Kapitulacja Singapuru

Po południu 15 lutego 1942 roku, w pierwszy dzień chińskiego Nowego Roku, samochód z brytyjską flagą i białą flagą parlamentariuszy zawiózł generała porucznika Arthura Percivala do zakładów montażowych Forda w Bukit Timah, gdzie czekał na niego dowódca japońskiej 25 Armii, generał porucznik Tomoyuki Yamashita. Krótko po szóstej wieczorem Percival podpisał bezwarunkową kapitulację garnizonu Singapuru. O 20.30 ustał ogień. Według brytyjskich danych do niewoli poszło na wyspie około 80 tysięcy żołnierzy brytyjskich, indyjskich, australijskich i miejscowych, a w całej kampanii malajskiej około 130 tysięcy. Twierdza, którą przez dwadzieścia lat budowano jako filar obrony imperium na Wschodzie, padła po tygodniu walk na samej wyspie i po siedemdziesięciu dniach od pierwszego japońskiego desantu na Malajach. Winston Churchill nazwał ją potem najgorszą katastrofą i największą kapitulacją w dziejach Wielkiej Brytanii.

Ostatni obwód

Po desancie w nocy z 8 na 9 lutego i utracie wzgórza Bukit Timah 11 lutego obrona wyspy straciła oparcie. W nocy z 12 na 13 lutego Percival ściągnął wojska z północnego i wschodniego wybrzeża, także z rejonu bazy morskiej i Changi, i ustawił je na obwodzie długim na około 45 kilometrów wokół miasta. Australijczycy 8 Dywizji zamknęli się we własnym obwodzie przy koszarach Tanglin, na prawo od nich stały brytyjska 18 Dywizja, 11 Dywizja Indyjska i 2 Brygada Malajska, na lewo, aż do morza, 44 Brygada Indyjska i 1 Brygada Malajska. Na północy japońska 5 Dywizja i Gwardia naciskały wzdłuż dróg prowadzących do miasta, a 13 lutego saperzy naprawili groblę, po której na wyspę przeszło więcej czołgów.

W mieście, na skrawku wyspy, stłoczyło się blisko milion ludzi: mieszkańcy, uciekinierzy z Malajów i wojsko. Japońskie lotnictwo, któremu nikt już nie przeszkadzał, i artyleria z zachodnich wzgórz biły w port, ulice i dzielnice mieszkalne. Schronów prawie nie zbudowano, a liczba zabitych cywilów rosła z każdym dniem; szacunki mówią o kilku tysiącach ofiar w ostatnim tygodniu, ale dokładna liczba nie jest znana. W porcie płonęły zbiorniki z ropą, a zniszczone rury wodociągowe wylewały na ulice wodę, której w kranach było coraz mniej. Od 11 do 13 lutego z portu wypływały ostatnie statki i małe jednostki ewakuacyjne z kobietami, dziećmi, rannymi, personelem medycznym i wojskowymi specjalistami. Większość z nich nie dotarła do celu: japońskie okręty i samoloty zatopiły lub przechwyciły w cieśninach na południe od Singapuru dziesiątki statków, a tysiące ludzi zginęło albo trafiło do niewoli na wyspach u wybrzeży Sumatry.

13 lutego wyżsi dowódcy zaczęli namawiać Percivala, by się poddał, zanim ofiary wśród ludności staną się jeszcze większe. Percival odmówił, ale poprosił generała Archibalda Wavella, dowódcę sojuszniczego dowództwa ABDA na Jawie, o swobodę decyzji, kiedy dalszy opór przestanie mieć sens. Wavell odpowiedział, że trzeba walczyć dalej, o każdy dom, jeśli będzie trzeba.

Pasir Panjang

Najcięższe walki ostatnich dni toczyły się na zachodnim krańcu obwodu, na grzbiecie Pasir Panjang, ciągnącym się wzdłuż południowego wybrzeża na zachód od miasta. Grzbiet panował nad dzielnicą Alexandra, gdzie stały główne składy amunicji, magazyny, zbiorniki paliwa i szpital wojskowy. Bronili go żołnierze 1 Brygady Malajskiej: brytyjski 2 batalion Loyal Regiment i 1 batalion Pułku Malajskiego, utworzonego w latach trzydziestych z malajskich ochotników, który do tej pory nie był w ogniu.

13 lutego po południu na grzbiet uderzył 56 pułk piechoty japońskiej 18 Dywizji, wspierany przez artylerię i czołgi. Kompania B Pułku Malajskiego, po walce na bagnety, została rozbita, a po zmroku obie brygady, 44 Indyjska i 1 Malajska, cofnęły się na nową linię. 14 lutego rano Japończycy uderzyli znowu, po silnym ostrzale moździerzy i artylerii. Obrońcy odparli kilka natarć, ale po południu, gdy Japończycy przełamali ich lewe skrzydło, kompania C zajęła ostatnią pozycję na wzgórzu Bukit Chandu, nazwanym tak od dawnej fabryki opium u jego stóp. Dowodził nią podporucznik Adnan Saidi. Według tradycji, utrwalonej w Malezji i Singapurze także w podręcznikach szkolnych, obrońcy zdemaskowali grupę Japończyków przebranych za żołnierzy pendżabskich, bo szli czwórkami, a nie trójkami, i ostrzelali ją z bliska. Potem przyszedł szturm, któremu kompania, bez amunicji i z wieloma rannymi, nie mogła się oprzeć. Adnan Saidi, ciężko ranny, dostał się do niewoli i został zamordowany; relacje różnią się co do szczegółów, ale wszystkie mówią o śmierci od bagnetów. Pułk Malajski stracił w kampanii 159 zabitych, w większości w dniach 13–15 lutego. Często podaje się, że wojska Wspólnoty utraciły ten strategiczny grzbiet 13 lutego; w rzeczywistości walki trwały dwa dni, a grzbiet padł ostatecznie 14 lutego. Dla Malezji i Singapuru walka na Bukit Chandu stała się jednym z najważniejszych symboli wojny, a Adnan Saidi bohaterem narodowym.

Szpital Aleksandry

Upadek grzbietu otworzył Japończykom drogę do szpitala wojskowego Alexandra. 14 lutego około 13.00 żołnierze japońscy, według większości ustaleń z 18 Dywizji, podeszli do budynku. Brytyjski porucznik, który wyszedł im na spotkanie z białą flagą, by wyjaśnić, że jest to szpital, został zabity bagnetem. Japończycy weszli do środka i zaczęli mordować lekarzy, sanitariuszy i rannych, także pacjenta leżącego na stole operacyjnym i anestezjologa, który mu pomagał. Około dwustu mężczyzn z personelu i lżej rannych pacjentów związano, zapędzono do kilku ciasnych pomieszczeń w pobliskich zabudowaniach i trzymano przez noc bez wody; część z nich zmarła do rana. Następnego dnia pozostałych wyprowadzano i zabijano bagnetami. Kilku ocalało, udając martwych, i złożyło po wojnie zeznania. Masakra w szpitalu Aleksandry, w której zginęło łącznie ponad dwieście osób, była jedną z pierwszych zbrodni popełnionych na samej wyspie i zapowiedzią tego, co miało nastąpić po kapitulacji.

Decyzja

Noc z 14 na 15 lutego obwód przetrwał, ale położenie stało się beznadziejne. Według meldunków służb miejskich wodociąg mógł działać jeszcze dzień, najwyżej dwa. Kończyła się żywność, paliwo do pojazdów było niemal wyczerpane, artylerii polowej i przeciwlotniczej zostało niewiele pocisków. W mieście szerzyły się grabieże, a oddziały, szczególnie te złożone z niedawno przybyłych uzupełnień, topniały przez dezercje.

O 9.30 rano 15 lutego Percival zebrał dowódców na naradę w podziemnym stanowisku dowodzenia w Forcie Canning. Przedstawił dwie możliwości: natychmiastowy kontratak, by odzyskać zbiorniki wody i składy w Bukit Timah, albo kapitulację. Dowódcy zgodnie uznali, że kontratak jest niewykonalny. Powojenne analizy sugerują, że Japończycy byli u kresu sił, a ich artylerii brakowało amunicji, ale tego Brytyjczycy nie wiedzieli. Rano nadszedł też telegram Wavella, który pozwalał Percivalowi przerwać opór, gdy będzie „w pełni przekonany”, że dalsza walka jest niemożliwa. Percival postanowił się poddać.

Do japońskich linii pojechała delegacja: oficer sztabu brygadier Terence Newbigging, sekretarz kolonii Hugh Fraser i znający japoński major Cyril Wild jako tłumacz. Wróciła z żądaniem, by Percival stawił się osobiście u Yamashity, a nad najwyższym budynkiem miasta, Cathay Building, zawisła japońska flaga. Percival wydał rozkaz zniszczenia szyfrów, tajnych dokumentów, sprzętu technicznego i ciężkich dział.

W fabryce Forda

Spotkanie w nowej fabryce Forda pod Bukit Timah, w której jeszcze kilka miesięcy wcześniej montowano samochody, trwało około godziny. Yamashita żądał kapitulacji bezwarunkowej i natychmiastowej. Percival próbował zyskać na czasie i prosił o zgodę na pozostawienie uzbrojonego oddziału dla utrzymania porządku w mieście. Według słynnej relacji Yamashita, uderzając dłonią w stół, zażądał odpowiedzi „tak albo nie”; sam mówił później, że zniecierpliwił go przede wszystkim powolny, podwójny przekład rozmowy. Zdjęcia z tego spotkania, na których wysoki, chudy Percival siedzi naprzeciw krępego Yamashity, japońska propaganda rozpowszechniła w całej Azji.

Percival podpisał akt kapitulacji według większości relacji o 18.10. Na jego mocy wszystkie siły wojskowe w Singapurze poddawały się bezwarunkowo, ogień miał ustać o 20.30, oddziały miały pozostać na pozycjach i w ciągu godziny złożyć broń, a Brytyjczycy mogli zachować tysiąc uzbrojonych żołnierzy do utrzymania porządku, dopóki nie zastąpią ich Japończycy. Yamashita przyjął na siebie odpowiedzialność za życie ludności cywilnej.

Dowódca 8 Dywizji Australijskiej, generał major Gordon Bennett, postąpił inaczej. Gdy dowiedział się o kapitulacji, przekazał dowództwo dowódcy artylerii dywizyjnej, a sam z kilkoma oficerami w nocy z 15 na 16 lutego przedostał się łodzią przez cieśninę, a potem przez Sumatrę i Jawę dotarł na początku marca do Australii. Tłumaczył, że chciał przekazać krajowi doświadczenia walki z Japończykami. Jego żołnierze szli tymczasem do niewoli. Ucieczka dowódcy obciążała reputację Bennetta do końca życia, a powołana w 1945 roku australijska komisja królewska uznała, że nie miał prawa samowolnie opuścić dowództwa.

Bilans

Według danych japońskich 25 Armia straciła w walkach o wyspę około 1,7 tysiąca zabitych i od 2,8 do 3,4 tysiąca rannych. Straty obrońców w zabitych i rannych w tych samych dniach szacuje się na około 5 tysięcy, w dużej części Australijczyków. Do niewoli poszło na wyspie około 80 tysięcy żołnierzy; razem z wziętymi wcześniej na kontynencie liczba jeńców sięgnęła około 130 tysięcy. W najczęściej przytaczanym zestawieniu dla całej kampanii było wśród nich około 38 tysięcy Brytyjczyków, 18 tysięcy Australijczyków, 67 tysięcy żołnierzy armii indyjskiej i 14 tysięcy miejscowych ochotników. Nigdy wcześniej ani później brytyjskie wojsko nie złożyło broni w takiej liczbie. Japonia zdobyła Singapur i całe Malaje, największego na świecie producenta kauczuku i cyny, siłami, które były od obrońców liczebnie słabsze.

Wieczorem 15 lutego Churchill wygłosił przez radio przemówienie, w którym ogłosił upadek Singapuru i wezwał do jedności i wytrwania. Klęska spadła na niego w najgorszym możliwym momencie: trzy dni wcześniej niemieckie okręty liniowe, wbrew wszelkim oczekiwaniom, przeszły przez kanał La Manche pod bokiem Royal Navy, a na Filipinach Amerykanie trzymali się już tylko na Bataanie i Corregidorze. W kolejnych dniach Churchill przebudował gabinet wojenny pod naciskiem krytyki w parlamencie i prasie. W Australii premier John Curtin mówił, że upadek Singapuru, jak przed dwoma laty Dunkierka, otwiera bitwę o własny kraj.

Po kapitulacji

Dla jeńców i mieszkańców kapitulacja nie była końcem przemocy. Japończycy przemianowali miasto na Shōnan-tō, „Wyspę Światła Południa”. Brytyjskich i australijskich jeńców zgromadzono w obozach w Changi na wschodzie wyspy, skąd tysiące wysłano potem na budowę Kolei Birmańskiej i do innych obozów pracy; wielu z nich zmarło z głodu, chorób i maltretowania. Indyjskich jeńców oddzielono od oficerów brytyjskich i 17 lutego na zgromadzeniu w Farrer Park przekazano japońskiemu majorowi Iwaichiemu Fujiwarze, a ten oddał ich pod rozkazy kapitana Mohana Singha, który wezwał ich do wstąpienia do tworzonej Indyjskiej Armii Narodowej, mającej walczyć o wyzwolenie Indii spod władzy brytyjskiej. Zgłosiła się znaczna część z nich; ich motywy, od przekonań po chęć ucieczki z obozów, są do dziś przedmiotem sporów.

Od 18 lutego japońska żandarmeria wojskowa Kempeitai i oddziały 25 Armii przeprowadziły wśród chińskich mieszkańców Singapuru, a potem całych Malajów, „oczyszczanie” nazywane Sook Ching. Mężczyzn arbitralnie uznanych za „antyjapońskich” wywożono na plaże i rozstrzeliwano. Japońskie dowództwo przyznało po wojnie około 5–6 tysięcy ofiar, szacunki singapurskie i chińskie mówią o kilkudziesięciu tysiącach. Za współodpowiedzialnego uważa się między innymi podpułkownika Masanobu Tsujiego ze sztabu 25 Armii.

Miejsce w wojnie

Kapitulacja Singapuru zakończyła kampanię malajską i była największą klęską w dziejach brytyjskiego oręża. Złożyło się na nią wiele przyczyn: strategia, która opierała obronę bazy na flocie, jakiej w 1941 roku nie było, utrata okrętów „Prince of Wales” i „Repulse” 10 grudnia, słabość lotnictwa, niedocenianie Japończyków, niedoszkolenie i rozproszenie wojsk Wspólnoty, wreszcie decyzje samego Percivala, które wielu historyków ostro ocenia, choć inni przypominają, że dostał zadanie niewykonalne. Spór o odpowiedzialność, także między Brytyjczykami a Australijczykami, trwał jeszcze długo po wojnie.

Upadek Singapuru, po utracie Hongkongu w grudniu, otworzył Japończykom drogę na Sumatrę i Jawę, ku Oceanowi Indyjskiemu i Birmie, a cztery dni później ich samoloty uderzyły na australijskie Darwin. Australia, która straciła pod Singapurem większość 8 Dywizji, zwróciła się ku Stanom Zjednoczonym i coraz stanowczej domagała się powrotu swoich wojsk z Bliskiego Wschodu. Najdłuższe skutki miała jednak utrata prestiżu. Ludy Azji zobaczyły, jak armia europejskiego imperium poddaje się armii azjatyckiej, a dziesiątki tysięcy białych jeńców idą do japońskich obozów. Gdy Brytyjczycy wrócili do Singapuru we wrześniu 1945 roku, ich panowanie nie odzyskało dawnej pozycji, a upadek twierdzy uznaje się za jeden z początków końca brytyjskiego imperium w Azji. Percival przeżył niewolę i był obecny przy kapitulacji Japonii w Zatoce Tokijskiej 2 września 1945 roku. Yamashita, okrzyknięty w Japonii „Tygrysem Malajów”, został wkrótce odesłany do Mandżurii, a w 1946 roku stracony na Filipinach po procesie o zbrodnie popełnione pod jego dowództwem.