Drugi nalot na Exeter

W wielu zestawieniach pod 5 maja 1942 roku odnotowuje się, że Exeter zostało zbombardowane przez Luftwaffe w kolejnym „nalocie Baedekera”. Nalot, o który chodzi, nastąpił jednak wcześniej: w nocy z 3 na 4 maja, gdy pierwsze bomby spadły na miasto kilka minut przed drugą nad ranem 4 maja. Data 5 maja odpowiada raczej dniu, w którym prasa brytyjska opisywała skutki ataku, a strażacy wciąż gasili pożary w śródmieściu. Była to druga, po kwietniowej, wyprawa nad stolicę hrabstwa Devon, i ta okazała się dla miasta najcięższa w całej wojnie.

Powrót nad Exeter

W kwietniu 1942 roku Adolf Hitler zażądał odwetu za zniszczenie przez brytyjskie lotnictwo bombowe Lubeki. Rozkaz z 14 kwietnia kazał prowadzić „terrorystyczne naloty o charakterze odwetowym” na miasta inne niż Londyn. Ich wykonawcą był IX Korpus Lotniczy 3 Floty Powietrznej, stacjonujący we Francji. Seria, którą Brytyjczycy nazwali nalotami Baedekera, zaczęła się od Exeter: w nocy z 23 na 24 kwietnia bombowce w większości chybiły celu, ale następnej nocy zabiły 73 osoby. Potem przyszła kolej na Bath, Norwich i York. W tych samych dniach Bomber Command przez cztery noce z rzędu palił Rostock, co w Berlinie odebrano jako kolejną zniewagę wymagającą odpowiedzi.

Luftwaffe miała na zachodzie niewiele sił. Trzon IX Korpusu stanowiły pułk bombowy KG 2 na Dornierach Do 217 i jednostki przekształcone z lotnictwa morskiego, latające na Junkersach Ju 88, a cel oznaczała doświadczona grupa I./KG 100. Do jednej wyprawy można było zwykle wysłać od dwudziestu do czterdziestu kilku samolotów, które w miarę możliwości wykonywały po dwa loty w ciągu nocy. Exeter nadawało się na cel z tych samych powodów co w kwietniu: leżało blisko wybrzeża, nad szerokim ujściem rzeki Exe, które w księżycową noc prowadziło lotników prosto nad miasto, i miało bardzo słabą obronę przeciwlotniczą. Było też tym, czego szukał rozkaz Hitlera: starym miastem katedralnym bez znaczenia wojskowego, z gęstą zabudową śródmieścia.

Noc z 3 na 4 maja

Alarm ogłoszono w Exeter o 1.36 w nocy 4 maja. Bombowce nadleciały od morza, wzdłuż ujścia Exe, a pierwsze bomby spadły około 1.51 na dzielnicę Newtown. Atak trwał mniej więcej 70 minut, a odwołanie alarmu ogłoszono przed trzecią. Liczba samolotów podawana w opracowaniach różni się: miejscowi badacze mówią o około dwudziestu bombowcach nad miastem, niemieckie opracowania o czterdziestu, które w ciągu półtorej godziny zrzuciły około 75 ton bomb burzących i około 10 tysięcy małych bomb zapalających. Różnica wynika po części z tego, że jedne zestawienia liczą samoloty, a inne loty bojowe. Załogi schodziły nisko, a według relacji mieszkańców ostrzeliwały ulice z karabinów maszynowych.

Bomby zapalające wznieciły pożary, nad którymi miejska straż szybko straciła kontrolę. Płonęły High Street, Sidwell Street i Fore Street, zabudowa wokół georgiańskiego placu Bedford Circus, South Street i Paris Street. Ogień przerzucał się z domu na dom, a strażakom przeszkadzały niewybuchy i zniszczone wodociągi. Na pomoc przyjechały oddziały z Torquay, Plymouth i innych miast. Według miejscowych zestawień przy gaszeniu pracowało ostatecznie 195 pomp i 1080 strażaków. Pożary opanowano w zasadzie 5 maja, ale pojedyncze ogniska wybuchały jeszcze do południa 7 maja.

Zniszczenia i ofiary

Spłonęło około 30 akrów, czyli mniej więcej 12 hektarów śródmieścia. Zniszczone zostały mniej więcej dwie trzecie High Street, kościół św. Wawrzyńca, Lower Market, hotel Globe, średniowieczne kolegium wikariuszy chóralnych katedry (College of the Vicars Choral) oraz biblioteka miejska, w której mieściło się też centrum dowodzenia obrony cywilnej. W bibliotece spłonęło ponad milion książek i dokumentów. Z około 20 tysięcy domów w Exeter 1500 zostało zniszczonych całkowicie, a 2700 poważnie uszkodzonych. Spłonęło około 400 sklepów, prawie 150 biur, ponad 50 magazynów i 36 pubów i klubów.

Katedra ocalała, ale tylko częściowo. Jedna ciężka bomba burząca trafiła w jej południową stronę, zburzyła kaplicę św. Jakuba i dwie przypory oraz uszkodziła południową nawę chóru.

Liczby ofiar różnią się w zależności od źródła. Miejscowe opracowania i większość brytyjskich podają 156 zabitych i 563 lub 583 rannych, część zestawień mówi o 161 lub 164 zabitych. Był to najcięższy nalot w dziejach miasta. Licząc wszystkie dziewiętnaście ataków na Exeter od sierpnia 1940 roku, zginęło według brytyjskich danych 265 osób, a 687 zostało rannych.

Obrona

Nad Exeter działały brytyjskie nocne myśliwce z radarem pokładowym, a wśród nich polski 307 Dywizjon Myśliwski Nocny „Lwowskich Puchaczy”, stacjonujący na lotnisku pod miastem od kwietnia 1941 roku. Dywizjon latał na dwusilnikowych Beaufighterach. Tej nocy jego załogi odniosły największy dotąd sukces: według polskich opracowań zestrzeliły cztery niemieckie bombowce, według miejscowych badaczy pięć. Ratunku dla miasta to nie przyniosło, bo myśliwce dopadały bombowce głównie na trasie, a nad samym Exeter artylerii przeciwlotniczej prawie nie było.

Następne cele

Następnej nocy, z 4 na 5 maja, Luftwaffe zaatakowała Cowes na wyspie Wight, gdzie mieściła się stocznia J. Samuel White. Był to cel o znaczeniu zarówno historycznym, jak i wojskowym. W stoczni stał w remoncie polski niszczyciel ORP „Błyskawica”, zbudowany tam przed wojną. Jego załoga pod dowództwem kmdr. por. Wojciecha Franckiego przez całą noc strzelała do bombowców, stawiała zasłony dymne i gasiła pożary w mieście. Według polskich opracowań nad Cowes nadleciało w dwóch falach około 160 samolotów, choć brytyjskie zestawienia mówią o mniejszych siłach. Mieszkańcy Cowes do dziś obchodzą rocznicę tej nocy, a jeden z placów miasta nosi imię Franckiego.

W dalszych dniach maja bomby spadły na Hull, Poole i Grimsby, a 8/9 maja Luftwaffe ponownie wysłała ponad 70 samolotów nad Norwich, tym razem bez większego skutku. Niemieckie radio ogłosiło po ataku na Exeter: „Exeter było klejnotem Zachodu. Zniszczyliśmy ten klejnot, a Luftwaffe wróci, by dokończyć dzieła”. Nie wróciła. Nalot z 3 na 4 maja był ostatnim, który miasto przeżyło w czasie wojny.

Miejsce w wojnie

Nalot na Exeter był jednym z najskuteczniejszych ataków w całej serii nalotów Baedekera, ale niczego w położeniu Wielkiej Brytanii nie zmienił. Luftwaffe, której główne siły walczyły na froncie wschodnim i nad Morzem Śródziemnym, mogła odpowiadać na brytyjskie bombardowania tylko nalotami kilkudziesięciu maszyn na małe, nieosłonięte miasta. Za każdą noc płaciła doświadczonymi załogami. KG 2 straciła według brytyjskich opracowań do jesieni 1942 roku 65 z 88 załóg. Rozmiarem nalot ten nie mógł się równać z Blitzem z lat 1940–1941, a jeszcze mniej z tym, co Bomber Command szykował dla miast niemieckich. Niespełna cztery tygodnie później, w nocy z 30 na 31 maja, Brytyjczycy wysłali nad Kolonię ponad tysiąc bombowców, a Luftwaffe odpowiedziała następnej nocy atakiem na Canterbury, rozpoczynając drugi etap nalotów odwetowych. Do końca 1942 roku zginęło w nich w Wielkiej Brytanii ponad 3200 osób.

Exeter odbudowywano przez około dwadzieścia lat. Według planu urbanisty Thomasa Sharpa, ogłoszonego tuż po wojnie pod tytułem „Exeter Phoenix”, w miejscu spalonych kwartałów powstało nowe śródmieście z szerszymi ulicami i nowoczesną zabudową. Katedrę odbudowano, a kaplicę św. Jakuba zrekonstruowano. Ruiny kościołów, gruzy biblioteki i ślady po bombach przypominały mieszkańcom o tej nocy jeszcze długo po wojnie.