Chińskie zwycięstwo pod Changsha

8 października 1939 roku główne siły japońskiej 11 Armii, osłaniane przez własne lotnictwo, przeszły z powrotem na północny brzeg rzeki Xinqiang w północnej części prowincji Hunan. Trzy tygodnie wcześniej ruszyły stąd na Changsha, stolicę prowincji, i doszły na jej przedpola, ale miasta nie zdobyły. W ślad za nimi przez rzekę przeszła chińska 195 Dywizja, która odzyskała dawne wysunięte placówki, a nocą chińskie oddziały wypadały na japońskie posterunki w Xitang i Yaolin. Tak skończyła się pierwsza bitwa o Changsha. Rząd Czang Kaj-szeka ogłosił „wielkie zwycięstwo pod Changsha”, pierwszy od początku wojny przypadek, w którym wielka japońska ofensywa skończyła się powrotem na linię wyjściową, a zaatakowana stolica prowincji pozostała w chińskich rękach. Japońskie dowództwo odpowiadało, że nigdy nie zamierzało jej zajmować.

Przebieg bitwy kalendaria streszczają w dwóch wpisach. Pod 1 października podają, że chińska Narodowa Armia Rewolucyjna rozpoczęła pod Changsha kontrofensywę wymierzoną w nadmiernie rozciągnięte japońskie linie komunikacyjne. Pod 8 października piszą, że Chińczycy w wielkim zwycięstwie zadali Japończykom ciężkie straty i zmusili ich do odwrotu do Yueyang. Oba zdania wymagają uściślenia. Chińskie oddziały atakowały japońskie tyły i kolumny zaopatrzenia już od końca września, a ogólne przeciwnatarcie na całym froncie Xue Yue nakazał 3 października. 1 października był natomiast, według chińskich opracowań, dniem, w którym dowódca japońskiej 11 Armii wydał rozkaz ogólnego odwrotu. Japończycy nie wrócili też do samego Yueyang, które zajmowali od listopada 1938 roku i które przez cały czas było ich bazą, lecz na pozycje nad rzeką Xinqiang, kilkadziesiąt kilometrów na południe od miasta, skąd ruszyli we wrześniu.

Japończycy u celu i bez sił

Ofensywa, która zaczęła się 14 września w północnym Jiangxi, a od 18 września objęła północny Hunan, miała w ciągu kilku tygodni rozbić główne siły chińskiej 9 Strefy Wojennej. Japońskie wojska generała Yasujiego Okamury szybko przeszły dwie pierwsze linie chińskiej obrony: rzekę Xinqiang i rzekę Miluo. Przednie oddziały 6 Dywizji, po zajęciu Fulinpu i Jinjing, doszły 29 września nad rzekę Laodao, ostatnią linię wodną przed Changsha. Był to najdalszy punkt natarcia.

Właśnie wtedy zaczął działać plan, który od wiosny przygotowywał pełniący obowiązki dowódcy 9 Strefy Wojennej generał Xue Yue. Chińskie dywizje nie broniły się do końca na żadnej z linii rzek. Po krótkim oporze odchodziły na boki, w góry Mufu Shan na wschodzie i nad jezioro Dongting Hu na zachodzie, przepuszczając Japończyków na południe. Ludność wsi ewakuowano, zapasy zboża wywieziono, a drogi rozkopano i zamieniono w pola ryżowe. Japońskie ciężarówki i działa zostawały w tyle, zaopatrzenie trzeba było nosić na plecach, a coraz więcej oddziałów musiało pilnować wydłużających się dróg. Kolumna 33 Dywizji, która przez góry szła na Pingjiang, i desant z 3 Dywizji nad jeziorem utknęły w walkach i nie mogły pomóc 6 Dywizji. Ta zaś stała pod Changsha sama, z coraz liczniejszymi chińskimi oddziałami na skrzydłach i na tyłach. Amerykański obserwator wojskowy opisywał nocne walki, w których japońska awangarda miała przed sobą, za sobą i po obu bokach dziesiątki tysięcy chińskich żołnierzy.

W chińskim dowództwie do ostatniej chwili spierano się, czy bronić miasta. Czang Kaj-szek chciał je raczej oddać i ocalić wojska, i około 29 września wysłał do kwatery 9 Strefy generałów Chen Chenga i Bai Chongxiego, by przekonali Xue Yue do odwrotu. Xue odmówił, a Chen Cheng, widząc wyczerpanie Japończyków, pozwolił mu działać „stosownie do czasu i miejsca”. Pod koniec września chińskie dowództwo zgodziło się stoczyć bitwę pod Changsha. Na południe od miasta przygotowano drugą linię obrony, a Xue zebrał sześć dywizji do przeciwuderzenia.

1 października: rozkaz odwrotu

Okamura nie czekał na to uderzenie. Odcięte drogi, skąpe zrzuty zaopatrzenia z samolotów i rosnące straty sprawiły, że dalsze trwanie pod Changsha groziło okrążeniem i zniszczeniem wysuniętych oddziałów. Według chińskich opracowań 1 października wydał rozkaz ogólnego odwrotu. Japońskie źródła przedstawiają tę decyzję jako przewidziany od początku „powrót do pierwotnego położenia”, zgodny z wytycznymi operacji z 15 sierpnia, które rzeczywiście zakładały, że po rozbiciu chińskich wojsk 11 Armia wróci na pozycje wyjściowe. Kłopot polegał na tym, że chińskich wojsk nie rozbito.

Tego samego dnia, 1 października, Xue Yue został formalnie mianowany dowódcą 9 Strefy Wojennej, którą od początku roku kierował jako pełniący obowiązki. Chińskie lotnictwo i radzieccy lotnicy ochotnicy, którzy od 1937 roku walczyli po stronie Chin, uderzyli na japońskie lotniska w Hankou, skąd startowały samoloty wspierające ofensywę i bombardujące Chongqing. Chińskie opracowania łączą te naloty z 1 października, japońskie opisują przede wszystkim nalot z 3 października, gdy radzieckie bombowce, przelatując na dużej wysokości, zrzuciły bomby na lotnisko w chwili, gdy przed stanowiskiem dowodzenia zebrali się oficerowie lotnictwa marynarki. Zginęło kilku oficerów, a ciężko ranny dowódca 1 Połączonej Grupy Lotniczej, kontradmirał Nishizō Tsukahara, stracił rękę. Był to dla japońskiego lotnictwa w Chinach pierwszy tak dotkliwy cios od początku wojny. Kolejny nalot na Hankou nastąpił 14 października.

Przeciwnatarcie i pościg

Gdy japońska 6 Dywizja zaczęła się cofać za rzekę Laodao, dowódca chińskiej 15 Grupy Armii, generał Guan Linzheng, rzucił w pościg 52 i 73 Korpus, które miały gonić Japończyków aż do rzeki Miluo. 3 października Xue Yue nakazał ogólne przeciwnatarcie na całym froncie północnego Hunanu, od gór Mufu Shan po jezioro Dongting Hu. Chińskie korpusy wychodziły z gór na skrzydła i tyły cofających się kolumn, przecinały drogi i atakowały tabory, a ściągnięta na front artyleria ostrzeliwała drogi odwrotu. Był to w istocie ten atak na „nadmiernie rozciągnięte linie komunikacyjne”, o którym piszą kalendaria: nie natarcie na czoło japońskich kolumn, lecz uderzenia na ich zaplecze, gdy już zawróciły.

Według chińskich relacji 5 października żołnierze chińscy zestrzelili japoński samolot łącznikowy, przy którym znaleziono rozkaz Okamury o przerwaniu operacji. Tego samego dnia chińska 23 Dywizja zaatakowała przystań japońskiej flotylli rzecznej pod Yingtian nad jeziorem Dongting Hu, gdzie we wrześniu wylądował japoński desant, i uszkodziła kilka jednostek. 6 października Japończycy opuścili Yingtian, a Chińczycy odzyskali Pingjiang. Tego dnia Okamura ogłosił, że operacja osiągnęła swoje cele, czyli zadała 9 Strefie Wojennej ciężkie straty, i że wojska wracają na pozycje wyjściowe. Japońskie kolumny przeszły na północ przez rzekę Miluo, a 8 października przez Xinqiang.

Po 8 października

Do 9 października chińska 195 Dywizja odtworzyła linię placówek od Lujiao nad jeziorem przez miasteczko Xinqiang po Yanglinjie, taką samą jak przed bitwą. W następnych dniach w Jiangxi i w Hubei, gdzie Japończycy także wycofali się na pozycje wyjściowe, chińskie wojska wróciły na swoje stanowiska. Chińskie komunikaty podawały, że do 10 października odzyskano wszystkie utracone tereny, a chińskie opracowania mówią o pełnym przywróceniu stanu sprzed bitwy około 14 października.

Chińska propaganda przedstawiła wynik jako jedno z największych zwycięstw wojny. Komunikaty mówiły o ponad 30 tysiącach, a w niektórych wersjach o ponad 40 tysiącach zabitych i rannych Japończyków. Japończycy podali, że stracili 850 zabitych i 2700 rannych, a zabili 44 tysiące żołnierzy chińskich i wzięli 4 tysiące jeńców. Prawda leżała pośrodku. Japońskie liczby były zaniżone, o czym świadczą dokumenty o uzupełnieniach dla jednostek biorących udział w operacji, a chińskie wyraźnie zawyżone. Zachodni obserwatorzy szacowali straty obu stron na kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Chińskie straty też były ciężkie: według ówczesnego oficera sztabu 9 Strefy jedenaście korpusów, które walczyły pod Changsha, otrzymało potem uzupełnienia w sile czterdziestu pułków. Inny oficer sztabu wspominał, że gdy do miasta przyjechali zagraniczni korespondenci i poprosili o pokazanie jeńców, okazało się, że nie ma ani jednego.

Chiński historyk Zhang Xianwen ocenił później, że w skali samej bitwy żadna ze stron nie wygrała: inicjatywa przez cały czas należała do Japończyków, którzy zaczęli operację i sami ją przerwali, a obie armie wróciły tam, skąd wyszły. W skali całej wojny wynik był jednak korzystny dla Chin. Japończycy nie zniszczyli głównych sił 9 Strefy, ponieśli straty i musieli zawrócić, a Chińczycy, przygotowani na utratę miasta, mieli prawo uznać za zwycięstwo to, że Japończycy do niego nie weszli. Okamura pisał po bitwie do dowódcy Armii Ekspedycyjnej w Chinach, generała Toshizō Nishio, że złamanie woli oporu przeciwnika jest „rzeczą najtrudniejszą z trudnych”, a porzucanie zdobytego terenu i powrót na dawne pozycje „zachęca nieprzyjaciela do kontrataków i staje się materiałem dla jego propagandy”.

Na tle wojny w Europie

Chińskie zwycięstwo przyszło w chwili, gdy w Europie Polska przegrała swoją wojnę. 6 października skapitulowało pod Kockiem ostatnie duże zgrupowanie Wojska Polskiego, a Hitler w Reichstagu proponował pokój mocarstwom zachodnim, które wycofały się z Saary i czekały za linią Maginota. Japonia, która po klęsce w bitwie nad Chałchin-Goł i po pakcie Ribbentrop-Mołotow ogłosiła, że nie będzie się mieszać do wojny w Europie, liczyła na to, że zdoła teraz szybko zakończyć „incydent chiński”. Changsha pokazała, że to złudzenie. Dla Chin, które od ponad dwóch lat walczyły samotnie, wieść spod Changsha była rzadką dobrą nowiną, a Xue Yue stał się jednym z najsłynniejszych chińskich dowódców.

Miejsce w wojnie

Zachęcony wynikiem Czang Kaj-szek polecił przygotować pierwszą w tej wojnie ofensywę na wielu frontach jednocześnie. Zimowa ofensywa, prowadzona od grudnia 1939 roku do wiosny 1940 roku, nie przyniosła jednak przełomu. Japonia szukała innych dróg. W listopadzie 1939 roku jej wojska wylądowały na wybrzeżu Kuangsi i zdobyły Nanning, by odciąć Chiny od dostaw przez francuskie Indochiny, a w marcu 1940 roku w Nankinie powstał kolaboracyjny rząd Wang Jingweia.

O Changsha walczono jeszcze trzykrotnie. Xue Yue obronił miasto przed drugim natarciem we wrześniu i październiku 1941 roku (II bitwa pod Changsha) i przed trzecim, na przełomie 1941 i 1942 roku. Miasto padło dopiero w czerwcu 1944 roku, w czasie wielkiej japońskiej operacji Ichi-gō. Bitwa z 1939 roku pokazała, że wojna w Chinach utknęła: Japonia nie potrafiła już przeprowadzać operacji, które dawałyby trwałe zdobycze, a Chiny nie mogły jej wyprzeć z zajętych ziem. Szukając wyjścia z tego impasu, Japonia zwróciła się ku europejskim koloniom w Azji Południowo-Wschodniej, osłabionym przez wojnę w Europie, co w grudniu 1941 roku doprowadziło ją do wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Wojna chińsko-japońska stała się wtedy częścią wojny światowej, a Chiny formalnie wypowiedziały wojnę Japonii, Niemcom i Włochom.