Finlandia a pokój z ZSRR

Wiosną 1943 roku Finlandia po raz pierwszy od wejścia w wojnę kontynuacyjną stanęła przed konkretną propozycją rozmów o pokoju ze Związkiem Radzieckim. Złożyły ją Stany Zjednoczone, które 20 marca zaproponowały Helsinkom swoje „dobre usługi” w nawiązaniu kontaktu z Moskwą. W połowie kwietnia było już jasne, że fiński rząd z tej oferty nie skorzysta. Kroniki wydarzeń zapisują to pod datą 15 kwietnia jako oficjalne odrzucenie przez Finlandię radzieckich warunków pokoju. Dokumenty dyplomatyczne pokazują przebieg nieco inny. Pisemną odmowę wręczono amerykańskiemu chargé d’affaires w Helsinkach już 10 kwietnia, a odrzucono w niej nie warunki radzieckie, lecz samo amerykańskie pośrednictwo. Warunków, które Moskwa sformułowała w marcu, Finowie oficjalnie wówczas w ogóle nie otrzymali.

Po Stalingradzie

Finlandia walczyła u boku Niemiec od czerwca 1941 roku, kiedy przystąpiła do wojny z ZSRR, by odzyskać ziemie utracone na mocy pokoju moskiewskiego z 1940 roku. Fińscy przywódcy podkreślali, że nie są sojusznikiem Rzeszy, tylko „współwojującym” państwem, które prowadzi własną, odrębną wojnę. Wielka Brytania, związana sojuszem z Moskwą, wypowiedziała Finlandii wojnę w grudniu 1941 roku. Stany Zjednoczone tego nie zrobiły i utrzymywały z Helsinkami stosunki dyplomatyczne, licząc, że pomoże to w odpowiednim momencie wyprowadzić Finlandię z wojny.

Klęska Niemców pod Stalingradem zmieniła rachunek w Helsinkach. Na początku lutego 1943 roku prezydent Risto Ryti, marszałek Carl Gustaf Mannerheim i czołowi ministrowie doszli w kwaterze głównej w Mikkeli do wniosku, że wojna przybrała zły obrót i trzeba szukać z niej wyjścia. 15 lutego Ryti został ponownie wybrany na prezydenta, a 5 marca powstał nowy rząd Edwina Linkomiesa. Pokój miał być jego głównym celem, choć ani premier, ani prezydent nie mówili o tym publicznie. Obawiali się, że większość Finów nie jest gotowa na ustępstwa, a niemiecki partner jest wciąż zbyt silny. Nowym ministrem spraw zagranicznych został Henrik Ramsay, polityk Szwedzkiej Partii Ludowej, znany z dobrych kontaktów z Amerykanami i Brytyjczykami.

Oferta Waszyngtonu i nacisk Berlina

Amerykańska propozycja z 20 marca była ostrożna. Departament Stanu sekretarza Cordella Hulla pytał, czy rząd fiński przyjąłby pomoc Stanów Zjednoczonych w nawiązaniu kontaktu z rządem radzieckim w celu rozpoczęcia rozmów o zakończeniu działań wojennych. Ramsay według amerykańskich depesz dobrze rozumiał wagę oferty i to, że podobna okazja może się nie powtórzyć. Zarazem tłumaczył, że Finowie boją się, iż nawet po pokoju zawartym pod patronatem Ameryki Moskwa co kilka miesięcy wysuwałaby nowe żądania.

Wiadomość o amerykańskim kroku szybko dotarła do Berlina. Ramsay został pilnie wezwany do Niemiec i 26 marca przyjął go Joachim von Ribbentrop. Postawił on dwa żądania: Finlandia ma jednoznacznie odrzucić amerykańską ofertę, tak by Waszyngton nie mógł jej ponowić, oraz dać Rzeszy pisemną gwarancję, że nie zawrze odrębnego pokoju bez zgody Niemiec. Odmowa, którą Helsinki niebawem przekazały Amerykanom, w praktyce czyniła zadość pierwszemu żądaniu. Drugiego Finowie nie spełnili – Ryti i Mannerheim odmówili podpisania zobowiązania. Marszałek mówił później amerykańskiemu dyplomacie, że Finlandia pójdzie z Niemcami tylko tak długo, jak długo ich interesy będą wspólne.

Tymczasem amerykański ambasador w Moskwie William Standley zapytał o stanowisko radzieckie. Pod koniec marca Wiaczesław Mołotow przedstawił mu, wyłącznie do wiadomości rządu USA, „minimalne warunki” pokoju z Finlandią: natychmiastowe zerwanie z Niemcami i usunięcie wojsk niemieckich z kraju, przywrócenie traktatu z 1940 roku „ze wszystkimi wynikającymi z niego konsekwencjami”, demobilizację armii fińskiej oraz odszkodowanie za co najmniej połowę szkód wyrządzonych Związkowi Radzieckiemu. 6 kwietnia Mołotow dodał w nocie, że Moskwa nie ma powodu sądzić, by Finlandia mogła oderwać się od Niemiec. Na bezpośrednie rozmowy zgodziłaby się dopiero wtedy, gdy Finowie przyjmą te warunki. Waszyngton nie chciał przekazywać Helsinkom twardych żądań radzieckich. Hull uznał, że w ten sposób tylko zacieśniłby więzy Finlandii z Rzeszą, i 9 kwietnia polecił zakończyć starania o kontakt między obu stronami.

Odpowiedź z 10 kwietnia

8 kwietnia amerykański chargé d’affaires Robert McClintock ostrzegł Ramsaya, że jeśli Finlandia przyjmie kolejne niemieckie żądania ograniczające jej swobodę działania, musi się liczyć z konsekwencjami dla stosunków ze Stanami Zjednoczonymi. Dwa dni później, 10 kwietnia po południu, minister wręczył mu fińskie memorandum. Rząd stwierdzał w nim, że nie znalazł żadnych przesłanek, by rozmowy z rządem ZSRR mogły dać Finlandii trwałe gwarancje na przyszłość. Nie widział więc innej drogi niż kontynuowanie „wojny obronnej”, dopóki niepodległość, wolność i demokratyczne instytucje kraju nie zostaną zabezpieczone, i nie mógł podjąć proponowanych rozmów. Memorandum kończyło się podziękowaniem za dobrą wolę Ameryki i zapewnieniem, że Finlandia pragnie zachować z nią przyjazne stosunki.

Odpowiedź rozczarowała Waszyngton. 12 kwietnia Hull uznał, że stosunki z Finlandią przestały powstrzymywać ją od pomocy Niemcom, i zaproponował wycofanie amerykańskiego przedstawicielstwa z Helsinek. Prezydent Franklin Delano Roosevelt zgodził się z nim 20 kwietnia, pisząc, że Finowie od dwóch lat „grają na dwa fronty”, a ich obecny rząd w praktyce bardzo pomógł nazistom. 23 kwietnia McClintock otrzymał polecenie zerwania stosunków, ale już następnego dnia Hull kazał wstrzymać się z jego wykonaniem. Poselstwo pozostało w Helsinkach, a stosunki dyplomatyczne przetrwały jeszcze ponad rok.

Miejsce w wojnie

Kwietniowa odmowa nie zamknęła drogi do pokoju, ale opóźniła ją o ponad rok. Fińscy przywódcy uważali, że warunki radzieckie – powrót do granic z 1940 roku i reparacje – są nie do przyjęcia, dopóki armia fińska stoi głęboko w Karelii, a Niemcy wciąż mają siłę, by ukarać Finlandię za zerwanie. Mannerheim mówił w maju McClintockowi, że nie przyjmie pokoju przywracającego traktat moskiewski. Rząd Linkomiesa szukał więc ostrożnie innych kanałów. Przez Sztokholm, gdzie radziecką placówką kierowała Aleksandra Kołłontaj, toczyły się od jesieni 1943 roku ostrożne sondaże, w które z czasem włączył się były premier Juho Kusti Paasikivi. Rosła też krajowa opozycja wobec wojny: w sierpniu 1943 roku 33 znanych polityków i działaczy wezwało prezydenta w liście do szukania drogi do pokoju.

Po klęskach niemieckich latem 1943 roku i po ciężkich radzieckich nalotach na Helsinki w lutym 1944 roku Paasikivi pojechał w marcu 1944 roku do Moskwy. Warunki, które tam usłyszał – zbliżone do marcowych z 1943 roku, z wysokimi reparacjami – Finlandia znów odrzuciła. W czerwcu 1944 roku Armia Czerwona uderzyła na Przesmyku Karelskim i zajęła Wyborg. W zamian za niemiecką pomoc wojskową Ryti złożył Ribbentropowi osobiste zobowiązanie, że nie zawrze odrębnego pokoju. Właśnie wtedy, 30 czerwca 1944 roku, Stany Zjednoczone zerwały w końcu stosunki z Finlandią. Ryti ustąpił w sierpniu, prezydentem został Mannerheim, który uznał osobiste zobowiązanie poprzednika za niewiążące dla państwa, a 19 września 1944 roku Finlandia podpisała rozejm moskiewski. Jego warunki były cięższe niż te, które Mołotow przedstawił Amerykanom w marcu 1943 roku: oprócz granicy z 1940 roku Finlandia straciła Peczengę, musiała wydzierżawić ZSRR półwysep Porkkala i sama wyprzeć wojska niemieckie z Laponii.