Getto w Kutnie

W niedzielę 16 czerwca 1940 roku Żydzi z Kutna dostali rozkaz natychmiastowego opuszczenia mieszkań i przeniesienia się na teren nieczynnej cukrowni „Konstancja” na skraju miasta. Polakom kazano tego dnia nie wychodzić z domów. Wyjątkiem byli właściciele koni i wozów, którzy o piątej rano mieli stawić się z podwodami do przewozu żydowskiego dobytku. Wozów było za mało, a przesiedlanych pilnowali niemieccy policjanci, SA i gestapo, którzy wyszydzali ich i bili. Wieczorem kilka tysięcy ludzi znalazło się za ogrodzeniem starej fabryki. Tak powstało getto w Kutnie, jedno z najciaśniejszych gett na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy.

Data 16 czerwca wynika z relacji świadków i z opracowań historyków, w tym z publikacji Instytutu Pamięci Narodowej i z opracowań opartych na encyklopedii obozów i gett amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu. Część źródeł, wśród nich polska Wikipedia w artykule o mieście i jeden z tekstów IPN, podaje 15 czerwca. Rozbieżność może wynikać z tego, że rozkaz ogłoszono dzień wcześniej, a samo przesiedlenie zaczęło się w niedzielę rano i według części relacji trwało dwa lub trzy dni.

Kutno pod okupacją

Przed wojną Żydów było w Kutnie, zależnie od źródła, od około 6700 do około 8 tysięcy, czyli ponad jedna czwarta mieszkańców. W połowie września 1939 roku, po bitwie nad Bzurą, toczonej w dużej mierze w okolicach miasta, do Kutna wkroczył Wehrmacht. Na mocy dekretów Hitlera, które 26 października 1939 roku weszły w życie, powiat kutnowski, przed wojną część województwa łódzkiego, włączono do Rzeszy. Znalazł się w rejencji inowrocławskiej Okręgu Rzeszy Poznań, przemianowanego w styczniu 1940 roku na Kraj Warty. Władze okręgu z namiestnikiem Arthurem Greiserem na czele chciały uczynić go krainą czysto niemiecką. W grudniu 1939 roku zaczęły się wysiedlenia Polaków z Kutna, a ich domy i warsztaty przejmowali Niemcy.

Żydów okupanci od pierwszych tygodni zmuszali do pracy przy rozładunku towarów, sprzątaniu ulic i robotach budowlanych. Często była to praca poniżająca, jak sprzątanie końskiego nawozu gołymi rękami. 3 listopada 1939 roku Niemcy powołali w mieście Judenrat z Bernardem Holcmanem na czele, a przy nim podległą mu policję żydowską. Rada musiała zarejestrować wszystkich Żydów i ich majątek, który wkrótce w dużej części zrabowano. 7 listopada niemiecki burmistrz nakazał żydowskim mężczyznom w wieku od 18 do 50 lat stawiać się do pracy przymusowej, a w styczniu 1940 roku obowiązek ten objął także młode kobiety. 8 grudnia 1939 roku Żydzi w Kutnie musieli zacząć nosić żółtą gwiazdę, zgodnie z przepisami wprowadzonymi wtedy w Kraju Warty w miejsce opasek. Nie wolno im było też chodzić po chodnikach ani przebywać na ulicy po szóstej wieczorem.

Mimo to historycy oceniają, że w pierwszych miesiącach okupacji położenie Żydów w Kutnie było, w porównaniu z innymi miastami ziem wcielonych, stosunkowo znośne. Do miasta napływali uchodźcy z okolicznych miejscowości. W grudniu 1939 roku Kutno liczyło około 27,7 tysiąca mieszkańców, w tym ponad 7700 Żydów. W innych miastach Kraju Warty Niemcy tworzyli już getta. W Łodzi, przemianowanej w kwietniu na Litzmannstadt, getto zamknięto szczelnie 30 kwietnia 1940 roku.

Dzień przesiedlenia

Pogłoski o getcie w „Konstancji” krążyły w mieście wcześniej, ale mało kto w nie wierzył. Cukrownię zbudował w 1865 roku przemysłowiec Leon Epstein przy drodze do Krośniewic, na obrzeżach Kutna. W 1940 roku nie pracowała, a jej zabudowania były zniszczone, między innymi przez bombardowanie we wrześniu 1939 roku. Na terenie fabryki, przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza, stało tylko pięć domów mieszkalnych. Rozkaz utworzenia getta wydał niemiecki nadburmistrz miasta Wilfried Schürmann. Żydzi mieli przenieść się w ciągu jednego dnia i mogli zabrać tylko niewielką część dobytku. Gotówkę i cenniejsze rzeczy konfiskowano.

Łucja Stuczyńska, która sama trafiła do getta, opisała po wojnie ten dzień jako „niezapomniany”: tłum ludzi pędzonych pod eskortą, wozy z resztkami dobytku, „krzyk dzieci, szlochanie i bezradne załamywanie rąk kobiet”. Przy zarządzie miejskim, gdzie rozdzielano podwody, ludzie bili się o wozy, bo wiedzieli, że dach nad głową znajdą tylko ci, którzy przybędą pierwsi. Według jej relacji pierwszej nocy 95 procent przesiedlonych nie miało dachu nad głową, a dzieci spały na tobołkach pod gołym niebem. Następnego dnia ludzie zaczęli budować prowizoryczne schronienia: szałasy z desek, dykty i papieru, ziemianki, lepianki z cegły i gliny. Najcenniejszym sprzętem w getcie stało się łóżko, na którym spano, jedzono i trzymano cały dobytek.

Dwa z budynków przypadły Radzie Żydowskiej. W jednym urządzono szpital i biura, w drugim zamieszkali członkowie rady, urzędnicy i ci, których było stać na zapłatę. Działacze żydowskiej partii socjalistycznej Bund nazywali go z goryczą „domem lordowskim”. Przesiedlenie fotografowali Niemcy. Kilkanaście zdjęć zachowało się w albumie funkcjonariusza kutnowskiego gestapo, SS-Oberscharführera Hermanna Baltruschata, z podpisami „Ewakuacja Żydów w Kutnie” i „Żydzi precz!”. Kolorowe zdjęcia getta zrobił też Hugo Jaeger, jeden z osobistych fotografów Hitlera, który po wojnie sprzedał je amerykańskiemu magazynowi „Life”. Zachował się także krótki niemy film, nakręcony przez nieznanego operatora.

„Konstancja”

Teren getta otoczono ceglanym murem, płotem i drutem kolczastym, a wokół stanęły wieże strażnicze z reflektorami. Jego powierzchnię opracowania określają różnie, od około 2 do około 5 hektarów. Stłoczono na nim, według różnych źródeł, od około 7 do około 8 tysięcy ludzi, w tym ponad tysiąc uchodźców z innych miejscowości i Żydów z okolicznych wsi. Historyk Janusz Wróbel obliczył, że gęstość zaludnienia była większa niż w getcie łódzkim i sięgała w przeliczeniu 160 tysięcy osób na kilometr kwadratowy. Pisał też, że kutnowscy Żydzi, którym wcześniej zazdroszczono, znaleźli się w najgorszym położeniu ze wszystkich skupisk żydowskich na ziemiach wcielonych do Rzeszy. W niemieckich dokumentach getto bywało nazywane obozem, Judenlager Konstancja, a jego mieszkańcy zapamiętali też niemieckie przezwisko „Krepierlager”, obóz zdychania.

W getcie była tylko jedna studnia i trzy ubikacje, a po wodę stały ciągłe kolejki. Pilnowała go niemiecka policja porządkowa, a żydowscy mężczyźni i kobiety wychodzili do przymusowej pracy w mieście, przy sprzątaniu, remontach, budowie dróg i rozładunku wagonów. Judenrat prowadził kuchnię dla najbiedniejszych, szpital, aptekę, a nawet bibliotekę. Żywność z oficjalnych przydziałów nie wystarczała, a pomoc z zewnątrz, w tym kilka dostaw organizacji Joint, była skromna. Ludzie przeżywali dzięki przemytowi, w który według relacji wciągnięci byli także skorumpowani członkowie rady i policji żydowskiej oraz pilnujący getta Niemcy. W getcie działało tajne nauczanie, a działacze Bundu urządzali przedstawienia i koncerty.

Choroby i głód

Już wkrótce po przesiedleniu w getcie szerzyły się ropnie, stany zapalne i gruźlica, która atakowała przede wszystkim dzieci. Pierwsze przypadki tyfusu plamistego odnotowano jesienią 1940 roku, a w styczniu 1941 roku wybuchła epidemia. Od 23 stycznia do 28 kwietnia zanotowano około 800 zachorowań. Niemcy zamknęli wtedy getto całkowicie, co odcięło jego mieszkańców od kontaktu z Polakami i od żywności zdobywanej poza oficjalnymi przydziałami. W pierwszej połowie 1941 roku zmarło w getcie 412 osób. Strzelano do ludzi przy próbach ucieczki i bez powodu. Akta stanu cywilnego notują śmierć 15 zastrzelonych, w tym pięciu jednego dnia, 19 maja 1941 roku.

W lutym 1941 roku głód i bezradność wybuchły buntem przeciw Judenratowi. Tłum pobił jednego z członków rady, Sendera Falca, odpowiedzialnego za finanse. Rozruchy stłumiła niemiecka policja. Kilku przemytników aresztowano, skazano na śmierć i stracono we Włocławku, a straże getta wzmocniono. W 1941 roku część mężczyzn wywieziono do obozów pracy przymusowej w okolicach Poznania. W lipcu tego roku Niemcy przeprowadzili w getcie spis: według encyklopedii obozów i gett liczyło ono 6015 mieszkańców, a zachowana w Żydowskim Instytucie Historycznym lista obejmuje niemal 6600 nazwisk, w tym około 1300 ludzi spoza Kutna, z ponad stu miejscowości.

Likwidacja

Getto w Kutnie przetrwało niespełna dwa lata. W marcu 1942 roku tyfus wciąż szalał: list z 21 marca mówił o 1369 chorych i 313 zmarłych. Wtedy Niemcy przystąpili do likwidacji getta. Źródła podają różne daty. Według części opracowań zaczęła się ona 19 marca, wydawane w getcie warszawskim podziemne pismo pisało o 23 marca, raport z getta warszawskiego dla rządu RP w Londynie wymieniał 26 marca, a encyklopedia obozów i gett amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu podaje ogólnie koniec marca lub początek kwietnia. Ludzi zbierano w porządku alfabetycznym, ciężarówkami wożono na stację, a stamtąd koleją przez Koło do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, gdzie wszystkich zabito spalinami w samochodach-komorach gazowych. Starszych i chorych rozstrzelano na miejscu. Do połowy kwietnia 1942 roku Niemcy wywieźli w ten sposób ponad 6 tysięcy kutnowskich Żydów. Na końcu rozstrzelano, najpewniej na cmentarzu żydowskim, policjantów żydowskich, a według części relacji także członków Judenratu. Do uprzątnięcia terenu getta sprowadzono 30 Żydów z getta łódzkiego.

Z kilku tysięcy ludzi zamkniętych w „Konstancji” wojnę przeżyli nieliczni, wśród nich Łucja Stuczyńska, której relacja jest jednym z najważniejszych świadectw o getcie. Na murze dawnej cukrowni wisi dziś tablica upamiętniająca getto.