Bitwa pod Yenangyaung

15 kwietnia 1942 roku dowódca korpusu birmańskiego, generał porucznik William Slim, wydał rozkaz zniszczenia pól naftowych pod Yenangyaung (pl. Yenankyaung), największego źródła ropy w Birmie. Saperzy i pracownicy spółki Burmah Oil wysadzali i podpalali szyby, zbiorniki i urządzenia, a nad doliną Irawadi zawisła chmura czarnego dymu. Japońska 33 Dywizja, która od kilku dni przełamywała brytyjskie pozycje na południu, nie zdobyła pól nienaruszonych, ale zamknęła w pułapce wśród płonących szybów 1 Dywizję Birmańską. W dniach 16–19 kwietnia dywizja ta walczyła o wyjście z okrążenia w upale, bez wody, i ocalała dzięki własnemu przebiciu się i natarciu chińskiego pułku z 38 Dywizji generała Sun Lirena. W Chinach bitwa ta jest pamiętana jako wielkie zwycięstwo, w Wielkiej Brytanii jako jeden z najcięższych epizodów odwrotu z Birmy.

Kalendaria wojny notują pod 12 kwietnia zdobycie przez Japończyków Migyaungye, a pod 15 kwietnia początek niszczenia urządzeń pól naftowych przez żołnierzy korpusu birmańskiego. Obie daty się zgadzają. Migyaungye, wieś nad Irawadi na prawym skrzydle brytyjskiej linii, Japończycy zajęli 12 kwietnia. Co do niszczenia pól źródła różnią się o kilka godzin: według brytyjskiej historii oficjalnej Slim dał sygnał do wysadzenia o pierwszej po południu 15 kwietnia, a prace zakończono po południu 16 kwietnia; amerykańska historia oficjalna podaje, że podpalanie zaczęło się o pierwszej w nocy 15 kwietnia. Właściwe walki o Yenangyaung trwały od 16 do 19 kwietnia.

Linia od Minhli do Taungdwingyi

Po upadku Rangunu wojska alianckie próbowały utrzymać środkową Birmę. Korpus birmański (Burcorps), utworzony w marcu z 1 Dywizji Birmańskiej, 17 Dywizji Indyjskiej i 7 Brygady Pancernej, bronił doliny Irawadi, a chińskie armie, którymi formalnie dowodził generał Joseph Stilwell, od lutego szef sztabu Czang Kaj-szeka, stały w dolinie Sittangu i w stanach Szan. Po utracie Prome na początku kwietnia dowódca wojsk brytyjskich w Birmie, generał Harold Alexander, postanowił stanąć na linii od Minhli nad Irawadi przez Taungdwingyi do Pyinmany i Loikaw. Korpus Slima dostał odcinek długi na około 65 kilometrów, za długi dla dwóch osłabionych dywizji. 6 kwietnia w Maymyo Czang Kaj-szek obiecał Alexandrowi chińską dywizję do obrony Taungdwingyi, ale kilka dni później odwołał tę obietnicę, i Slim musiał trzymać front bez odwodów.

Za linią leżały pola naftowe pod Yenangyaung i mniejsze pod Chauk. Wydobywana tam ropa, przerabiana w miejscowej rafinerii, była jedynym paliwem dla aliantów w Birmie od czasu, gdy Brytyjczycy wysadzili rafinerie pod Rangunem. Dla Japończyków pola były jednym z celów kampanii. Linia została obsadzona 8 kwietnia: 2 Brygada Birmańska stała w Minhli na zachodnim brzegu rzeki, 1 Dywizja Birmańska generała majora Bruce’a Scotta z 7 Brygadą Pancerną trzymała drogę od Migyaungye nad Irawadi do Kokkogwy, a 17 Dywizja Indyjska broniła Taungdwingyi. W porze suchej, w spalonej słońcem strefie centralnej Birmy, rozmieszczenie wojsk zależało przede wszystkim od tego, gdzie była woda.

Migyaungye i Kokkogwa

Japońska 33 Dywizja generała porucznika Shōzō Sakuraia, ta sama, która w marcu zajęła Rangun, ruszyła na północ spod Allanmyo 9 i 10 kwietnia. Plan był prosty i sprawdzony już wiele razy: 215 Pułk Piechoty miał związać Brytyjczyków pod Kokkogwą, 213 Pułk iść wschodnim brzegiem Irawadi na Magwe, a 214 Pułk pułkownika Takanobu Sakumy obejść brytyjskie pozycje przez suche wzgórza i wyjść na bród przez strumień Pin Chaung na północ od Yenangyaung, odcinając drogę odwrotu.

W nocy z 11 na 12 kwietnia, podczas burzy, Japończycy uderzyli na 48 Brygadę Indyjską pod Kokkogwą i wdarli się głęboko w jej pozycje. Brygada odparła ich kontratakiem, a następnej nocy wytrzymała kolejne natarcie. Na prawym skrzydle poszło gorzej. 1 Brygada Birmańska, wysłana z Migyaungye na wschód, by uderzyć Japończykom w bok, nie znalazła przeciwnika, a tymczasem wzdłuż rzeki nadeszły silne siły japońskie. 12 kwietnia zajęły one Migyaungye, zanim wróciły tam posiłki, a próba odbicia wsi o świcie 13 kwietnia się nie powiodła. Prawe skrzydło korpusu zostało odsłonięte. Slim wycofał 1 Dywizję Birmańską za strumień Yin Chaung, gdzie była jeszcze woda, a 14 kwietnia batalion King’s Own Yorkshire Light Infantry został okrążony w Myingun i przebił się, licząc już tylko około 150 ludzi.

Płonące pola

Niszczenie pól naftowych przygotowywano od dawna, ale ropę trzeba było wydobywać do ostatniej chwili, bo bez niej wojska nie mogłyby się poruszać. Dlatego sygnał padł dopiero 15 kwietnia, gdy Japończycy byli już kilkadziesiąt kilometrów od szybów. Wysadzano szyby, pompy, zbiorniki i rafinerię; magazyny z milionami galonów ropy zamieniły się, jak pisze brytyjska historia oficjalna, w jedno morze ognia. Słup dymu był widoczny z odległości wielu kilometrów, a płonąca ropa jeszcze przez kilka dni rozświetlała nocą okolicę.

Tego samego dnia Bruce Scott postanowił pozostać jeszcze dobę nad Yin Chaung, bo jego żołnierze byli wyczerpani, a Slim chciał zyskać czas dla spodziewanego chińskiego natarcia. Decyzja okazała się fatalna. 214 Pułk Sakumy, niezauważony, obchodził w tym czasie lewe skrzydło dywizji. O pierwszej w nocy 16 kwietnia Japończycy zaatakowali nad Yin Chaung i dywizja zaczęła się cofać na Yenangyaung, a tej samej nocy Sakuma postawił blokady na drodze na północ od Pin Chaung, zajął bród i od północy wdarł się do płonącego miasta, spychając jego niewielką załogę, 1 Batalion pułku Gloucestershire, na południowy skraj. 1 Dywizja Birmańska, licząca z oddziałami pomocniczymi około 7 tysięcy ludzi, była odcięta.

Kocioł nad Pin Chaung

Okolica Yenangyaung była jałowa, pocięta głębokimi, suchymi parowami, bez cienia. Temperatura dochodziła do 45 stopni, wody brakowało, a bród przez Pin Chaung, jedyne wyjście dla pojazdów na północ, trzymali Japończycy.

Tymczasem na północ od Yenangyaung zbliżała się pomoc. Chińska 38 Dywizja, należąca do 66 Armii, która dopiero co wkroczyła do Birmy, miała bronić rejonu Mandalaju, lecz Alexander i Stilwell zgodzili się oddać ją pod rozkazy Slima. 16 kwietnia jej 113 Pułk pułkownika Liu Fangwu dotarł do Kyaukpadaung, a 17 kwietnia Slim osobiście przydzielił mu zadanie: wraz z czołgami 7 Brygady Pancernej, które wcześniej przeszły na północny brzeg Pin Chaung, miał zaatakować japońskie blokady od północy. Chińczycy nie mieli ani artylerii, ani czołgów, więc Brytyjczycy dali im swoje lekkie czołgi M3 Stuart i baterię dział polowych. Dowództwo objął sam generał Sun Liren, absolwent amerykańskiego Virginia Military Institute, mówiący dobrze po angielsku; Brytyjczycy, którzy z nim walczyli, uważali go za najzdolniejszego z chińskich dowódców w Birmie.

18 kwietnia o świcie obie strony zaatakowały jednocześnie. 1 Dywizja Birmańska próbowała przebić się na północ przez wzgórza i wieś Twingon, ale jej wyczerpane, spragnione bataliony utknęły przed japońskimi pozycjami; dwie kompanie batalionu Royal Inniskilling Fusiliers, które doszły do Pin Chaung, wzięły Japończyków za Chińczyków i dostały się do niewoli. Chińczycy z północy oczyścili część brzegu strumienia, ale nie doszli do brodu. Bruce Scott prosił o zgodę na porzucenie pojazdów i przebijanie się na przełaj, lecz Slim kazał mu czekać na ponowne natarcie chińskie. Dywizja spędziła noc w okrążeniu, bez wody, pod ogniem moździerzy; żołnierze zaczęli umierać z wyczerpania.

19 kwietnia rano kolejne ataki na bród nie przyniosły powodzenia, a fałszywy meldunek, że Japończycy są już w Kyaukpadaung, sprawił, że brytyjskie oddziały, które przedostały się przez Pin Chaung, zostały odwołane. Po południu czołgi znalazły nieobsadzoną drogę gruntową na wschód. Bruce Scott wyruszył nią z całą dywizją, ale gdy pojazdy ugrzęzły w piasku, kazał je porzucić, a działa unieszkodliwić. Żołnierze przeszli przez Pin Chaung około dwóch i pół kilometra na północny wschód od Twingon, wioząc rannych na czołgach, i wieczorem dotarli do drogi na Kyaukpadaung. Mniej więcej w tym samym czasie Chińczycy ponowili natarcie, przekroczyli strumień, wieczorem zajęli Twingon i uwolnili wziętych dzień wcześniej do niewoli Brytyjczyków. 20 kwietnia, wsparci przez brytyjskie czołgi, wdarli się do Yenangyaung, ale wobec zbliżania się całej japońskiej 33 Dywizji Sun wycofał się w nocy na północ.

Dwie wersje jednej bitwy

Brytyjska historia oficjalna podkreśla, że 1 Dywizja Birmańska wyszła z okrążenia w dużej mierze o własnych siłach, a chińskie natarcie nadeszło za późno, by jej bezpośrednio pomóc. Amerykańska historia oficjalna przyznaje natomiast, że to chińskie uderzenie zmusiło Japończyków do przesunięcia sił i otworzyło lukę, przez którą dywizja się wydostała. W Chinach i na Tajwanie bitwa zwana jest „wielkim zwycięstwem pod Yenangyaung”: według chińskiej tradycji 113 Pułk, liczący około 1100 ludzi, ocalił ponad 7 tysięcy Brytyjczyków i uwolnił około 500 jeńców, misjonarzy i dziennikarzy. Liczba 7 tysięcy odpowiada stanowi całej okrążonej dywizji, a brytyjskie źródła nie przypisują jej ocalenia wyłącznie Chińczykom. Znaczenie chińskiej pomocy doceniał jednak Slim, który w swoich wspomnieniach wysoko ocenił Suna i jego żołnierzy. W chińskiej tradycji bitwa uchodzi za pierwsze zwycięstwo Chińskich Sił Ekspedycyjnych poza granicami kraju.

Dla 1 Dywizji Birmańskiej zwycięstwa nie było. Straciła około jednej piątej ludzi, prawie wszystkie pojazdy, większość dział przeciwlotniczych i moździerzy oraz osiem dział polowych. Japończycy nie zdobyli pól naftowych nienaruszonych, ale ich 214 Pułk, wysunięty daleko na tyły przeciwnika, zadał korpusowi ciężki cios.

Miejsce w wojnie

Utrata Yenangyaung zamknęła sprawę obrony środkowej Birmy. Alianci stracili Rangun, a teraz także jedyne źródło paliwa; jak napisał brytyjski historyk Louis Allen, pytanie nie brzmiało już, czy się wycofywać, ale dokąd. Na wschodzie japońska 56 Dywizja rozbijała w tym czasie chińską 6 Armię w stanach Szan i parła na północ. 25 kwietnia Alexander i Stilwell postanowili wycofać się ze środkowej Birmy, 29 kwietnia Japończycy zajęli Lasho i przecięli Drogę Birmańską, 30 kwietnia wysadzono most Ava pod Mandalajem, a w maju korpus Slima dotarł do Indii. Chińska 38 Dywizja Sun Lirena jako jedyna chińska jednostka wycofała się do Indii w porządku i stała się trzonem wojsk chińskich szkolonych tam przez Amerykanów.

Zniszczenie pól naftowych miało też długi epilog. Spółka Burmah Oil domagała się po wojnie od rządu brytyjskiego odszkodowania za mienie zniszczone z rozkazu władz w Rangunie i pod Yenangyaung. W 1964 roku Izba Lordów przyznała jej rację, ale w 1965 roku parlament uchwalił War Damage Act, który z mocą wsteczną wyłączył takie roszczenia. Pola pod Yenangyaung wróciły w ręce brytyjskie w kwietniu 1945 roku.