Początek bitwy o Changsha

W nocy z 14 na 15 września 1939 roku japońska 106 Dywizja generała Ryōtarō Nakaia uderzyła z rejonu Fengxinu w północnej prowincji Jiangxi na pozycje chińskiej 184 Dywizji z 60 Armii. Tak zaczęła się operacja, którą Japończycy nazwali Kan-Shō (od tradycyjnych skrótowych nazw prowincji Jiangxi i Hunan), a Chińczycy pierwszą bitwą o Changsha. Jej celem było Changsha, stolica prowincji Hunan i siedziba dowództwa chińskiej 9 Strefy Wojennej. Była to pierwsza wielka ofensywa w Chinach po wybuchu wojny w Europie, rozpoczęta dwa tygodnie po tym, jak Niemcy napadły na Polskę, i dzień przed zawarciem w Moskwie rozejmu, który kończył walki nad Chałchin-Goł.

Niektóre kalendaria piszą, że 14 września japońska 11 Armia „ruszyła z Yueyangu, wspierana przez dywizje z Jiangxi”. W rzeczywistości kolejność była odwrotna. 14 września zaatakowały najpierw dywizje stojące w Jiangxi, które miały związać i odciągnąć chińskie odwody na wschodzie. Główne uderzenie, z rejonu Yueyangu nad jeziorem Dongting prosto na południe, ku Changsha, ruszyło dopiero 18 września, a niektóre opracowania, zwłaszcza zachodnie, właśnie od tego dnia (albo od 17 września) liczą początek bitwy. Chińskie i japońskie opracowania zgodnie wskazują jednak 14 września jako dzień, w którym operacja się zaczęła.

Trzeci rok wojny

Na początku września 1939 roku wojna chińsko-japońska trwała już ponad dwa lata. Zaczęła się od incydentu na moście Marco Polo w lipcu 1937 roku i przez pierwsze półtora roku przypominała pasmo japońskich zwycięstw: padły Pekin, Tiencin, Szanghaj, a w grudniu 1937 roku stolica, Nankin, gdzie japońscy żołnierze dopuścili się masakry nankińskiej. W maju 1938 roku Xuzhou, a jesienią tego roku dwa najważniejsze miasta, jakie Chinom jeszcze zostały: 21 października Kanton, a 25 i 26 października trzy miasta tworzące Wuhan, gdzie przez większą część 1938 roku mieściła się faktyczna stolica kraju. Rząd Czang Kaj-szeka przeniósł się do Chongqingu w Syczuanie, poza zasięg japońskich armii lądowych.

Historycy dzielą tę wojnę na okresy. Upadek Wuhanu w październiku 1938 roku zamyka pierwszy z nich, okres wielkich japońskich ofensyw i szybkich zdobyczy terytorialnych. Drugi, który trwał aż do grudnia 1941 roku, gdy Japonia zaatakowała Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, był okresem względnego impasu. Japończycy zajmowali wschodnie Chiny z niemal wszystkimi wielkimi miastami, portami i liniami kolejowymi, ale nie mieli sił, by iść dalej w głąb kraju, i coraz więcej żołnierzy potrzebowali do pilnowania tego, co już zdobyli. Chińczycy nie mogli odzyskać utraconych ziem, ale nie zamierzali kapitulować. Na naradzie w Nanyue w listopadzie 1938 roku dowództwo chińskie przyjęło strategię wojny wyczerpującej: armie regularne miały bronić linii frontu i zadawać Japończykom straty, a partyzantka działać na ich tyłach. Kraj podzielono na strefy wojenne, z których każda odpowiadała za swój odcinek.

Ten drugi okres nie oznaczał spokoju. W lutym 1939 roku Japończycy wylądowali na Hajnanie, w marcu zdobyli Nanchang, stolicę Jiangxi, używając przy tym na dużą skalę gazów bojowych, a w maju stoczyli bitwę pod Suixianem i Zaoyangiem w północnym Hubei. Od maja lotnictwo japońskie prowadziło terrorystyczne bombardowania Chongqingu, w których ginęły tysiące cywilów. W grudniu 1938 roku z Chongqingu uciekł do Hanoi Wang Jingwei, jeden z czołowych polityków Kuomintangu, który latem 1939 roku negocjował już z Japończykami utworzenie podległego im rządu chińskiego. W tym samym czasie Japonia była w ostrym sporze z Wielką Brytanią o blokadę koncesji w Tiencinie i toczyła niewypowiedzianą wojnę z ZSRR nad Chałchin-Goł. Dla Chin wojna, która od dwóch lat toczyła się samotnie, miała się jeszcze przez ponad dwa lata toczyć osobno od wojny europejskiej, choć coraz silniej z nią splecionej. Dopiero w grudniu 1941 roku Republika Chińska znalazła się w jednym obozie z aliantami, a Japonia, związana od 1940 roku paktem z Niemcami i Włochami, w obozie państw Osi.

Japońska 11 Armia i chińska 9 Strefa Wojenna

Po zdobyciu Wuhanu główną japońską siłą w środkowych Chinach była 11 Armia, dowodzona od lipca 1938 roku przez generała porucznika Yasujiego Okamurę. Jej kwatera główna mieściła się w Hankou, a jej dywizje rozciągały się na setki kilometrów wzdłuż Jangcy i na południe od niej, aż po Nanchang. Japończycy czuli się w Wuhanie osaczeni. Od północy, od wschodu i od południa otaczały ich chińskie strefy wojenne, z których najsilniejsza, 9 Strefa Wojenna, broniła Hunanu i północno-zachodniego Jiangxi. Jej wojska kilka razy w 1939 roku atakowały japońskie posterunki, a dowództwo 11 Armii uważało, że trzeba je rozbić, zanim urosną w siłę.

Formalnie dowódcą 9 Strefy Wojennej był generał Chen Cheng, jeden z najbliższych współpracowników Czang Kaj-szeka, ale w praktyce strefą kierował jego zastępca, pełniący obowiązki dowódcy generał Xue Yue. Był to jeden z najzdolniejszych chińskich dowódców, Kantończyk, weteran wyprawy północnej i walk z komunistami, który w październiku 1938 roku, w czasie bitwy o Wuhan, okrążył i rozbił pod Wanjialingiem w północnym Jiangxi japońską 106 Dywizję. Pod jego dowództwem w Hunanie, Jiangxi i południowym Hubei stało ponad 30 dywizji, według chińskich opracowań około 240 tysięcy żołnierzy, choć wiele jednostek miało niepełne stany i słabe uzbrojenie. Changsha była już wtedy miastem doświadczonym przez wojnę: w nocy z 12 na 13 listopada 1938 roku, gdy po upadku Wuhanu spodziewano się szybkiego nadejścia Japończyków, chińskie władze w panice podpaliły miasto, by nie wpadło w ręce wroga. Pożar zniszczył większą część Changsha i zabił tysiące mieszkańców, a Czang Kaj-szek kazał potem rozstrzelać trzech odpowiedzialnych za to oficerów.

Plan i siły

15 sierpnia 1939 roku sztab 11 Armii przyjął wytyczne operacji na południe od Jangcy. Japońskie dokumenty podkreślały, że nie chodzi o trwałe zajęcie terenu, lecz o szybkie, niespodziewane uderzenie, które ma „uchwycić i zniszczyć” główne siły 9 Strefy Wojennej, po czym wojska miały wrócić na wyjściowe pozycje. Ofensywę wpisywano też w szerszy rachunek polityczny. Po klęsce nad Chałchin-Goł i po pakcie Ribbentrop-Mołotow, który w Tokio przyjęto jako zdradę ze strony Niemiec, armia potrzebowała zwycięstwa. Nowy rząd generała Nobuyukiego Abe ogłosił 4 września, że Japonia pozostanie poza wojną w Europie i skupi się na „rozwiązaniu incydentu chińskiego”. We wrześniu wszystkie wojska w Chinach podporządkowano nowemu dowództwu, Armii Ekspedycyjnej w Chinach z siedzibą w Nankinie, z generałem Toshizō Nishio jako dowódcą i Seishirō Itagakim jako szefem sztabu. Mocny cios w 9 Strefę Wojenną miał osłabić wolę oporu Chongqingu i ułatwić utworzenie rządu Wang Jingweia.

Okamura przewidział trzy kierunki natarcia. Na wschodzie, w północnym Jiangxi, 101 i 106 Dywizja miały ruszyć na zachód z rejonu Nanchangu i Fengxinu ku granicy Hunanu. W środku, w południowym Hubei, 33 Dywizja miała uderzyć na południe z rejonu Tongchengu przez góry ku Pingjiangowi. Główne natarcie, z rejonu Yueyangu wzdłuż kolei Wuhan–Kanton, miała wykonać 6 Dywizja generała Shirō Inaby, wzmocniona dwoma oddziałami wydzielonymi z dywizji stojących na północ od Jangcy: oddziałem generała Akiry Nary z 13 Dywizji i oddziałem generała Mikio Uemury z 3 Dywizji. Oddział Uemury miał przy wsparciu marynarki wojennej przeprawić się łodziami wzdłuż wschodniego brzegu jeziora Dongting i wyjść Chińczykom na skrzydło. Łącznie w operacji wzięło udział, według większości szacunków, około 100 tysięcy japońskich żołnierzy, z silną artylerią, lotnictwem i flotyllą rzeczną. Chińskie źródła podają czasem wyższe liczby.

Chińskie dowództwo spodziewało się ataku od wiosny. Czang Kaj-szek i zastępca szefa sztabu generalnego Bai Chongxi chcieli, by 9 Strefa Wojenna stawiała opór na kolejnych rzekach północnego Hunanu, a w razie potrzeby oddała nawet Changsha i dopiero na jej południowym przedpolu, gdy Japończycy wyczerpią się i oddalą od zaplecza, zadała im decydujący cios. Xue Yue zgadzał się z zasadą „cofania się przed bitwą decydującą”, ale uważał, że Changsha trzeba utrzymać. Przygotował obronę na czterech rzekach, które przecinają drogę z Yueyangu do Changsha: Xinqiang, Miluo, Laodao i Liuyang. Ludność ewakuowano, zapasy zboża wywieziono w góry, a drogi rozkopano i zamieniono w pola ryżowe, tak że japońskie ciężarówki, działa i czołgi grzęzły w błocie.

Pierwsze dni na froncie Jiangxi

Uderzenie 106 Dywizji z 14 września szybko przełamało pozycje chińskiej 60 Armii. Japończycy zajęli Huibu, a w kolejnych dniach Gao’an i ruszyli na zachód i północny zachód, ku Shangfu, Ganfangowi i Xiushui, by przez góry dojść do granicy Hunanu i połączyć się z wojskami nacierającymi od Yueyangu. 101 Dywizja wspierała ich ruch od południa. Natarcie szybko jednak straciło impet. Chińskie wojska, wśród nich elitarna 74 Armia generała Wang Yaowu, wyszkolona i uzbrojona jak najlepsze dywizje rządowe, wycofały się w góry, a potem uderzyły na japońskie skrzydła. 22 września Chińczycy odbili Gao’an. Dywizje z Jiangxi nie zdołały połączyć się z resztą 11 Armii i pod koniec miesiąca zaczęły się wycofywać na wschód. Swoje zadanie jednak w dużej części spełniły: ściągnęły na siebie uwagę i część odwodów 9 Strefy Wojennej w chwili, gdy na północy Hunanu ruszało główne natarcie.

18 września wojska 6 Dywizji i oddziały Nary i Uemury, łącznie około 50 tysięcy żołnierzy, zaatakowały chińskie placówki na północ od rzeki Xinqiang, broniące drogi z Yueyangu na południe. 21 i 22 września do ataku przeszła też 33 Dywizja w południowym Hubei. Ofensywa na Changsha rozwinęła się na całej szerokości.

Znaczenie

Japońska ofensywa z września 1939 roku była pierwszą z czterech prób zdobycia Changsha. Skończyła się na początku października odwrotem wojsk japońskich na pozycje wyjściowe, który chiński rząd ogłosił wielkim zwycięstwem, a dowództwo japońskie zaplanowanym od początku powrotem. W rzeczywistości żadna ze stron nie osiągnęła wszystkiego, czego chciała: Japończycy nie rozbili 9 Strefy Wojennej, Chińczycy nie zniszczyli wycofujących się dywizji. Ale miasto, którego zdobycia spodziewała się w październiku cała zagraniczna prasa, pozostało w chińskich rękach, a Xue Yue wyszedł z bitwy jako jeden z bohaterów chińskiego oporu.

W szerszej perspektywie bitwa pokazała, że w drugim okresie wojny Japonia nie potrafi już rozstrzygać walk w Chinach jednym uderzeniem. Jej wojska mogły wejść głęboko w chińskie terytorium, ale nie mogły tam pozostać bez ryzyka odcięcia. Jeszcze dwukrotnie, w 1941 i na przełomie 1941 i 1942 roku, Japończycy ruszali na Changsha i za każdym razem wracali. Miasto padło dopiero w czerwcu 1944 roku, w czasie wielkiej ofensywy Ichi-gō. Zanim to nastąpiło, wojna w Chinach połączyła się z wojną światową: w grudniu 1941 roku Republika Chińska wypowiedziała wojnę Japonii, Niemcom i Włochom, a setki tysięcy japońskich żołnierzy, związanych na frontach takich jak Hunan, nie mogły zostać użyte na Pacyfiku.