Ósma Armia w Safakisie

Rankiem 10 kwietnia 1943 roku czołowe oddziały brytyjskiej 8 Armii weszły do Safakisu (Sfax), portu na wschodnim wybrzeżu Tunezji i drugiego co do wielkości miasta kraju. Wojska Osi opuściły je bez walki – po klęsce nad Wadi Akarit 1 Armia włoska gen. Giovanniego Messego cofała się w pośpiechu ku górom pod An-Nafidą (Enfidaville), oddalonym o mniej więcej 150 kilometrów na północ. Zajęcie Safakisu było kolejnym etapem pościgu, który zaczął się trzy tygodnie wcześniej przełamaniem linii Mareth, i zarazem okazją do jednej z najbardziej znanych anegdot o gen. Bernardzie Montgomerym.

Pościg wzdłuż wybrzeża

Po wycofaniu się armii Messego w nocy z 6 na 7 kwietnia Ósma Armia ruszyła za nią przez równinę nadmorską. Krajobraz zmieniał się: kamienista półpustynia południowej Tunezji przechodziła w rozległe gaje oliwne Sahelu, w których łatwo było o zasadzki, a drogi przecinały liczne wadi. Pościg prowadził X Korpus gen. Briana Horrocksa z 2 Dywizją Nowozelandzką i 1 Dywizją Pancerną, a za nimi posuwał się XXX Korpus. Niemieckie i włoskie straże tylne niszczyły mosty i minowały drogi, ale poważnego oporu nie stawiały; Brytyjczycy brali kolejne tysiące jeńców, często zaskoczonych, że nieprzyjaciel jest już za ich plecami. Od Wadi Akarit do An-Nafidy Ósma Armia przeszła w ciągu zaledwie tygodnia około 240 kilometrów, a łączna liczba jeńców wziętych w czasie pościgu sięgnęła kilku tysięcy.

Safakis od miesięcy był celem nalotów alianckiego lotnictwa, ponieważ przez jego port płynęła część zaopatrzenia armii Osi w południowej Tunezji. Port i dzielnice nadbrzeżne były mocno zniszczone. Brytyjczycy jak najszybciej przystąpili do jego odbudowy, by mógł przyjmować zaopatrzenie dla Ósmej Armii, której linie komunikacyjne ciągnęły się wtedy aż do Trypolisu.

Decyzje po stronie Osi

Arnim i Messe nie mieli złudzeń co do położenia swoich wojsk. Po utracie przesmyku pod Kabis armia włoska nie mogła już zatrzymać Ósmej Armii na otwartej równinie nadmorskiej, a jej dywizje były tak wykrwawione, że część z nich istniała tylko z nazwy. Odwrót aż pod An-Nafidę, porzucający bez walki Safakis i Susę, był jedynym sposobem, by połączyć się z 5 Armią Pancerną broniącą Tunisu i utworzyć wspólny, krótszy front. W tym samym czasie Hitler i Mussolini spotkali się w Klessheim i postanowili, że Tunezja ma być broniona do końca – jako przedpole Europy, które miało wiązać siły alianckie i odwlekać inwazję na Włochy. Obrońcy dostali rozkaz utrzymania przyczółka, ale nie dostali środków, by to zrobić: z każdym tygodniem docierało do nich mniej paliwa, amunicji i żywności, a ruch statków przez Cieśninę Sycylijską był niemal sparaliżowany.

Dla aliantów szybki marsz wzdłuż wybrzeża miał też znaczenie praktyczne. Każdy zdobyty port skracał linie zaopatrzenia Ósmej Armii, która po wyjściu z Egiptu korzystała kolejno z Tobruku, Bengazi i Trypolisu, a lotniska wokół Safakisu i Susy pozwalały alianckim samolotom działać jeszcze bliżej szlaków żeglugowych Osi.

Zakład o Latającą Fortecę

Zdobycie Safakisu przeszło do historii także za sprawą zakładu. Według relacji samego Montgomery’ego oraz gen. Dwighta Eisenhowera szef sztabu Eisenhowera, gen. Walter Bedell Smith, podczas wizyty w kwaterze Ósmej Armii kilka tygodni wcześniej obiecał, w żartobliwym tonie, że jeśli Brytyjczycy dotrą do Safakisu przed 15 kwietnia, Montgomery dostanie, co tylko zechce. Montgomery zażądał samolotu B-17 Flying Fortress z amerykańską załogą do własnej dyspozycji – i potraktował zakład całkowicie poważnie.

Gdy jego wojska weszły do Safakisu, natychmiast wysłał do kwatery głównej depeszę z żądaniem spłaty. Eisenhower był rozdrażniony: uważał, że Smith powiedział to tylko dla dodania otuchy, a samolotów brakowało na froncie. Mimo to polecił dostarczyć Montgomery’emu bombowiec z załogą, który odtąd służył mu jako osobisty środek transportu. Według biografów gen. Alan Brooke, szef Imperialnego Sztabu Generalnego, udzielił Montgomery’emu za ten wybryk nagany. Historycy przytaczają tę sprawę jako przykład stylu dowódcy Ósmej Armii – jego pewności siebie i zamiłowania do rozgłosu, ale też braku wyczucia w stosunkach z Amerykanami, co w następnych latach wielokrotnie utrudniało współpracę sojuszników.

Susa, Kairuan i An-Nafida

Pościg trwał dalej. Od zachodu, przez przełęcz Fondouk, wyszedł na równinę IX Korpus gen. Johna Crockera, który 8–9 kwietnia przebił się przez nią z dużymi stratami. Jego zadaniem było odcięcie armii Messego, ale przyszedł za późno: 11 kwietnia brytyjska 6 Dywizja Pancerna weszła do Kairuanu, świętego miasta tunezyjskich muzułmanów, gdy kolumny Osi przeszły już na północ. 12 kwietnia X Korpus zajął Susę, a dzień później jego czołowe oddziały stanęły kilka kilometrów przed An-Nafidą.

Tam pościg się skończył. Pod An-Nafidą góry podchodzą niemal do samego morza, zostawiając wąski pas równiny w kierunku Hammametu. Armia Messego, wzmocniona oddziałami niemieckimi, zajęła na tych wzgórzach pozycję, której nie dało się obejść. W nocy z 19 na 20 kwietnia Montgomery zaatakował ją w operacji Oration. Wieś An-Nafida została zajęta, a 2 Dywizja Nowozelandzka zdobyła po ciężkich walkach skalistą wyniosłość Takrouna, gdzie wyróżnili się żołnierze batalionu maoryskiego – plutonowy Haane Manahi, który poprowadził natarcie na szczyt, został przedstawiony do Krzyża Wiktorii, lecz otrzymał ostatecznie niższe odznaczenie, co Maorysi przez dziesięciolecia uważali za krzywdę. Dalsze natarcia przyniosły jednak tylko straty i 21 kwietnia Montgomery je wstrzymał. Ósma Armia, która prowadziła pościg od El Alamein, nie miała już odegrać głównej roli w rozstrzygnięciu kampanii.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Safakisu i Susy oznaczało, że wojska Osi utraciły całe środkowe i południowe wybrzeże Tunezji. Przyczółek Grupy Armii Afryka gen. Hansa Jürgena von Arnima skurczył się do północno-wschodniego narożnika kraju: łuku gór od An-Nafidy przez okolice Medżaz al-Bab po wybrzeże na zachód od Bizerty, z Tunisem, Bizertą i przylądkiem Bon na zapleczu. Na tak małym obszarze kilkaset tysięcy żołnierzy Osi było całkowicie zależnych od dostaw z Sycylii, które alianckie lotnictwo i okręty niemal zupełnie odcięły. W kwietniu Niemcy próbowali dostarczać zaopatrzenie wielkimi samolotami transportowymi, ale alianckie myśliwce zestrzeliły ich dziesiątki nad Cieśniną Sycylijską.

Ponieważ pozycja pod An-Nafidą okazała się zbyt silna, gen. Harold Alexander przeniósł ciężar ostatniego natarcia na odcinek 1 Armii w dolinie rzeki Medżerda, dokąd przerzucił też część dywizji Ósmej Armii. 6 maja 1943 roku alianci przełamali tam obronę, 7 maja wkroczyli do Tunisu i Bizerty, a 13 maja ostatnie wojska Osi w Afryce skapitulowały. Do niewoli trafiło około 250 tysięcy Niemców i Włochów. Porty Safakisu i Susy, odbudowane przez aliantów, posłużyły wkrótce jako zaplecze przygotowań do lądowania na Sycylii w lipcu 1943 roku.