Bunt na Wyspach Kokosowych

W nocy z 8 na 9 maja 1942 roku na maleńkiej wyspie Horsburgh, jednej z Wysp Kokosowych na Oceanie Indyjskim, część żołnierzy cejlońskiej artylerii nadbrzeżnej chwyciła za broń przeciw własnym oficerom. Buntownicy, prowadzeni przez bombardiera Gratiena Fernando, chcieli uwięzić brytyjskiego dowódcę baterii, opanować dwa sześciocalowe działa i dać znać Japończykom, że wyspy czekają na nich bez obrońców. Bunt upadł jeszcze tej samej nocy. Zginął jeden lojalny żołnierz, ranny został oficer, a po procesie przed polowym sądem wojennym trzech przywódców powieszono w sierpniu 1942 roku na Cejlonie. Wydarzenie, długo mało znane poza Cejlonem, jest dziś najczęściej wspominane z jednego powodu: byli to, jak się zwykle podaje, jedyni żołnierze Wspólnoty Brytyjskiej straceni w czasie drugiej wojny światowej za bunt.

Atol na skrzyżowaniu kabli

Wyspy Kokosowe (Keelinga) to dwa koralowe atole, leżące mniej więcej w połowie drogi między Cejlonem a Australią – około 2700 kilometrów od Perth i około tysiąca kilometrów na południowy zachód od Jawy. Od XIX wieku rządziła nimi jak prywatnym majątkiem szkocka rodzina Clunies-Ross, właściciele plantacji kokosów, na których pracowali sprowadzeni Malajowie. Formalnie wyspy należały do brytyjskiej kolonii Straits Settlements i podlegały gubernatorowi w Singapurze; po kapitulacji Singapuru w lutym 1942 roku przeszły pod zarząd Cejlonu.

Znaczenie wysp nie wynikało z kopry, lecz z łączności. Od 1901 roku na Direction Island działała stacja kabli podmorskich, węzeł linii łączących Afrykę, Australię i Azję, a od 1910 roku także radiostacja. W 1914 roku, w czasie pierwszej wojny światowej, stację zniszczył desant z niemieckiego krążownika „Emden”, który zaraz potem padł ofiarą australijskiego krążownika „Sydney” w bitwie koło Wysp Kokosowych. W 1942 roku kable znów miały wielką wartość: pozwalały przesyłać depesze między Australią a Wielką Brytanią bez narażania ich na przechwycenie, a wyspy służyły też alianckiemu nasłuchowi radiowemu.

Obrony pilnował mały garnizon. Na wyspie Horsburgh, osłaniającej kotwicowisko, ustawiono dwa sześciocalowe działa obsługiwane przez Ceylon Garrison Artillery, artylerię nadbrzeżną Cejlońskich Sił Obronnych (Ceylon Defence Force), zmobilizowaną 2 września 1939 roku. Stację kablową na Direction Island strzegł pododdział cejlońskiej lekkiej piechoty (Ceylon Light Infantry), było też kilku łącznościowców, w tym Australijczyków. Cały cejloński kontyngent liczył około 75 ludzi. Dowodził nim kapitan George Gardiner, przed wojną księgowy firmy eksportowej w Kolombo, który otrzymał wojenny patent oficerski.

Wojna podchodzi pod wyspy

Wiosną 1942 roku żołnierze na Horsburgh mieli powody, by uważać swoje położenie za beznadziejne. Japończycy zajęli Malaje i Singapur, potem Holenderskie Indie Wschodnie. 3 marca japoński zespół okrętów ostrzelał Direction Island; kierownik stacji nadał wtedy depeszę, że urządzenia są zniszczone, choć działały one przez całą wojnę – ten fortel prawdopodobnie zniechęcił Japończyków do desantu. 31 marca padła australijska Wyspa Bożego Narodzenia, skąd do Kokosów było około 900 kilometrów. 5 kwietnia, w niedzielę wielkanocną, samoloty z lotniskowców wiceadmirała Nagumo zbombardowały Kolombo, rodzinne miasto większości artylerzystów, a w następnych dniach zatopiły brytyjskie krążowniki i lotniskowiec „Hermes” podczas rajdu na Ocean Indyjski. Przez radio żołnierze słuchali BBC, ale i japońskiej propagandy, która głosiła hasło „Azji dla Azjatów”.

Na tym tle narastał konflikt wewnątrz baterii. Według australijskiego historyka Petera Stanleya, recenzenta monografii Noela Crusza o buncie, Gardiner nie potrafił traktować z szacunkiem młodych ochotników, którzy wstąpili do wojska z entuzjazmem, a jego metody dyscyplinarne budziły powszechną niechęć. Bateria była zresztą wielobarwną mieszanką: europejscy i eurazjatyccy oficerowie dowodzili kanonierami buddystami, katolikami i protestantami, Syngalezami, Tamilami i Burgherami – potomkami Portugalczyków i Holendrów.

Przywódcą spisku został bombardier Wathumullage Gratien Hubert Fernando, urodzony w 1915 roku absolwent prestiżowej szkoły w Mount Lavinia, syn urzędnika cejlońskiego telegrafu. Nie należał do żadnej partii, lecz czytał antyimperialistyczne broszury trockistowskiej Lanka Sama Samaja Party (LSSP) – pierwszej nowoczesnej partii politycznej Cejlonu, zdelegalizowanej z początkiem wojny za sprzeciw wobec brytyjskiego wysiłku zbrojnego. Jej uwięzieni przywódcy uciekli z więzienia w kwietniu 1942 roku, w zamieszaniu po japońskim nalocie, i przedostali się do Indii. Fernando przekonywał kolegów, że lojalność wobec Brytyjczyków to lojalność wobec okupanta, a Japończycy przyniosą Cejlonowi wolność.

Noc 8 maja

Plan zakładał, że buntownicy aresztują kapitana Gardinera i jego zastępcę, porucznika Henry’ego Stephensa, rozbroją żołnierzy wiernych Koronie, a następnie skierują działa na cejlońską piechotę na Direction Island i nawiążą łączność z Japończykami na Wyspie Bożego Narodzenia. Japończycy nic o tym nie wiedzieli. Liczba uczestników jest niepewna: część autorów pisze o około piętnastu buntownikach, inni – o trzydziestu z 56 artylerzystów na wyspie.

W nocy z 8 na 9 maja spiskowcy otworzyli ogień. Okazali się jednak słabymi strzelcami. Zginął kanonier Samaris Jayasekera, który nie przyłączył się do buntu – według części relacji trafiony przypadkowo, gdy biegł na alarm. Porucznik Stephens został ranny. W decydującej chwili zaciął się jedyny ręczny karabin maszynowy Bren, z którego Fernando mierzył w Gardinera. Kapitan nie dał się rozbroić, lojalni żołnierze stawili opór, a próba zwrócenia dział na Direction Island się nie powiodła. Do rana bunt został stłumiony; piechota z Direction Island pomogła rozbroić spiskowców. Jayasekerę pochowano z honorami wojskowymi na Horsburgh wieczorem 10 maja; po wojnie jego szczątki przeniesiono na cmentarz wojenny Kranji w Singapurze.

Sąd i egzekucje

Sąd przyszedł szybko. Piętnastu oskarżonych stanęło przed polowym sądem wojennym na samych wyspach, a przewodniczył mu Gardiner – ten sam oficer, którego buntownicy chcieli pojmać. Stanley zauważa, że pośpiech i takie uchybienia proceduralne osłabiły później stanowisko władz, choć samej winy oskarżonych nikt nie kwestionował. Siedmiu skazano na śmierć, kilku na więzienie. Skazanych przewieziono na Cejlon. Rodziny i cejlońscy politycy prosili o łaskę komisarza obrony cywilnej Olivera Goonetilleke, gubernatora Andrew Caldecotta i admirała Geoffreya Laytona, naczelnego dowódcę na Cejlonie. Cztery wyroki śmierci zamieniono na kilkuletnie ciężkie więzienie. Fernando odmówił ubiegania się o ułaskawienie; rodzinie miał powiedzieć, że prośba do Brytyjczyków zhańbiłaby sprawę. Powieszono go 5 sierpnia 1942 roku w więzieniu Welikada w Kolombo, a 7 i 8 sierpnia – kanonierów Carla Gaudera i Benny’ego de Silvę. Fernando spoczął w nieoznaczonym grobie.

Twierdzenie, że byli to jedyni żołnierze Wspólnoty Brytyjskiej straceni w tej wojnie za bunt, powtarzają Australian War Memorial i większość autorów. Należy je rozumieć dosłownie: dotyczy wyroków za samo przestępstwo buntu. Inne bunty, jak ten pod Salerno w 1943 roku, kończyły się wyrokami śmierci zamienianymi na więzienie, a żołnierzy wojsk brytyjskich wieszano w tych latach za inne przestępstwa, przede wszystkim za morderstwo.

Znaczenie

Bunt nie zmienił położenia militarnego. Japończycy nie próbowali zająć Wysp Kokosowych, ograniczając się do lotów rozpoznawczych i ostrzału z okrętu podwodnego w Boże Narodzenie 1942 roku. Pod koniec wojny na West Island zbudowano lotniska, z których startowały brytyjskie i holenderskie bombowce nad Malaje i Sumatrę.

Skutki polityczne były poważniejsze. Brytyjczycy nie wysłali już na front żadnej cejlońskiej jednostki bojowej; Cejlończycy służyli dalej głównie w oddziałach pomocniczych, m.in. w Afryce Północnej. Weteranom z Kokosów wstrzymano awanse i odmówiono odznaczeń za służbę wojenną. Wyspę, która po utracie Malajów stała się głównym źródłem kauczuku naturalnego dla Imperium, obsadzono silnymi wojskami brytyjskimi, a racjonowanie żywności urządzono tak, by Cejlończycy byli lepiej zaopatrzeni niż mieszkańcy sąsiednich Indii, ogarniętych od sierpnia 1942 roku ruchem „Quit India”. Większość cejlońskich polityków, z Donem Stephenem Senanayake na czele, wybrała współpracę z władzami kolonialnymi w zamian za obietnicę samorządu, a sondowanie Japończyków przez Juniusa Richarda Jayewardene szybko przerwano. Lanka Sama Samaja Party przywoływała natomiast bunt w swojej agitacji antykolonialnej.

Cejlon uzyskał niepodległość jako dominium 4 lutego 1948 roku, bez powstania i bez wojny. Wyspy Kokosowe w 1955 roku przekazano Australii. Gratien Fernando, dla brytyjskiego wojska buntownik, dla części Lankijczyków stał się bohaterem walki o niepodległość, a historia buntu – opisana obszernie dopiero w 2001 roku przez Noela Crusza – pozostaje rzadkim świadectwem napięć, jakie japońskie zwycięstwa 1942 roku wywołały w koloniach Imperium Brytyjskiego.