Japończycy zajmują Mandalaj

1 maja 1942 roku oddziały japońskiej 15 Armii generała porucznika Shōjirō Iidy weszły do Mandalaju, dawnej stolicy królów birmańskich i największego miasta środkowej Birmy. Nie stoczyły o nie bitwy. Ostatnie wojska brytyjskie i chińskie przeszły na północny brzeg Irawadi poprzedniego dnia, a o północy z 30 kwietnia na 1 maja saperzy wysadzili za nimi wielki most Ava, jedyny most na tej rzece. Zdobywcy zastali ruiny: miasto spłonęło w większej części już w kwietniu, po japońskim nalocie w Wielki Piątek, a mieszkańcy w większości je opuścili. Tego samego dnia o świcie, około stu kilometrów na zachód, japoński batalion przeprawił się przez Czinduin i zajął port rzeczny Monywa (dziś Munywa). To uderzenie było groźniejsze niż zajęcie opuszczonego Mandalaju, bo stawiało Japończyków w pobliżu jedynej drogi, którą brytyjski korpus birmański mógł się wycofać do Indii.

Kalendaria notują zwykle, że wojska 15 Armii zajęły Mandalaj i Monywę, „zabezpieczając zachodni kraniec Drogi Birmańskiej”. To ujęcie wymaga sprostowania. Droga Birmańska zaczynała się w Lasho, końcowej stacji kolei z Rangunu, i to Lasho, zdobyte przez Japończyków 29 kwietnia, było jej zachodnim krańcem. Mandalaj był węzłem kolejowym na tej linii i głównym zapleczem aliantów w środkowej Birmie, a Monywa, leżąca na zachód od Irawadi, nie miała z drogą do Chin nic wspólnego. Jej zajęcie miało inny cel: przeciąć Brytyjczykom odwrót do Indii.

Odwrót za Irawadi

Po bitwie pod Yenangyaung i rozbiciu chińskiej 6 Armii w stanach Szan alianci nie mieli już czym bronić środkowej Birmy. 25 kwietnia dowódca wojsk brytyjskich w Birmie, generał Harold Alexander, spotkał się w Kyaukse z dowódcą korpusu birmańskiego, generałem porucznikiem Williamem Slimem, i z generałem Josephem Stilwellem, który formalnie dowodził chińskimi armiami w Birmie. Postanowili wycofać wszystkie wojska za Irawadi. Korpus Slima miał potem odejść doliną Czinduinu w stronę Indii, a chińska 5 Armia na północ, do Junnanu albo, jeśli tamta droga zostanie zamknięta, także do Indii.

Odwrót osłaniała w Kyaukse, na drodze z południa do Mandalaju, 48 Brygada Indyjska z czołgami 7 Pułku Huzarów. Wieczorem 28 kwietnia nadeszła tam japońska 18 Dywizja generała porucznika Renyi Mutaguchiego. Przez całą noc Japończycy atakowali pozycje dwóch batalionów gurkhów i za każdym razem zostali odparci; rankiem 29 kwietnia brygada przeszła do kontrataku i zadała im ciężkie straty. Dopiero gdy przeciwnik zaczął obchodzić miasteczko bokami, brygada się wycofała, wysadzając za sobą mosty. Brytyjska historia oficjalna ocenia tę akcję straży tylnej jako wyjątkowo udaną: Japończyków zatrzymano małym kosztem, a brygada mogła spokojnie przejść za Irawadi. W nocy z 29 na 30 kwietnia brygada przeszła przez most Ava.

Most Ava, nazwany od dawnej królewskiej stolicy Ava, leżącej kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Mandalaju, był dumą brytyjskiej Birmy. Otwarty w 1934 roku, łączył drogą i koleją oba brzegi Irawadi; przez kolejne dziesięciolecia był jedynym mostem na tej rzece. 30 kwietnia trzymała przed nim przyczółek 63 Brygada Indyjska, a przez rzekę przechodziły ostatnie oddziały chińskie. Chińska 22 Dywizja, której jeden pułk walczył jeszcze na południu, wycofywała się przez Mandalaj do przeprawy w Singu. Po zmroku przeszli ostatni żołnierze i o północy most wysadzono; dwa wielkie przęsła runęły do rzeki. Brytyjska historia oficjalna zamyka na tym rozdział o utracie środkowej Birmy.

Mandalaj w rękach japońskich

1 maja do Mandalaju weszły według japońskich opracowań oddziały 18 Dywizji, tej samej, która dzień wcześniej zderzyła się z Brytyjczykami pod Kyaukse. Japończycy zastali miasto, które od kilku tygodni było martwe. Nalot z 3 kwietnia zniszczył według brytyjskiej historii oficjalnej lotnictwa trzy piąte domów, a kolejne bombardowania i pożary dokończyły dzieła. Z bazy zaopatrzeniowej, którą alianci urządzili tu po utracie Rangunu, wywieziono lub zniszczono, co się dało. Ocalał otoczony fosą fort Dufferin z drewnianym pałacem ostatnich władców z dynastii Konbaung. Japończycy zamienili go w swoją kwaterę i skład.

Wraz z Mandalajem Japończycy przejęli całą dolinę środkowej Irawadi i najważniejszy węzeł komunikacyjny kraju. Stąd rozchodziły się linie kolejowe na Lasho, na Myitkyinę na północy i na Ye-u na zachodzie, a rzeką płynęły statki Irrawaddy Flotilla Company. Nie zdobyli jednak tego, na czym zależało im najbardziej. Plan Iidy zakładał zniszczenie wojsk alianckich w wielkiej pętli Irawadi, na południe od miasta. Wojska te uszły na czas za rzekę, więc 26 kwietnia Iida zmienił rozkazy: jego cztery dywizje miały uderzyć szeroko i głęboko na tyły przeciwnika i odciąć mu wszystkie drogi odwrotu. 56 Dywizja po zdobyciu Lasho skręciła na Bhamo (Banmaw) i Myitkyinę, 18 Dywizja miała oczyścić z Chińczyków stany Szan, 55 Dywizja iść przez Mandalaj na północ, a 33 Dywizja generała porucznika Shōzō Sakuraia na Monywę i Shwebo.

Uderzenie na Monywę

33 Dywizja ruszyła spod Yenangyaung 26 kwietnia. Część jej sił szła wschodnim brzegiem Irawadi, 215 Pułk Piechoty jechał ciężarówkami zachodnim brzegiem Czinduinu, a batalion piechoty i batalion saperów płynęły w górę rzeki zdobycznymi łodziami i barkami desantowymi. 28 kwietnia Japończycy zajęli Myingyan i Pakokku, wieczorem 30 kwietnia straż przednia 215 Pułku stanęła na zachodnim brzegu naprzeciw Monywy, a łodzie dopłynęły tam przed świtem 1 maja, nie napotkawszy po drodze oporu.

Monywa była prawie bezbronna. Stało w niej około 150 żołnierzy batalionu Gloucestershire Regiment, z którego po kampanii zostały strzępy, i część improwizowanego oddziału Royal Marines, który na łodziach patrolował rzeki. Kilka kilometrów na południowy wschód, w Ma-U, kwaterował sztab 1 Dywizji Birmańskiej generała majora Bruce’a Scotta, a jej brygady dopiero maszerowały w tę stronę. W Alon czekało na statki do Kalewy około 2400 urzędników i służby rozwiązywanego sztabu armii z rodzinami. Wieczorem 30 kwietnia Japończycy otworzyli z zachodniego brzegu ogień z karabinów maszynowych, moździerzy i dział. Około piątej rano 1 maja zaatakowali sztab Scotta, który przebił się do Chaungu, ratując najważniejsze dokumenty. O świcie japoński batalion przeprawił się przez rzekę i wyparł mały garnizon z miasta. Taki przebieg wydarzeń podaje brytyjska historia oficjalna; część opracowań, w tym niektóre syntezy kampanii, podaje, że Japończycy zajęli Monywę dopiero w nocy z 1 na 2 maja.

W niektórych opisach można przeczytać, że 1 Dywizja Birmańska została pod Monywą odcięta. To przesada: dywizja nie została odcięta, choć jej sztab był zaskoczony, a łączność rozbita. Slim, który wieczorem 30 kwietnia odniósł wrażenie, że Monywa już padła, uznał sprawę za śmiertelnie groźną. Z Monywy prowadziła droga na Ye-u, skąd zaczynała się jedyna ścieżka do przeprawy przez Czinduin pod Shwegyin i Kalewą, a dalej do Indii. Japończycy, mając łodzie, mogli też popłynąć rzeką prosto do Kalewy i zamknąć przeprawę. Slim rzucił na Monywę wszystko, co miał pod ręką: 1 Dywizję Birmańską, 63 Brygadę przewiezioną koleją od mostu Ava i czołgi 7 Brygady Pancernej. 1 maja 63 Brygada dotarła do Ma-U, ale do miasta się nie wdarła.

2 maja Scott zaatakował dwiema brygadami. 13 Brygada doszła od wschodu do dworca kolejowego, 63 Brygada do przedmieść, ale Japończycy bronili się zaciekle. Po południu 13 Brygada otrzymała przekazany przez radio w otwartym tekście rozkaz odwrotu do Alon i go wykonała. Ani sztab armii, ani sztab korpusu nie wydały takiego rozkazu; historia oficjalna uważa za najbardziej prawdopodobne, że był to podstęp japońskich radiowców. Wieczorem Scott przerwał natarcie i obszedł miasto do Alon. Monywa została w rękach japońskich, ale cel osiągnięto: przez dwa dni korpus utrzymał drogę na Ye-u i 3 maja zaczął ostatni etap odwrotu. Odtąd był to wyścig z Japończykami, którzy płynęli Czinduinem w górę rzeki, i z monsunem.

Ostatnie spotkanie dowódców

Wieczorem 1 maja Alexander i Stilwell spotkali się w Ye-u. Wobec sytuacji pod Monywą postanowili przyspieszyć odwrót znad Irawadi. Stilwell zwolnił 7 Brygadę Pancerną, która wspierała chińską 38 Dywizję generała Sun Lirena, i oznajmił, że wycofa chińską 5 Armię w rejon Katha, a potem być może do Indii. Było to ich ostatnie spotkanie w tej kampanii. Wkrótce zepsuło się radio Stilwella i obaj dowódcy stracili ze sobą kontakt.

Chińskie armie, które przyszły do Birmy bronić Drogi Birmańskiej, rozpadały się na grupy idące różnymi drogami. 4 maja Czang Kaj-szek rozkazał 22 i 96 Dywizji, osłanianym przez 38 Dywizję, wycofać się koleją i pieszo na Myitkyinę, nie wiedząc, że japońska 56 Dywizja jest tam szybsza. Zajęła na początku maja Bhamo, a 8 maja Myitkyinę. Wcześniej, 3 maja, Sun Liren odwiedził Alexandra i nieoficjalnie prosił, by jego dywizja mogła odejść z Brytyjczykami do Indii; Alexander, obawiając się politycznych skutków odsłonięcia chińskiej straży tylnej, odmówił. W kolejnych tygodniach chińskie dywizje przedzierały się przez dżunglę na północ, do Junnanu, albo przez góry do Indii, tracąc tysiące ludzi.

Brytyjczycy szli tymczasem ścieżką z Ye-u do Shwegyin, zabierając ze sobą około 2300 rannych i chorych oraz tysiące uchodźców, z których wielu żołnierze karmili i podwozili. Lotnisko w Shwebo, skąd jeszcze ewakuowano rannych samolotami, zostało zbombardowane, a 6 maja japońskie samoloty zniszczyły na lotnisku w Myitkyinie trzy z pięciu maszyn ładowanych rannymi. Odtąd jedyną drogą do Indii była ziemia.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Mandalaju i Monywy otworzyło ostatni rozdział podboju Birmy. Mandalaj, opuszczony i spalony, nie był już dla aliantów bazą, ale jego utrata oznaczała, że Japończycy panują nad całą doliną Irawadi, od Rangunu po Myitkyinę. Uderzenie na Monywę pokazało znów to, co od początku kampanii dawało Japończykom przewagę: śmiałość, szybkość i umiejętność obchodzenia przeciwnika, tu rzeką, którą Brytyjczycy uważali za swoją linię odwrotu. Korpus Slima wymknął się z pułapki, ale za cenę porzucenia niemal całego ciężkiego sprzętu. 10 maja Japończycy uderzyli na tłum żołnierzy, rannych i uchodźców czekających w kotlinie pod Shwegyin na promy do Kalewy, a 12 maja zajęli Kalewę. W tym samym czasie spadły pierwsze ulewy monsunu, które zamieniły ścieżki w błoto. Ostatnie oddziały korpusu doszły do Tamu na granicy Indii w drugiej połowie maja.

Stilwell, odcięty od Myitkyiny, porzucił samochody i poprowadził swój sztab pieszo przez dżunglę i góry do Indii. Dla Chin, które straciły już Lasho, zajęcie Mandalaju i północnej Birmy oznaczało, że na długo zostaną odcięte od lądowej pomocy sojuszników; zostawał im tylko most powietrzny nad Himalajami. Japończycy trzymali Mandalaj do marca 1945 roku. Odbiła go wtedy 19 Dywizja Indyjska z 14 Armii Slima, tego samego generała, który w maju 1942 roku wyprowadzał z Birmy pobity korpus. Fort Dufferin spłonął w tych walkach razem z pałacem, który przetrwał bombardowania 1942 roku.