15 lipca 1927 roku zerwał z komunistami. Rządy w Wuhanie i Nankinie się połączyły, ale Wang znów znalazł się na uboczu i wyjechał do Europy.

W latach 1929–1931 był przywódcą opozycji przeciw Czangowi. W 1930 roku sprzymierzył się z Yan Xishanem, Feng Yuxiangiem i Li Zongrenem i stanął na czele konkurencyjnego rządu w Pekinie, ale koalicja przegrała wojnę na Równinach Centralnych, gdy po stronie Nankinu opowiedział się Zhang Xueliang. W 1931 roku Wang poparł kolejny antynankiński rząd, tym razem w Kantonie.

Premier ustępstw

Japońska agresja w Mandżurii, zapoczątkowana incydentem mukdeńskim we wrześniu 1931 roku, pogodziła obu rywali. Uzgodnili podział władzy: Czang dowodził armią, a Wang 28 stycznia 1932 roku, w dniu wybuchu walk w Szanghaju, został przewodniczącym Juanu Wykonawczego, czyli premierem. Obaj uważali, że Chiny nie są gotowe do wojny z Japonią i że najpierw trzeba pokonać komunistów. Wang zgłaszał też poważne zastrzeżenia do bierności Zhang Xueliana w północnych Chinach i w sierpniu 1932 roku na kilka miesięcy ustąpił i wyjechał do Europy. Po powrocie w marcu 1933 roku firmował jako premier ugody z Japonią, przede wszystkim rozejm w Tanggu z maja 1933 roku, który oddawał Japończykom kontrolę nad pasem ziemi na południe od Wielkiego Muru. Klęska chińskich wojsk w walkach o Wielki Mur przekonała go, że armia chińska nie może się równać z japońską.

Za te ustępstwa zapłacił wysoką cenę. 1 listopada 1935 roku, podczas wspólnego zdjęcia uczestników plenum Kuomintangu w Nankinie, przebrany za dziennikarza zamachowiec Sun Fengming strzelił do niego trzy razy, krzycząc „precz ze zdrajcą”. Wang przeżył, ale jedna z kul utkwiła w jego ciele na resztę życia. Zrezygnował z urzędu premiera i w lutym 1936 roku wyjechał na leczenie do Europy, głównie do Niemiec. Tam zastała go wiadomość o porwaniu Czanga w Xi’anie w grudniu 1936 roku. Rodzina Czanga obawiała się, że Wang, który popierał zbrojną rozprawę z buntownikami, wykorzysta sytuację, by przejąć władzę. Także Moskwa w czasie incydentu w Xi’an uważała go za najbardziej prawdopodobnego następcę Czanga, gotowego do ugody z Japonią. Wang wrócił do Chin w styczniu 1937 roku, ale drugi front jedności z komunistami i kurs na wojnę wyznaczał już Czang.

Od wojny do ucieczki

Po incydencie na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku Wang publicznie popierał opór, ale prywatnie był coraz bardziej przekonany, że Chiny zostaną zniszczone. W marcu 1938 roku nadzwyczajny zjazd Kuomintangu wybrał go na zastępcę przewodniczącego partii, a latem stanął na czele Ludowej Rady Politycznej, ciała doradczego skupiającego różne siły polityczne. Upadek Wuhanu i Kantonu jesienią 1938 roku i polityka spalonej ziemi przekonały go, że trzeba szukać pokoju, zanim kraj zostanie zrujnowany, a komuniści wykorzystają wojnę do zdobycia władzy.

Za jego wiedzą ludzie z jego otoczenia nawiązali kontakt z japońskimi oficerami. W listopadzie 1938 roku w Szanghaju spisano porozumienie, które przewidywało wycofanie wojsk japońskich w ciągu dwóch lat od zawarcia pokoju w zamian za uznanie Mandżukuo i współpracę przeciw komunizmowi. 18 grudnia 1938 roku Wang opuścił Chongqing i przez Kunming przedostał się do Hanoi. Premier Fumimaro Konoe ogłosił swoje zasady pokoju, ale bez obietnicy wycofania wojsk, a żaden z generałów, na których liczył Wang, nie poszedł za nim. Kuomintang wykluczył go z partii, a w marcu 1939 roku agenci Chongqingu zastrzelili w Hanoi jego sekretarza Zeng Zhongminga. Wang przeniósł się do Szanghaju pod japońską opiekę i postanowił utworzyć rząd na terenach okupowanych.

Szef rządu w Nankinie

30 marca 1940 roku stanął na czele rządu w Nankinie, który ogłosił się prawowitym Rządem Narodowym Republiki Chińskiej i zastąpił dotychczasowe rządy kolaboracyjne w Pekinie i Nankinie. Japonia uznała go dopiero 30 listopada 1940 roku, gdy Wang podpisał z generałem Nobuyukim Abe traktat, który dawał Japonii prawo do stacjonowania wojsk w północnych Chinach i Mongolii Wewnętrznej. Przyjął wtedy formalnie tytuł przewodniczącego rządu. W czerwcu 1941 roku złożył oficjalną wizytę w Japonii, gdzie przyjął go cesarz Hirohito, a 1 lipca 1941 roku jego rząd uznały Niemcy, Włochy i ich sojusznicy.

Jego władza pozostała bardzo ograniczona. Japońska armia kontrolowała każdą ważną decyzję, japońskie firmy przejmowały kopalnie i fabryki, a gospodarkę terenów okupowanych podporządkowano potrzebom wojny. Rząd prowadził w delcie Jangcy brutalne kampanie „oczyszczania wsi” przeciw partyzantom komunistycznym, a jego tajna policja w Szanghaju, znana od adresu jako „Numer 76”, mordowała przeciwników. Wang starał się przy tym zachowywać pozory samodzielności. Utrzymywał chińskie szkoły i uniwersytety, prosił Japończyków o ograniczenie rekwizycji i ingerencji w administrację, a przez swoich ludzi utrzymywał tajne kontakty z Chongqingiem i komunistami.

Po ataku Japonii na Stany Zjednoczone związał się z nią jeszcze ściślej. 9 stycznia 1943 roku jego rząd wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii, w zamian za co Japonia zwróciła mu koncesje w chińskich miastach i zrzekła się eksterytorialności. W listopadzie 1943 roku Wang uczestniczył w Tokio w Konferencji Wielkiej Azji Wschodniej, na której japońscy sojusznicy z Azji ogłosili wspólną deklarację. Pod koniec 1943 roku jego stan zdrowia gwałtownie się pogorszył. W grudniu przeszedł operację usunięcia kuli z 1935 roku, a w marcu 1944 roku, częściowo sparaliżowany, wyjechał na leczenie do szpitala uniwersyteckiego w Nagoi. Zmarł tam 10 listopada 1944 roku. Źródła różnie opisują chorobę, która doprowadziła do śmierci, zwykle łącząc ją z następstwami ran z zamachu.

Po śmierci

Pochowano go na wzgórzu Meihuashan w Nankinie, w pobliżu mauzoleum Sun Jat-sena. Jego następca Chen Gongbo rozwiązał rząd 16 sierpnia 1945 roku. W styczniu 1946 roku, po powrocie rządu Czang Kaj-szeka do Nankinu, saperzy wysadzili grób Wanga, a jego ciało spalono. Chen Gongbo i kilku innych przywódców rządu nankińskiego zostało po wojnie skazanych na śmierć i straconych. Wdowa Chen Bijun, która przed sądem broniła męża i twierdziła, że chronił ludność terenów okupowanych, dostała dożywocie i zmarła w więzieniu w 1959 roku.

Znaczenie

Wang Jingwei pozostaje jedną z najbardziej spornych postaci w historii Chin. Kuomintang i Komunistyczna Partia Chin, które w niewielu sprawach się zgadzają, jednakowo uznały go za zdrajcę, hanjiana. Jego klęczące posągi, wykonywane w czasie wojny i po niej, wystawiano na pośmiewisko. Część historyków, zwłaszcza w ostatnich dekadach, przedstawia go jako tragiczną postać: patriotę, który z pesymizmu co do szans Chin, a nie z chciwości, wybrał współpracę z wrogiem i próbował ochronić ludność okupowanych terenów. Inni podkreślają, że jego rząd dawał japońskiej okupacji chińską twarz, legitymizował rabunek i terror, a jego decyzja nie mogła przynieść pokoju, bo Japonia nigdy nie zamierzała wycofać wojsk na jego warunkach.

Dla historii drugiej wojny światowej jego droga pokazuje, dlaczego wojna w Chinach nie mogła skończyć się kompromisem. Japonia, zwycięska w bitwach, nie umiała stworzyć chińskiej władzy, która miałaby autorytet we własnym kraju, a przez to coraz głębiej grzęzła w wojnie, która pchnęła ją w 1941 roku do konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Wang był też poetą, uważanym za jednego z ostatnich wybitnych autorów klasycznej poezji chińskiej. Jego późne wiersze, pełne smutku i poczucia klęski, czytane są dziś także jako zapis rozterek człowieka, który wiedział, jak oceni go historia.