Opaski z gwiazdą Dawida

23 listopada 1939 roku generalny gubernator Hans Frank podpisał w Krakowie rozporządzenie „o oznaczeniu Żydów i Żydówek w Generalnym Gubernatorstwie”. Jego pierwszy paragraf brzmiał: wszyscy Żydzi i Żydówki przebywający w Gubernatorstwie, którzy ukończyli 10 lat, mają od 1 grudnia 1939 roku nosić na prawym rękawie ubrania i okrycia wierzchniego białą opaskę szerokości co najmniej 10 centymetrów z „gwiazdą syjońską”, czyli niebieską gwiazdą Dawida. Opaski Żydzi musieli sobie sprawić sami. Za niewykonanie przepisu groziło więzienie, a sprawy miały rozpatrywać niemieckie sądy specjalne. Obowiązek objął także Żydów zasymilowanych i tych, którzy przeszli na chrześcijaństwo, bo okupant liczył się z pochodzeniem, a nie z wyznaniem.

Rozporządzenie dotyczyło około półtora miliona ludzi, a w miarę jak do Gubernatorstwa wysiedlano Żydów z ziem wcielonych do Rzeszy, liczba ta rosła. Od grudnia 1939 roku w Warszawie, Krakowie, Lublinie, Radomiu i w setkach miasteczek każdy Żyd na ulicy był rozpoznawalny na pierwszy rzut oka. Opaska z gwiazdą Dawida stała się jednym z pierwszych i najbardziej widocznych znaków niemieckiej polityki wobec Żydów w okupowanej Polsce.

Pierwsze zarządzenia lokalne

Rozporządzenie Franka nie było pierwszym takim przepisem. Od pierwszych tygodni okupacji niemieckie władze wojskowe i cywilne w poszczególnych miastach kazały oznaczać żydowskie sklepy i warsztaty, a wkrótce także samych Żydów. Działo się to bez planu i bez jednego wzoru. Pierwsze znane zarządzenie wydał niemiecki komisarz Włocławka Hans Cramer. Źródła podają dwie daty, 24 i 29 października 1939 roku. Żydzi w mieście mieli nosić na plecach, a według części relacji także na piersi, żółty trójkąt. Włocławek leżał na ziemiach, które właśnie wcielono do Rzeszy.

W listopadzie przepisy mnożyły się. 14 listopada prezydent rejencji kaliskiej Friedrich Uebelhoer nakazał Żydom w Łodzi i innych miastach rejencji, bez względu na wiek i płeć, nosić na prawym ramieniu opaskę w „kolorze żydowsko-żółtym”. 18 listopada gubernator dystryktu krakowskiego Otto Wächter wydał zarządzenie, zgodnie z którym od 1 grudnia wszyscy Żydzi w dystrykcie, którzy ukończyli 12 lat, mieli nosić poza domem widoczny znak rozpoznawczy. W Płocku, przyłączonym do Prus Wschodnich, 20 listopada nakazano Żydom od 10. roku życia nosić dwa żółte trójkąty, na plecach i na piersi. W dystrykcie lubelskim jego gubernator kazał przyszywać do ubrania żółte łaty, a w Zagłębiu Dąbrowskim, wcielonym do prowincji śląskiej, wprowadzono opaski z niebieską gwiazdą Dawida na lewym ramieniu.

Rozporządzenie z 23 listopada ujednoliciło ten chaos w całym Gubernatorstwie. Lokalne znaki zastąpiła biała opaska z niebieską gwiazdą, a dolną granicą wieku stało się 10 lat. Na ziemiach wcielonych obowiązywały inne przepisy. W Kraju Warty namiestnik Arthur Greiser zastąpił w grudniu żółte opaski żółtą gwiazdą Dawida, którą trzeba było nosić na piersi i na plecach, tak by Żyda można było rozpoznać także od tyłu. W tej formie znak przetrwał w Kraju Warty, także w getcie łódzkim, do końca okupacji.

Znak, który wracał z przeszłości

Nakaz noszenia wyróżniającego znaku miał w historii Żydów długą tradycję. W średniowiecznej Europie podstawę dał mu IV sobór laterański w 1215 roku, który nakazał Żydom i muzułmanom w krajach chrześcijańskich nosić strój odróżniający ich od chrześcijan. W kolejnych stuleciach były to w różnych krajach żółte koła, łaty i spiczaste kapelusze. Zwyczaj zanikł w czasach emancypacji, a w XIX wieku Żydzi w większości krajów Europy otrzymali równe prawa. Naziści sięgnęli do tej tradycji świadomie. Gdy 1 kwietnia 1933 roku bojówkarze SA bojkotowali żydowskie sklepy, redaktor „Jüdische Rundschau” Robert Weltsch wzywał Żydów, by nosili żółtą łatę z dumą. Sześć lat później znak przestał być metaforą.

W samych Niemczech nie wprowadzono go jednak przed wojną. W maju 1938 roku pomysł oznaczenia Żydów zgłosił minister propagandy Joseph Goebbels, a po nocy kryształowej, na naradzie u Hermanna Göringa 12 listopada 1938 roku, szef Policji Bezpieczeństwa Reinhard Heydrich. Wtedy pomysłu nie wdrożono, także ze względu na możliwą reakcję zagranicy. W okupowanej Polsce takich względów nie było. Polska jako państwo, według Niemców, przestała istnieć, a jej obywatele nie mieli żadnej ochrony prawnej.

Jesień 1939 roku w Gubernatorstwie

Opaski były jednym ogniwem w łańcuchu przepisów, którymi okupant w ciągu kilku tygodni pozbawił polskich Żydów praw. Już we wrześniu Żydzi padali ofiarą mordów popełnianych przez wojsko i grupy operacyjne policji bezpieczeństwa, którym towarzyszyły podpalenia synagog i rabunki. 21 września Heydrich polecił dowódcom Einsatzgruppen skupiać Żydów w większych miastach przy liniach kolejowych i tworzyć w gminach żydowskich rady starszych, które miały odpowiadać za wykonywanie niemieckich rozkazów. W październiku do Niska nad Sanem ruszyły pierwsze transporty Żydów z Rzeszy i Protektoratu, wysłane przez Adolfa Eichmanna w ramach planu Nisko. W Piotrkowie Trybunalskim od 8 października istniało już pierwsze getto w okupowanej Polsce.

26 października, w dniu powstania Generalnego Gubernatorstwa, Frank wprowadził dla Żydów przymus pracy. W listopadzie zablokowano Żydom dostęp do kont bankowych i większej gotówki, a 28 listopada, pięć dni po rozporządzeniu o opaskach, Frank nakazał utworzyć w każdej gminie żydowskiej radę, Judenrat. Rady musiały wykonywać niemieckie polecenia, a jednym z ich pierwszych obowiązków stało się pilnowanie, by współwyznawcy nosili opaski. Kilkanaście dni wcześniej, 6 listopada, Niemcy aresztowali w Krakowie profesorów krakowskich uczelni. Polityka wobec Polaków i wobec Żydów miała tę samą logikę odebrania praw, ale wobec Żydów sięgała dalej: miała ich wydzielić ze społeczeństwa, a niedługo także fizycznie oddzielić.

Życie z opaską

Od 1 grudnia opaska stała się częścią codzienności. Żydowskie gminy, a potem rady, rozprowadzały je wśród mieszkańców. W Warszawie, gdzie mieszkało wtedy około 360–400 tysięcy Żydów, szyto je i sprzedawano na ulicach. Biedniejsi nosili papierowe albo płócienne opaski domowej roboty, zamożniejsi wykonane starannie, czasem z celuloidu. Niemieckie posterunki i patrole sprawdzały, czy opaska jest na miejscu, czy ma przepisową szerokość i czy jest czysta. Za brak opaski, za pognieciony znak albo za to, że ktoś nosił go na niewłaściwym rękawie, karano grzywną, aresztem, a bardzo często pobiciem na miejscu. Żydów rozpoznanych po opasce wyłapywano na ulicach do przymusowych robót, upokarzano i bito.

Upokorzenia i przemoc związane z opaskami odnotowują zapiski z tamtych miesięcy, wśród nich notatki historyka Emanuela Ringelbluma, który od jesieni 1939 roku opisywał w Warszawie życie pod okupacją, a później stworzył podziemne archiwum getta. Część Polaków okazywała żydowskim sąsiadom współczucie. Inni wykorzystywali to, że od teraz każdy Żyd był widoczny, do szantażu i grabieży. Na to właśnie liczył okupant. Opaska miała upokorzyć, zastraszyć i odgrodzić Żydów od reszty społeczeństwa, zanim jeszcze odgrodził ich mur.

Miejsce w wojnie

Rozporządzenie z 23 listopada 1939 roku było jednym z pierwszych kroków na drodze, która prowadziła od oznakowania przez izolację do wymordowania. Znak, który pozwalał każdemu niemieckiemu policjantowi rozpoznać Żyda na ulicy, ułatwiał rejestrację, łapanki do pracy, a później wysiedlenia. W 1940 roku Niemcy zamknęli Żydów w getcie łódzkim i w getcie warszawskim, a w marcu 1941 roku w krakowskim. Od października 1941 roku za opuszczenie getta w Gubernatorstwie groziła śmierć. W latach 1942–1943 Żydów z gett wywieziono do obozów zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince, a Żydzi z opaskami na rękawach szli w kolumnach na stacje kolejowe.

Wzór sprawdzony w Polsce Niemcy przenieśli potem na resztę okupowanej Europy. 1 września 1941 roku Heydrich wydał rozporządzenie policyjne, które od 19 września nakazało wszystkim Żydom w Rzeszy, w Protektoracie Czech i Moraw oraz na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy od 6. roku życia nosić żółtą gwiazdę z napisem „Jude”. Wcześniej znaki wprowadzono na zajętych terenach ZSRR. W 1942 roku obowiązek noszenia żółtej gwiazdy objął Żydów w Holandii, Belgii i okupowanej Francji. Państwa sprzymierzone z Rzeszą, Słowacja, Chorwacja i Rumunia, wprowadziły podobne przepisy same, a Węgry dopiero po wkroczeniu wojsk niemieckich w 1944 roku. Opaska z niebieską gwiazdą Dawida, nakazana w Krakowie w listopadzie 1939 roku, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Zagłady.