Atak na Kolombo

W niedzielę wielkanocną 5 kwietnia 1942 roku, krótko przed ósmą rano, nad Kolombo, głównym portem brytyjskiego Cejlonu, pojawiło się ponad sto dwadzieścia japońskich samolotów. Wystartowały z pięciu lotniskowców wiceadmirała Chūichiego Nagumo, tego samego zespołu, który cztery miesiące wcześniej zaatakował Pearl Harbor. Japończycy liczyli, że i tym razem zastaną flotę nieprzyjaciela na kotwicy. Port był jednak w dużej części pusty, a brytyjska Flota Wschodnia wiceadmirała Jamesa Somerville’a przebywała setki mil na południowy zachód. Nalot kosztował obrońców kilkadziesiąt samolotów, okręt pomocniczy i niszczyciel, ale najcięższy cios spadł po południu na otwartym morzu: japońskie bombowce nurkujące zatopiły w ciągu kilkunastu minut dwa ciężkie krążowniki, „Cornwall” i „Dorsetshire”. Zginęły 424 osoby z ich załóg.

Cejlon po upadku Singapuru

Po kapitulacji Singapuru w lutym 1942 roku i utracie Holenderskich Indii Wschodnich Cejlon stał się wysuniętym bastionem Imperium Brytyjskiego na Oceanie Indyjskim. Leżał na skrzyżowaniu szlaków z Indii, Australii i Zatoki Perskiej do Morza Czerwonego, a jego dwa porty – Kolombo na zachodnim wybrzeżu i baza marynarki w Trikunamalai (Trincomalee) na wschodnim – zastąpiły utracone bazy na Dalekim Wschodzie. Kolombo, zbudowane na kilkadziesiąt statków, przyjmowało ich wiosną 1942 roku ponad sto naraz. Gdyby wyspa padła albo została zablokowana, Japończycy zagroziliby żegludze do Indii i zaopatrzeniu brytyjskich wojsk na Bliskim Wschodzie.

W marcu Londyn wysłał na Cejlon admirała Geoffreya Laytona jako naczelnego dowódcę wyspy, z władzą nad wojskiem i administracją cywilną gubernatora Andrew Caldecotta. W pośpiechu wzmacniano obronę. Lotniskowiec „Indomitable” przywiózł kilkadziesiąt myśliwców Hurricane przeznaczonych pierwotnie dla Jawy, z Bliskiego Wschodu przybyły dywizjony Fleet Air Arm z myśliwcami Fulmar, a pod Kolombo urządzono drugie lotnisko na torze wyścigów konnych, bo lotnisko Ratmalana nie mieściło wszystkich maszyn. Na początku kwietnia wokół miasta było gotowych do walki 37–38 Hurricane’ów, a cała wyspa miała ponad sto myśliwców, 144 działa przeciwlotnicze i dwie stacje radarowe. Łodzie latające Catalina, brytyjskie, holenderska i kanadyjskie, patrolowały morze z laguny Koggala na południu wyspy.

Flota Wschodnia, którą Somerville objął pod koniec marca, wyglądała na papierze imponująco: trzy lotniskowce, pięć pancerników, kilka krążowników. Somerville podzielił ją na dwa zespoły. Szybki Zespół A tworzyły nowe lotniskowce „Indomitable” i „Formidable” oraz zmodernizowany pancernik „Warspite”, okręt flagowy. Wolniejszy Zespół B zbudowano wokół starego, małego lotniskowca „Hermes” i czterech niezmodernizowanych pancerników typu Revenge z czasów pierwszej wojny światowej. Okręty nigdy wcześniej nie ćwiczyły razem, a lotnictwo pokładowe miało raptem kilkadziesiąt przestarzałych lub przeciętnych maszyn – wobec około trzystu samolotów doświadczonych japońskich lotników.

Ostrzeżenie

Japoński plan, nazwany operacją C, przewidywał uderzenie lotniskowców na Kolombo w „dniu C”, 5 kwietnia, a równocześnie rajd mniejszego zespołu wiceadmirała Jisaburō Ozawy na żeglugę w Zatoce Bengalskiej. Całością sił na południu dowodził wiceadmirał Nobutake Kondō. Nagumo miał pięć lotniskowców – „Akagi”, „Sōryū”, „Hiryū”, „Shōkaku” i „Zuikaku” – osłanianych przez cztery szybkie pancerniki i dwa ciężkie krążowniki. Zespół wyszedł 26 marca z zatoki Staring na Celebesie. 31 marca inny japoński zespół ostrzelał i zajął australijską Wyspę Bożego Narodzenia na południe od Jawy.

Brytyjczycy wiedzieli o zamiarach przeciwnika. Kryptolodzy Dalekowschodniego Biura Połączonego (Far East Combined Bureau), placówki Bletchley Park przeniesionej z Singapuru, od marca znów czytali część depesz japońskiej marynarki i ustalili, że zespół lotniskowców uderzy na Cejlon. Błędnie ocenili jednak jego siłę na dwa lotniskowce, a termin ataku na 1 lub 2 kwietnia. Somerville wyszedł w morze 30 marca, chcąc unikać Japończyków za dnia, a nocą zaatakować ich samolotami torpedowymi z radarem. Przez trzy dni krążył na południe od wyspy, nie natrafiając na nikogo. Wieczorem 2 kwietnia, z kończącym się paliwem i wodą na starych pancernikach, odszedł do tajnej bazy na atolu Addu na Malediwach, około 600 mil morskich na południowy zachód od Cejlonu. Część okrętów odesłał do ich zwykłych zadań: krążowniki „Cornwall” i „Dorsetshire” popłynęły do Kolombo, a „Hermes” do Trincomalee.

4 kwietnia około godziny 16 kanadyjska Catalina z 413 Dywizjonu Royal Canadian Air Force, pilotowana przez majora lotnictwa (squadron leadera) Leonarda Birchalla, dostrzegła na horyzoncie japońskie okręty, około 360 mil morskich na południowy wschód od Cejlonu. Załoga zdążyła nadać meldunek o nieprzyjacielu, zanim myśliwce zestrzeliły łódź latającą; nie zdążyła podać jego liczebności. Trzech lotników zginęło, w tym dwóch ostrzelanych już w wodzie, sześciu, z Birchallem, wyłowił japoński niszczyciel „Isokaze” i resztę wojny spędzili w niewoli. Kanadyjska prasa nazwała później Birchalla „wybawcą Cejlonu” – określenie to bywa przypisywane Churchillowi, ale według kanadyjskich biografów nie pochodzi od niego. Meldunek pozbawił Japończyków zaskoczenia. Layton nakazał statkom opuścić port, a Somerville, zaskoczony przy tankowaniu na Addu, ruszył z Zespołem A na wschód; Zespół B mógł wyjść dopiero następnego dnia.

Nalot

Rozproszenie żeglugi udało się tylko częściowo – z różnych powodów, głównie usterek, w Kolombo zostało kilkadziesiąt statków i okrętów. Krążowniki „Cornwall” i „Dorsetshire”, które dopiero co przypłynęły, jeszcze wieczorem 4 kwietnia wysłano z powrotem na spotkanie z flotą. O świcie 5 kwietnia Nagumo poderwał z odległości około 200 km od wybrzeża 53 samoloty torpedowo-bombowe Nakajima B5N uzbrojone w bomby, 38 bombowców nurkujących Aichi D3A i 36 myśliwców Zero. Prowadził je Mitsuo Fuchida, który dowodził też pierwszą falą nad Pearl Harbor.

Japończycy nadlecieli od morza, z kierunku, którego nie obserwowali ani posterunki na wybrzeżu, ani patrol Fulmarów, a radar pod Kolombo ich nie wykrył. Pierwszym ostrzeżeniem były myśliwce nad lotniskiem na torze wyścigowym o 7.30–7.45. Brytyjscy piloci, którzy czekali na rozkaz startu, musieli wzbijać się w powietrze pod bombami, bez wysokości i prędkości potrzebnych do walki z Zero. Sześć torpedowych Swordfishów 788 Dywizjonu, które akurat przylatywały z Trincomalee, by przygotować się do ataku na japońską flotę, wpadło na myśliwce i zostało zestrzelonych – ich załogi wzięły Zero za własne Hurricane’y. Bombowce nurkujące uderzyły na lotnisko Ratmalana w chwili, gdy startowały z niego Hurricane’y 30 Dywizjonu; nad portem 258 Dywizjon RAF zaatakował Aichi, ale stracił większość maszyn w starciu z eskortą.

W porcie bomby trafiły krążownik pomocniczy „Hector”, stojący w doku przed wycofaniem ze służby; okręt spłonął i osiadł na dnie. Samoloty B5N zatopiły stary niszczyciel „Tenedos”, który był w remoncie i nie mógł wyjść z portu – zginęło 33 marynarzy. Uszkodzone zostały okręt-baza okrętów podwodnych „Lucia”, kilka statków handlowych, warsztaty, nabrzeża i budynki kolejowe. Kilka bomb spadło na szpital psychiatryczny na przedmieściach Kolombo. Po niespełna dwóch godzinach Japończycy odlecieli. Do ataku na flotę wysłano jeszcze dziesięć brytyjskich bombowców Blenheim, ale z błędnymi danymi o położeniu nieprzyjaciela nie znalazły celu.

Bilans walki powietrznej był dla obrońców bolesny. Brytyjczycy stracili około dwudziestu Hurricane’ów, cztery Fulmary i sześć Swordfishów. Ich piloci i artylerzyści zgłosili zestrzelenie dwudziestu kilku japońskich samolotów; według japońskich zapisów utracono siedem maszyn – sześć bombowców nurkujących i jednego Zero. Japończycy ze swej strony zgłosili kilkadziesiąt zestrzeleń, także znacznie zawyżonych. Według brytyjskich danych na lądzie zginęło kilkudziesięciu marynarzy i robotników portowych oraz 37 pacjentów szpitala psychiatrycznego; port nie został wyłączony z użytku. Nalot wywołał jednak panikę: w następnych dniach z Kolombo uciekła znaczna część mieszkańców, a robotnicy portowi przez pewien czas nie wracali do pracy.

Zatopienie „Cornwalla” i „Dorsetshire’a”

Nagumo trzymał w rezerwie samoloty z lotniskowców „Shōkaku” i „Zuikaku”, uzbrojone na wypadek pojawienia się brytyjskiej floty. Około 10–11 wodnosamoloty z krążowników „Tone” i „Abukuma” dostrzegły dwa okręty płynące na południowy zachód – były to „Cornwall” i „Dorsetshire”, ciężkie krążowniki typu County, śpieszące na spotkanie z Zespołem A. Przezbrajanie rezerwy w torpedy trwało za długo, więc do ataku wystartowały 53 bombowce nurkujące z „Akagi”, „Sōryū” i „Hiryū”, prowadzone przez Takashige Egusę, jednego z najlepszych japońskich pilotów tej specjalności.

Krążowniki, pozbawione osłony myśliwskiej, zostały zaatakowane około 13.40–14.00 jakieś 320 km na południowy zachód od Cejlonu. Japończycy nurkowali od strony słońca, kolejnymi kluczami, i trafiali z wyjątkową celnością. „Dorsetshire”, okręt, który niespełna rok wcześniej dobił niemiecki pancernik „Bismarck”, otrzymał co najmniej dziesięć trafień; jedna z bomb wywołała eksplozję w komorze amunicyjnej i krążownik poszedł na dno w ciągu kilku minut. „Cornwall”, trafiony kilkakrotnie lub, według części źródeł, kilkanaście razy, zatonął kilka minut później. Z około 1550–1650 ludzi na obu okrętach zginęło 424. Rozbitkowie, wielu rannych, spędzili niemal 30 godzin w wodzie i na tratwach, w upale i wśród rekinów, zanim następnego dnia wyłowiły ich krążownik „Enterprise” i niszczyciele „Paladin” i „Panther”. Wśród ocalałych był dowódca „Dorsetshire’a”, kmdr Augustus Agar, kawaler Krzyża Wiktorii za rajd na Kronsztad w 1919 roku.

Somerville unika bitwy

Siła nalotu na Kolombo była dla Somerville’a pierwszym dowodem, że ma przed sobą więcej niż dwa lotniskowce. Mimo to zbliżał się do przeciwnika, licząc na nocny atak. Po południu jego samolot rozpoznawczy Albacore wykrył część japońskiego zespołu w odległości około 125 mil morskich, ale meldunki były niepełne i sprzeczne. Somerville skręcił na południowy zachód, nie wiedząc, że gdyby utrzymał kurs, japońskie lotniskowce przeszłyby nocą zaledwie kilkadziesiąt kilometrów przed jego okrętami. Do starcia nie doszło – co z perspektywy następnych dni okazało się dla Brytyjczyków szczęściem, bo ich lotnictwo pokładowe nie miałoby szans z pięcioma lotniskowcami Nagumo. 6 kwietnia, gdy nasłuch wskazał, że Japończycy mają co najmniej cztery lotniskowce i trzy pancerniki, Somerville, wierny instrukcjom Admiralicji, by nie narażać floty, zrezygnował z szukania walki i 8 kwietnia wrócił na Addu.

Nagumo również nie wykorzystał szansy. Nie szukał brytyjskich lotniskowców, choć ich samoloty pojawiły się nad jego okrętami, i nie powiązał kursu zatopionych krążowników z obecnością floty, do której płynęły. Japoński zespół zatoczył łuk na wschód, by po kilku dniach uderzyć na drugą bazę na Cejlonie, Trincomalee.

Znaczenie

Wielkanocny nalot na Kolombo nie przyniósł Japończykom tego, czego chcieli: Flota Wschodnia ocalała, a port po kilku dniach znów działał. Pokazał jednak, jak słaba jest brytyjska pozycja na Oceanie Indyjskim. Lotniska i radar Cejlonu nie zdołały zapewnić ostrzeżenia ani obrony, a dwa ciężkie krążowniki zginęły w kwadrans od bomb samolotów, przed którymi nie miały się czym bronić – cztery miesiące po zatopieniu „Prince of Wales” i „Repulse” była to kolejna lekcja, że okręt bez osłony myśliwskiej jest wobec lotnictwa bezbronny. Atak był też częścią szerszej operacji wspierającej japońską kampanię w Birmie, gdzie po zajęciu Rangunu Japończycy potrzebowali bezpiecznego szlaku morskiego przez Zatokę Bengalską.

Cztery dni później lotniskowce Nagumo uderzyły na Trincomalee i zatopiły lotniskowiec „Hermes”. Po tych ciosach Somerville przeniósł bazę starych pancerników do Kilindini koło Mombasy w Afryce Wschodniej, a szybki zespół do Bombaju, oddając na kilka miesięcy wschodnią część oceanu przeciwnikowi. Londyn, obawiając się, że Japończycy zechcą wykorzystać Madagaskar Francji Vichy, przyspieszył przygotowania do zajęcia wyspy, zrealizowanego w maju. Do inwazji na Cejlon jednak nie doszło – japońska armia nie miała na nią wojsk, a zespół Nagumo wrócił na Pacyfik, gdzie w maju i czerwcu jego lotniskowce wzięły udział w bitwach na Morzu Koralowym i pod Midway. Kolombo zostało największą bazą aliancką w tym regionie do końca wojny, a w 1944 roku na Cejlon przeniosło się Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej lorda Mountbattena.